Èdè Yorùbá

Lát'ọwọ́ Wikipedia

Yorùbá
Èdè ní:	Nigeria, Benin, Togo ati ibomiran
Total speakers:	won ju 25 legbegberun (Sachnine 1997 as cited in Ethnologue)
Ranking:	49
Èdè ìbátan:	Niger-Congo  Atlantic-Congo   Volta-Congo    Benue-Congo     Defoid      Yoruboid       Edekiri        '
Official status
Official language in:	Nigeria
Regulated by:	no official regulation
Language codes
ISO 639-1:	yo
ISO 639-2:	yor
ISO 639-3:	yor
Note: This page may contain IPA phonetic symbols in Unicode.

Èdè Yorùbá Ní báyìí, tí a bá wo èdè Yorùbá, àwon onímò pín èdè náà sábée èyà wa nínú e bí èdè Niger-Congo. Wón tún fìdí rè múlè pé èyà wa yìí ló wópò jùlo ní síso, ní ìwò oòrùn aláwò dúdú fún egbe-egbèrún odún. Àwon onímò èdè kan tilè ti fi ìdí òrò múlè pé láti orírun kan náà ni àwon èdè bí Yorùbá, Kru, Banle, Twi, Ga, Ewe, Fon, Edo, Nupe, Igbo, Idoma, Efik àti Ijaw ti bèrè sí yapa gégé bíi èdè òtòòtò tó dúró láti bí egbèrún méta òdún séyìn.

Òkan pàtàkì lára àwon èdè orílè èdè Nàìjíríà ni èdè Yorùbá. Àwon ìpínlè tí a ti lè rí àwon tó n so èdè Yorùbá nílè Nàìjíríà ni orílè èdè Bìní, Tógò àti apá kan ní Gúúsù ilè Améríkà bíi Cuba, Brasil, Haiti, àti Triniald. Ní gbogbo orílè-èdè tí a dárúko, yàtò sí orílè-èdè Nàìjíríà, òwò erú ni ó gbé àwon èyà Yorùbá dé ibè.

Èdè Yorùbá jé èdè kan ti ó gbalè tí ó sì buyì kákàkiri àgbáyé. Ìtàn so fún wa pé ní àgbáyé Kwa ní èdè Yorùbá bátan; kwa jé iyè kan ní Niger Congo. A lèè so pé àwon tí wón ń so èdè Yorùbá yàtò sí orílè èdè Nigeria lé ní Ogbòn nílíònùn, àwon orílè èdè tí a ti ń so èdè Yorùbá yàtò sí Nigeria ni. Togo, Ghana, Serria leone, Brazil, United Kingdom àti United State. Èdè Yorùbá, * pín sí orísirísi èka* ní àkótán, ó sì ti di gbajúgbájà ni orílè èdè Nìgeria àti àgbáláayé lá papò. Àwon nnkan tí ó ń gbé èdè Yorùbá níyì.

1. Òwe:- Orísirísi ònà ni a le gbà pa òwe:

(a) A le pa òwe gégé bí àwon elédè ti ń pa á tàbí bí gbogbo ènìyàn ti ń pá gan-an. Bí àpeere: Àíyá bé sílè ó bé áré, (igi òún ni kò ga).

(b) A le pa owe da, bí àpeere: Ojú kì í ti eégún kí omo alágbàá má korí sóko.

(i) Ojú kì í ti eégún nínú aso

(ii) Ohun ti i tan leegun odun, omo alagbaa a kori sokò.

2. Akànlò èdè

3. Lílò àmìn ohùn (´-`).

ÌLÒ ÈDÈ YORÙBÁ

Àwon èròngbà kòòsí ìlò èdè Yorùbá yíì ni pé mo fé kí àwon akékòó mo èdè Yorùbá lo dáradára nítorí náà a wo ìjúba ni awùjo Yorùbá, a wo ààtò, Ìtúmò, ìlò, àti àgbéyèwò àwon òwe, àkànlò èdè àti òrò àmúlò mííràn. A wo èdè àmúlò nígbà tí a bá ń sòrò àti igba ti a ba ko èdè Yorùbá sile. A wo èbùn sòròsòrò. A sí wo ìlànà ati òté tó de sísòrò ni àwùjo Yorùbá. A wo ìwúre láwùjo Yorùbá. A wo aáyan àròko kiko. Lábé àròko, a wo aroko wònyí: alapejuwe, ajemoroyin, alalaye, alariiyan, ìsòròngbèsì, onisiipaya, ajemó-ìsonísókí-ìwé ati aroko onileta. A wo bi a se n se agbekale ise to da le girama, iwe atumo, òrò àpilèko, àbò ìpàdé, ìjábò ìwádìí, ìwé ìkéde pélébé àti eyí ti a fi n se ìpolongo ti a máa ń tè mó ara ògiri. Èdè Yorùbá ni ibamu pelu asa obínibí Yorùbá. Ó ye kí a mo òrò í dá sí. Ó ye ki a mo òrò so, ki á si mo òrò ó ko sílè léyìn ìgbà ti a bá ka ìwé kékeré yìí.

BÍ ÈDÈ YORÙBNÁ SE DI KÍKO SÍLÈ

Kí àwon òyìnbó tó dé, kò sí ètò kíko ati kíka èdè Yorùbá. Gbogbo òrò àbáláyé tí ó ti di àkosílè nísinsìnyí nínú opoló àwon baba ńlá wa ni wón wà télè. Irú àwon òrò àbáláyé báyìí a máa súyo nínú orin, ewì àti ìtàn àwon baba wa. Nígbà tí a kó ń pe gbogbo àwon èyà tí èdè wón papò yìí ní Yorùbá tàbí Yóòbá, won kò fi tara tara fé èyí nítorí pé àwon èyà Yorùbá ìyókù gbà pé àwon Òyó nìkan ni Yorùbá. Nígbà tí àwon òjísé Olórun aláwò funfun tó wá wàásù nípa kírísítì se àkiyèsí pé èdè wón bá ara won mu ni wón bá pè wón ní Yorúbà tàbí Yóòba. Àwon Yorùbá ti a ko l’éní lo si ilè Améríkà tí a sì wá dá padà sí sàró léhìn tí òwò erú tí tán ni àwon òyìnbó Ìjo C.M.S. kókó so di onígbàgbó. ABUDA ÈDÈ YORÙBÁ Àbùdá èdè Yorùbá ni ó máa jé kí á mo ohun tí èdè jé gan-an. Orísirísi ni àwon àbùdá tí èdè Yorùbá ní. Èdè Yorùbá kógo àbùdá wònyí já.

(1) Ohun tí a bá pè ní èdè gbódò jé ohun tí a fí ìró èdè gbé jáde. Ìró yìí ni a le pè ní ariwo tí a fi enu pa. A ó se àkíyèsí pé èyí yàtò sí pípòòyì, ijó olóbòùnbòun, dídún tàbí fífò tata tàbí jíjuwó alákàn sí ara won.

(2) Èdè nílò kíkó o fún ìgbà pípé díè kí ènìyàn tó le so ó. Ó ti di bárakú tàbí àsà fún wa pé a gbódò kó omo tí a bá sèsè bí ni èdè. Àkiyèsí àti ìwádìí yìí ni àwon eléde gèésì ń góka sí nígbà tí àwón ba so pé “Language is Culturally transmitted”. Omo tí a bá sèsè bí tí a kò kó ní èdè, àti àwùjo jé kòríkòsùn.

(3) Ìhun ni èdè ènìyàn gùn lé tàbí dálé. Bí a se hun òrò pò nínú gbólóhùn se pàtàkì kíkà iye ìró èdè nínú gbólóhùn kò fi ibi kankan ní ìtúmò.

A lè so pé ìyàndá subú

ìyàndá elému subú

Ó subú

Ìyàndá tí a ti sòrò rè subú.

Ìyípadà orírsirísi ló le wáyé sí gbólóhùn wònyí tí yóò sì da ètò won ní, síbèsíbè, yóò ní ìtumò. Irú àbùdá yìí ni onímò èdá-èdè ń pè ní “Structure dependence”.

(4) Gbogbo èdè kòòkan ló ní àwon ìró èdè tirè tí a ń pè ní (Fóníìmù {phonemes}). Foniimu yìí sún mó ti àwon eranko sùgbón ó sì tún rò jut i eranko lo. Ó yàtò láti èdè kan sì òmíràn. Bí a bá mú fóníìmù yìí lókòòkan. kì í dá ìtumò ní kó wúlò ìgbà tí a bá kàn án pò mó fóníìmù mìíràn gan-an ló máa sìsé. Bí àpeere:- ìró èdè /a/ /b/ /d/ /e/ /e/ kò dá ìtumò ní, àfi tí abá kàn wón papò lónà orísirísi. A lè se àkànpò kí á ri òrò bí : abe, baba, adé, alé abbl. Irúfé àkiyèsí àti ìwádìí yí ni àwon onímò èdà-èdè ń pe gèésì rè ní “duality” tàbí “double articulation” ìwádìí fihàn pé àwon eye àti eranko tí wón ní ìró èdè kò pò, iye èdè tí òkòòkan ní kò pò pèlú. Bí àpeere adìye ní ìró èdè bí ogún, ti mààlúù jé méwàá sùgbón kòlòkòlò ní ogbòn.

(5) Èdè jé ohun ètò tí a máa ń lò láti se àròyinlè.

ÌWÚLÒ ÈDÈ YORÙBÁ

(1) Èdè wúlò fún kí a le bá ara so òrò léyìí tí ó máa ń fa àgbóyé àti àjosepò

(2) A máa ń lo èdè láti fi pèsè

(3) Èdè la fi ń ko tàbí so ìtàn orísìrísi, ìbáà jé omodé tàbí àgbà.

(4) A máa ń fi èdè fa ewà yo nínú afò. Òpòlopò akéwì ni ó máà ń lo èdè Yorùbá ti a ó sì gbédìí fún ewà akéwì náà. A kò le se kí a má kí ara wa ní orísirísi ònà bóyá òré sí òré, pèlú orísirísi ewà èdè.

(5) Èdè wúlò fún fífi so èrò okàn wa àti fífi ìtara hàn sí ohun tí a gbó rí tàbí tí ó selè sí wa. Reference:

[àtúnṣe] Iwe

• Taiwo Olunlade “Èdè Yorùbá àti ìmò èdà èdè”

• Taiwo Olunlade “Àgbéyèwò ìlò èdè Yorùbá”