Èdè Anaguta

Anaguta
Regions with significant populations
	Plateau State (Nigeria)
Èdè
	Iguta
Ẹ̀sìn
	Christianity
Ẹ̀yà abínibí bíbátan
	Afizere, Berom, Irigwe, Buji, Rukuba, Ham, Jukun and other Platoid peoples of the Middle Belt, Tiv, Igbo, Yoruba, Edo, Efik and other Benue-Congo peoples of southern Nigeria

Èdè Anaguta tí wọ́n mọ sì Anaguta jẹ́ irúfẹ́ ẹgbẹ́ kan ni Ìpínlẹ̀ Plateau ni Orílẹ̀ Èdè Nàìjíríà. Ó sì jẹ́ ọ̀kan lára ẹgbẹ́ tí ó kéré jù lọ ní Ìpínlẹ̀ Plateau tí ipò rẹ wà ní apá àárín Nàìjíríà. Wọ́n wà ní àwọn àyíká yii: Naraguta, kunga, babale, rafin jaki, nabor gwong, nasarawa gwong, hwoll, mazah, rukuba road, ring road, fudawa, tagir, gada biyu, farin gada àti àwọn ìletò mìíràn tí ó súnmọ́ wọn.

Ìtàn

Anaguta ni ìtàn kan tí ó jẹ́ mọ orírun wọn, tí ó sì jẹ́ pé àwọn Baba-ńlá wọn Andigwong ni wọ́n sọ ìtàn náà. Ní ìgbà láéláé, wọ́n gbàgbọ́ pé àwọn ẹ̀yà Anaguta jáde láti inú ihù ilẹ̀ tàbí a lè pè wọ́n jáde láti inú àpáta tí ó sán to orúkọ àpáta náà sí ń jẹ Akotom, tí kò sí ibi tí a lè sọ pé àpáta náà wá lórí máàpù Nàìjíríà ṣùgbọ́n àwọn àgbàgbà pé ó sún mọ́ orí òkè Shere ni Ìlà oòrùn ìlú Gwong àti àgbègbè tí ó súnmọ́ orí òkè Ìlú Anabor (Ẹwo Map 1.4)22. Ìtàn yìí sí wà ní ìbámu pẹ̀lú àwọn èrò Onítàn àti Ìtàn àwọn Ará Ìlú Plateau: pé Ilẹ̀ Plateau tí wá ti pé àti pé àwọn òkè àpáta tí ó wà ní Plateau nínú ìtàn jẹ́ àbò fún àwọn tí wọn sá sí abẹ́ Àpáta náà àti àwọn tí wọ́n wá ní àyíká òkè náà,(Buchanan and Pugh, 1955:80). Buchanan àti Pugh tún sọ pé: fún ìgbà pípé ni ìkóni-lẹ́rú fi wà ní àwọn Àgbègbè yìí àfi ìgbà tí ó di ní Sẹ́ntúrì mọ́kàndínlógún, ní àwọn èèyàn bẹ̀rẹ̀ sí ní ṣáá tí ó mú kí àwọn ènìyàn dínkù ni àwọn ìlú yìí, ìkóni-lẹ́rú yìí ló mú kí àwọn èèyàn ó sá sí àwọn Àgbègbè tí kò fi bẹ́ẹ̀ sí èrò, àti pé ìgbẹ́ ayé kò rọrùn rárá’ (ibid:62). Ó ṣẹ̀ṣẹ̀ kí ó jẹ́ pé àwọn ẹ̀yà Jukun láti gúúsù ni wọ́n ṣe àwọn ohun wọ̀nyí láti Sẹ́ntúrì kẹrìnlọ́gún di kẹtàdínlógún láti ìpínlè Plateau wọ àwọn Ìpínlẹ̀ mìíràn bí Kano àti Zaria (Amos, 1934:8. Meek 1925, Vol. I; 55. Baker 1954:3). Àwọn Ará Ilé Anaguta tún gbàgbọ́ nínú ìtàn ìṣẹ̀dalẹ́ láti ẹnu àwọn Baba-ńlá wọn pé, ní ìgbà kan rí kí wọ́n tí ṣe ìwádìí bí wọ́n tí ń ṣe iṣẹ́ àgbẹ̀dẹ àti bí wọ́n tí ń jó irin pọ̀, àwọn a máa lo òkúta láti ṣe iṣẹ́ Àgbè. Èyí ló ṣe okùnfà bí wọ́n tí ń ṣe dá ko lórí àwọn òkè àti àpáta. Àwọn àgbà náà sọ pé, lílo òkúta yìí jẹ́ kí ìṣe àgbè rọrùn látàrí pé ilé díè lọ wà láàrin àwọn Àpáta yìí láti gbìn nnkan, èyí tí kò sì ayé fún ohun tí kìí ṣe ohun Ọ̀gbìn bí koríko, èyí sì mú kìí Iṣẹ́ oko rọrùn nígbà òjò. Diamond (1967:419) náà ṣe àkọsílẹ̀ nípa ìtàn yii pé àwọn Àpáta yìí wà bẹ́ẹ̀ ni ìtàn ti sọ nígbà ìwáṣẹ̀ títí di òní. Wọ́n tún bọ̀ gbèrò pé àwọn ẹ̀yà Anaguta tí gbé nínú àwọn Àpáta yìí rí, bẹ́ẹ̀ ni wọn sì ti fi ṣe àbò nígbà tí Ogun dé, èyí tí ó padà wá di ìtàn. Nígbà tí wọ́n ń gbé ní Akonom, àwọn ẹ̀yà Anaguta kéré, wọn kò pò rárá, lẹ́yìn náà ni wọ́n lọ sí ìlú mìíràn tí wọ́n ń pè ní Ataranabuzeh tí ó súnmọ́ Gúúsù ìwọ̀-oòrùn tí ó wà ní Ìlú òkè Anabor. Ní ibi yìí ni wọ́n tí bẹ̀rẹ̀ sí ní pọ̀ sí, ní ibẹ̀ náà ní wọ́n kọ̀ ìlú àkọ́kọ́ Orí òkè Anaguta, láti ibẹ̀ lọ ní àwọn ìlú márùn-ún mìíràn dára pọ̀ mọ́ wọn tí wọ́n sì bẹ̀rẹ̀ sí ní gbòòrò si. Nígbà tí ó yá, Ataranabuzeh padà parun pátápátá. Àwọn Àgbàgbà Andigwong pé ẹni ba jẹ́ Anaguta tí ó sì gbé ní Ataranabuzeh, gbogbo egbe Tibiri ni Olórí Awo wọn (Uregweh) tí ó sì ní àṣẹ láti ṣe ohun ètùtù (rishende rapwo) fún àwọn Ọmọdékùnrin àti ọ̀dọ́kùnrin. Èyí ni àwọn ètùtù àti ohun tí ó tọ láti lè ṣe òṣèlú ni ìlú Anaguta, ó sì dá gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà tí wọ́n ń gbà ṣe ìbọ̀wọ̀ (r-rohorigalau).

Àṣà

Àwọn Ará ìlú Anaguta ni àṣà tí ó kún fọ́fọ́. Wọ́n máa ṣe oríṣi ọdún ìbílẹ̀ mejì lọ́dún tí wọ́n ń pè ní USUNDAKA àti TUKUNKU. Wọ́n sì ni oríṣiríṣi àwọn ohun àmúyẹ tí wọ́n fi ń ṣe ọdún náà bí : ijô, orin, àti àwọn eré oníṣe lóríṣiríṣi. Wọ́n sì ni àwọn ibi ìtajà àti àwọn ìdíje.

Ilé àti àwọn ohun àdáyébá

Anaguta ni àwọn ilé Oòṣà tí wọ́n wá ní orí òkè ni agbègbe Jos ni Ìpínlẹ̀ Plateau; ibè rẹwà púpọ̀.

Àwọn Olórí wọn

UJAH ni orúkọ Oye olórí ìbílè ni wọ́n pè
Ọba ti ó wà lórí ipò báyìí ni Ọba Johnson Jauro Magaji II, Ujah Anaguta tí Àríwá Guusu àti olórí àwọn ẹgbẹ́ olóyè ìbílẹ̀ ni Ariwa Gúúsù ní Ìpínlẹ̀ Jos.
Àwọn olórí Anaguta máa ń jáde láti ìdílé márùn-ún, àwọn sì ni : Anabor, Andoho, Anagohom, andugom, and Andirgiza.

Adarí

Ọ́físì Ujah

1. Abudu
2. Achu Achuba
3. Bapa
4. Ajang Gomajang, F tí Akum)
5. Atuk
6. Akum (non tí Ajang; ṣáá Kínní )
7. Bahal jẹ́ Ààrẹ fún oṣù mẹta kí ó tó fi iṣẹ́ sílẹ̀.

8. Kumusu (tí wọ́n ń pè ní Kashang – tí D.O pé ohun ni adarí tí ó dáńtọ́ julọ ni Ẹ̀ka tí ó wà)
9. Akum – Ṣáá kejì. Ìyàn sípò 8/1930; Ọjọ́ tí ó kú jẹ́ 4/1931. Lẹ́yìn tí Olùtọ́jú Sani Wakili; pé ó ṣe iṣẹ́ rẹ gẹ́gẹ́ bí isẹ

10. Abwemu – Ààrẹ tí a yàn sípò ṣùgbọ́n ó kọse sílè
11. Panshau
12. Achen (Koludu, Magaji) ó sì kú ní 1950/1
13. Abwemu – wọ́n yàn án sípò ni èkejì
14. Azachi tí ìjọba fi tipátipá yọbọ́ kúrò nípò
15. Sauni – kú ní 1976
16. Jauro Magaji I – wọ́n yàn an sípò ni 1977; ó sì kú ní 2021

17. Johnson Jauro Magaji II - tí wọ́n yàn án sípò ni ọdún 2021.

Ilé Ìjọsìn

Àwọn Ará ìlú Anaguta jẹ́ ẹlẹ́ṣin Kirisiteni tọkàntọkàn, bẹ́ẹ̀ náà ni wọn ṣe ẹsìn ìbílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà àti ìṣe wọn. Ọ̀gọ́rùn-ún dín márùn-ún % èèyàn Anaguta jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ ilé ìjọsìn COCIN àti ECWAàti Baptist, tàbí Roman Catholic. Bákan náà àkọsílẹ̀ wà pé orin ilé ìjọsìn Kirisiteni ni ó gbajúmò jùlọ ni Ìpínlẹ̀ Plateau