Ìpajẹ

Ìpàrójẹ máa ń wáyé nígbà tí ìró bá sọ nù nínú ọ̀rọ̀, àpólà tàbí gbólóhùn bí a ti hun ìsọ (Oyèbádé 2001:72). Ẹ̀wẹ̀, Owólabí (2013:172) rí ìpajẹ gẹ́gẹ́ bí ìgbésẹ̀ fonọ́lọ́jì kan, tí fifo àwọn ìró tàbí sísọ àwọn ìró nù nígbà tí a bá ń safọ̀ geere. Fáwẹ́lì, kọ́nsónáǹtì, ohùn àti àpapọ̀ wọn ni a lè pa jẹ.

Ìpajẹ Kọ́nsónáǹtì

Oyèbádé (2001) sọ pé Oyèláràn (1971) ní ìró kọ́nsónáǹtì r, w, àti y ni a máa ń pa jẹ jù lédè Yorùbá. Àpẹẹrẹ ni

Ìpajẹ r

(a) (b)

kúrò → kúò dára → dáa

koríko → koóko fẹ́rẹ̀ → fẹ́ẹ̀

orúkọ → oókọ àkàrà → àkàà

Oyèbádé ni Oyèláràn kò fún wa ní ofìn tí a lè tẹ̀lé láti ṣe ìpajẹ. Ó wa sọ pé Akinlabí (1990) gbé òfin méjì kalẹ̀:

Pa r jẹ bí ó bá sú yọ láàrin fáwẹ́lì méjì tí ó jọ ara wọn;

Pa r jẹ láàárín fáwẹ́lì méjì bí ọ̀kan nínú wọn bá jẹ́ àhánupè

Àpẹẹrẹ ni:

a b

kúrò → kúò dára → dáa

koríko → kóoko fẹ́rẹ̀ → fẹ́ẹ̀

òrìsà → òòsà oríkì → oókì

àdúrà → adúà ẹ̀rẹ̀kẹ́ → ẹ̀ẹ̀kẹ́

Akinlabí wá tọ́ka sí àwọn àyàfi kan, ọ̀kan lára wọn sì ni pé, a kò lè pa r jẹ bí ó bá jẹ́ pé òun nìkan ni kọ́nsónáǹtì tí ó wà nínú ọ̀rọ̀ náà:

ara → * aa

ọ̀rọ̀ → *ọ̀ọ̀

ìró → *ìó

àwọn kòbẹ́gbẹ́mu mìíràn ni

ewúrẹ́ → *ewúẹ́

yàrá → * yàá

ọgọ́rin → *ọgọ́in abbl

Ìpajẹ w

Ìró kọ́nsónáǹtì mìíràn tí a lè pajẹ ni w nínú ọ̀rọ̀ bí i:

báwo → bá o → bóo

kéwú → kéú

ọmọlúwàbí → ọmọl;upabí

Ìpajẹ y

Ìró kọ́nsónáǹtì mìíràn tí a lè pa jẹ ni ìró y

Àjàyí → Àjàí

láyé → láé

gbáríyẹ̀ → gbáríẹ̀

adìyẹ → adìẹ

Ìpajẹ h

Ìró kọ́nsónáǹtì mìíràn ti a lè pajẹ ni ìró h

gbohungbohùn → gboungbou

kẹ́hìndé → kẹ́ìndé

Ìpajẹ l

Méjìlélógún → méjìélógún

tilẹ̀ → tiẹ̀

Ìpajẹ k

kò → ò

ọlákìítán → ọláìítán

àkíké → àíké → àáké

èkíkánná → ìíkánná → èékánná

ọ̀kánkán → ọ̀ánkán → ọ̀ọ́kán

Ìpajẹ Fáwẹ́lì

Nígbà tí fáwẹ́lì méjì bá dúró ti ara wọn pẹ̀lú ohùn orí wọn ní tẹ̀léǹtẹ̀lé ní ààlà mọ́fíìmù, a lè pa ọ̀kan lára àwọn fáwẹ́lì méjéèjì jẹ pẹ̀lú ohùn orí wọn

Kó ẹja → kẹ́ja

ta ẹran → tẹran

fẹ́ owó → fówó

fẹ́ ọwọ́ → fẹ́wọ́

Ìhun tí Ìpajẹ Fáwẹ́lì ti lè Wáyé

Oyèbádé (2001) tọ́ka sí Owólabí (1989) tí ó ti di àtúntẹ̀ ní (2013)  pé àwọn wọ̀nyí ni ìhun tí ìpajẹ fáwẹ́lì ti máa ń wáyé

Inú Àpólà Orúkọ:

Ìdí ọkọ̀ → ìdíkọ̀

etí odò → etídò

ìyá ọkọ → ìyakọ

ewé oko → ewéko

Inú àsopọ̀ oní pẹ̀lú ọ̀rọ̀ orúkọ

Oní iṣu → oníṣu

Oní ìwàásù → oníwàásù

Oní ìgbàgbọ́ → onígbàgbọ́

Oní ijàngbọ̀n → onígbàgbọ̀

Àlàfo ọ̀rọ̀-ìṣe àti ọ̀rọ̀ orúkọ

ṣẹ́ oyún → sẹ́yún

dá owó → dáwó

tẹ́ ewé → tẹ́wé

ọ̀rọ̀ ìṣe àti ọ̀rọ̀ arọ́pò-orúkọ

gbé e → gbe

tu ú → tu

pa á → pá

àwọn ìhun mìíràn

àfi ẹ̀yin náà → afẹ̀yin náà

àti àwọn náà → àtàwọn náà

Ṣé Adé wá? → Ṣádé wá

oní itumọ̀ àkànlò

rán etí → rántí

fẹ́ ọwọ́ → fẹ́wọ́

yí owó → yíwó

gbé ẹsẹ̀ → gbésẹ̀

Ìpajẹ Ohùn

Owólabí (2013: 178) ṣàlàyé pé lẹ́yìn ìpajẹ fáwẹ́lì ni ipajẹ ohùn máa ń wáyé. O fi kún un pé ní ìgbá mìíràn ìpajẹ ohùn lè wáyé lẹ́yìn ìgbésẹ̀ ìsóhùnnípò àti ìgbohùnnípò. Ó tún ṣàlàyé àwọn ìhun tí ìpajẹ ohùn ti máa ń wáyé ṣùgbọ́n àyè kò ní gbà wá láti wò àwọn ìhun yìí a ó kan ṣe àpẹẹrẹ ni.

bí ó →  bó (bí o bá lọ → bó bá lọ)

bátà ó pọ̀ →  bàtà pọ̀

ní ìmọ̀ →  nímọ̀