Ìró kọ́ńsónáńtì

Ìró kọ́nsónáǹtì ni ìró tí a pè nígbà tí ìdíwọ́ wà fún èémí ni ibì kan ní òpópónà ajẹmóhùn Ìlànà Fónẹ́tíìkì ni Owólabí gùnlé láti fún kọ́nsónáǹtì ní oríkì òkè yìí. Ó sì yẹ kí á mẹ́nu ba irú ìdíwọ́ tí ó lè bá èémí ní òpópónà ajẹmóhùn. Irú ìdíwọ́ bẹ́ẹ̀ lè jẹ́ èyí tí yóó mú kí èémí sé pátápátá tàbí kí àlàfo díẹ̀ wà fún èémí láti gbà kọjá pẹ̀lú ariwo tí a lè gbọ́ ketekete. Bí ó bá rí bẹ́ẹ̀, a ó rí pé ìró [w] àti ìró [j] kò bẹ́gbẹ́ mu. Ìdí ni pé ìrú ìdíwọ́ tí a ṣàlàyé sókè yìí kọ́ ni ó sẹlẹ̀ nígbà tí a ń pè wọ́n, àwọn afipe tí a lò kan súnmọ́ ara wọn, kìí jẹ́ pé wọ́n kan ara wọn.

Bí a bá gùn lé oríkí Kọ́nsónáǹtì ní ìlànà fonọ́lọ́jì, a lè sọ pé kọ́nsónáǹtì jẹ́ apààlà sílébù (wo Crystal 2008). Oríkì yìí sì fàyè gba ìró [w] àti [j] dáadáa.

Nítorí náà, a lè sọ pé ìró kọ́nsónáǹtì ni ìró tí a pè nígbà tí ìdíwọ́ wà fún èémí ní ibìkan ní òpópónà ajẹmóhùn tí a sì le lò gẹ́gẹ́ bí apàlà sílébù. Èyí fi àyè gbà gbogbo ìró kọ́nsónáǹtì Yorùbá

Nítorí náà Kọ́nsónáǹtì èdè Yorùbá ní ìlànà àkọtọ́ ni ìwọ̀nyí:

b  d  f  g  gb  h  j  k  l  m  n  p  r  s  ṣ  t  w  y

àmọ́ bí a bá fẹ́ kọ wọ́n ní ìlànà àdàkọ IPA, bí wọn yóó ṣe rí nìyí:

b  d  f  gb  h  dƷ  k  l  m  n  kp  r  s ʃ  t  w  j

Àpẹẹrẹ àwọn kọ́nsónáǹtì náà ní ìlànà àkọtọ́ àti ìlànà àdàkọ IPA pẹ̀lú ọ̀rọ̀ àti gbólóhùn tí wọ́n ti jẹyọ.

Àdàkọ              ọ̀rọ̀

[b] bí, bↄ, abɛ

[d] dá, dé, èdè

[f] fɛ́, fↄ, ɛ̀fↄ́

[g] gↄ, ga, àgↄ́

[gb] gbá, gbó, àgbà

[h] he, há, ahá

[dƷ] dƷó, dƷↄ, adƷá

[k] ké, ká, ikú

[l] lↄ, là, àlá

[m] mo, mú ↄmↄ

[n] nu, nà, ↄ̀nà

[kp] kpɛ́, kpukpá, ↄ̀kpá

[r] rá, rɛ́, ara

[s] sá, su᷈, àsè

[ʃ] ʃé, ʃↄ, aʃↄ

[t] tɛ, tà, ata

[w] wé, wↄ́, àwↄ᷈

[j] ja᷈, jↄ, ajↄ̀

Àbùdá Pàtàkì gẹ́gẹ́ bí Òsùnwọ̀n fún Ìsàpèjúwe Ìró Kọ̀nsónáǹtì

Nígbà tí a bá ń ṣe àpèjúwe ìró kọ́nsónáǹtì èdè Yorùbá, àwọn nǹkan wọ̀nyí wà lára àbùdá pàtàkì tí ó yẹ kí á tẹ̀lé gẹ́gẹ́ bí wọ́n ṣe jẹ mọ́ gbígbé ìró kọ́nsónáǹtì kọ̀ọ̀kan jade:

Orísun èémí tí a lò:

Èémí tí asẹ̀dá rẹ̀ jẹ́ ẹ̀dọ̀ fóró (èémí ẹ̀dọ̀ fóró) ni a máa ń lò fún gbígbé gbogbo ìró kọ́nsónáǹtì èdè Yorùbá jade àyàfi méjì nínú wọ́n (kp àti gb) tí a máa ń gbé jade nípa lílo àpapọ̀ èémi ẹ̀dọ̀ fóró àti èémí tí asẹ̀dá rẹ̀ wà ní ẹnu. (wo Owoláni 2013:29)

Irú èémí tí a lò:

Èémí àmísóde ni a lò fún gbogbo ìró èdè Yorùbá àyàfi kọ́nsónáǹtì kp àti gb tí a lo àpapọ̀ èémi àmísóde àti èémí àmísínú.

Ipò tí tán-án-ná wà:

Àlàfo tán-ná-ná lè wà ní ipò méjì: ipò ìmí tàbí ipò ìkùn. Tí tán-án-ná bá wà ní ipò ìmí, ìyẹn ni pé, alàfo tán-án-ná wà ní sísí sílẹ̀ tí èémí sì ń fi ẹ̀rọ̀wọ́ jáde, àwọn kọ́nsónáǹtì tí a pè nígbà náà ni à ń pè ní kọ́nsónáǹtì àìkùnyùn àpẹẹrẹ wọn sì ni t k kp f s h abbl. Ṣùgbọ́n nígbà tí àlàfo tán-án-ná bá wà ní dídí tí èémí sì ń fi tagbára tagbára kọjá ní àlàfo tán-an-ná tó bẹ́ẹ̀ tí tán-án-ná ń gbàn rìrì tí a sì ń gbọ́ ìró ìkùn, irú àwọn kọ́nsónáǹtì bẹ́ẹ̀ ni à ń pè ní kọ́nsónáǹtì akùnyùn, àpẹẹrẹ wọn ni b d m n l j w abbl.

Ipò tí àfàsé wà:

Àfàsé lè gbé sókè láti dí ọ̀nà tí ó lọ sí imú tàbí kí ó wá sílẹ̀ láti jẹ́ kí ọ̀nà sí imú sí sílẹ̀. Tí ọ̀nà imú bá sí sílẹ̀, àwọn kọ́nsónáǹtì tí a pè nígbà náà ni à ń pè ní aránmú bíi:  m n ŋ ɲ ɱabbl ṣùgbọ́n ní ìgba tí ọná sí imú na dí tí èémí sì ń gba ẹni nikan jáde, irú ìró tí a bá pè ní gbà náà ni a mọ̀ sí àìránmúpè. Àpẹẹrẹ ni b l s t abbl.

Àfipè tí a lò:

(Afipè àsúnsí àti àkànmọ́lẹ̀) fún pípa kọ́nsónáǹtì kọ̀ọ̀kan àpapọ̀ àfipè àsúnsí àti àkànmọ̀lẹ̀ ni a máa ń lò. Láti pe ìró b, a nílò àpapọ̀ àfipè àsúnsí ètè ìsàlẹ̀ àti àfipè àkànmọ̀lè ètè òkè. Bẹ́ẹ̀ náà ni a ó ṣe bí a bá fẹ́ pe ìró f, a nílò àpapọ̀ àfipè àsúnsí ètè ìsàlẹ̀ àti àfipè àkànmọ́lẹ̀ eyín òkè abbl.

Irú ìdíwọ́ tí ó wà fún èémí tí a lò

Irú àwọn ìdíwọ́ tí ó lè wà fún èémi ni ibì kan ní òpópónà ajẹmóhùn ni a là kalẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àlàyé Owólabí (2013)

ọ̀nà èémí sé pátápátá ni ibi kan ni ẹnu  (ASÉNUPÈ)

ọ̀nà èémí lè máa ṣe pátápátá, ṣùgbọ́n kí àlàfo díẹ̀ wà fún èémí láti kọjá pẹ̀lú ariwo tí ènìyàn lè gbọ́ ketekete (ÀFÚNNUPÈ)

àlàfo tí ó tó fún èémí láti gbà kọjá láì jẹ́ pé ariwo kankan tí a gbọ wà (ÀSÉÈSÉTÁN)

Bí a bá tẹ̀lé àbùdá òkè yìí a lè ṣe àpèjúwe gbogbo ìró kọ́nsónáǹtì èdè Yorùbá ṣùgbọ́n a kò ní ṣe àpèjúwe wọn nítorí pé àyè kò lè gbà wá láti ṣe bẹ́ẹ̀. A ó kan fi àpẹẹrẹ méjì hàn ọ́ kí o sì gbìyànjú láti ṣe àpèjúwe àwọn tí ó kù fún ra rẹ.

Kọ́nsónáǹtì [b] nínú ọ̀rọ̀ bíi bùbá

èémi ẹ̀dọ̀ fóró ni a lò

èémi ẹ̀dọ̀ fóró tí a lò jẹ́ èémí àmísóde

àlàfo tán-án-ná wà ní ipò ìkùn

afàsé gbé sókè lái dí ọ̀nà sí imú

àfipè asúnsí ni ètè ìsàlẹ̀ tí ó sùn pàdé àfipè àkànmọ́lẹ̀ ètè òkè

Ọ̀nà èémí ṣé pátápátá

Kọ́nsónáǹtì [gb] nínú ọ̀rọ̀ bíi gbangba

Àpapọ̀ èémí ẹ̀dọ̀-fóró àti èémí tí aṣẹ̀dá rẹ̀ wà ní ẹnu ni a lò

Èémí ẹ̀dọ̀-fóró jẹ́ èémí-àmísóde, ṣùgbọ́n èémí tí aṣẹ̀dá rẹ̀ wà ní ẹnu jẹ́ èémí-àmísínú.

Àlàfo tán-án-ná wà ní ipò ìkùn

Àfàsé gbé sókè láti dí ọ̀nà sí imú

Afipè àsúnsí ni ètè ìsàlẹ̀ àti ẹ̀yìn-ahọ́n. Àfipè àkànmọ́lẹ̀ sì ni ètè òkè àti àfàsé

Ọ̀nà èémí sé pátápátá

Ní báyìí, èrò mi ni pé, ó yẹ kí o lè ṣe irú ìgbékalẹ̀ yìí fún àwọn kọ́nsónáǹtì tó kù.

Fífún Kọ́nsónáǹtì ní Orúkọ Ọlọ́rọ̀ Ìperí Mẹ́ta

Gẹ́gẹ́ bí onímọ̀, a fẹ́ fún ọ̀kọ̀ọ̀kan awọn kọ́nsónáǹtì ní orúkọ, àwọn ohun tí a ó sì gùnlé ni

Ipò alàfo tán-án-ná – àìkùnyùn/akùnyùn

Ibi isẹ́nupè

Ọ̀nà isẹ́nupè

Bí a bá gùnlé àwọn alàkalẹ̀ òkè yìí orúkọ ti a lè fún ìró [f] [d] àti [k] ni:

[f] àìkùnyùn afiyínfètèpè afúnnupè

[d] akùnyùn afèrìgìpè àsénupè

[k] àìkùnyùn afàfàsépè àsénupè