Ìyípadà ohùn

Ìyípadà ohùn ni kí ohùn ọ̀rọ̀ kan yìí padà kúrò gẹ́gẹ́ bí ohùn àdámọ́ rẹ̀ sí ohùn mìíràn nígbà tí a bá lò ó nínú ẹ̀hun. Itùmọ̀ ohùn àdámọ́ ni ohùn tí ọ̀rọ̀ ní nígbà tí ó bá dá wà tàbí kọ ọ́. Oun tí a mọ̀ ni pé ohùn ọ̀rọ̀ máa ń yí padà nígbà tí a bá ń fọ̀/sọ̀rọ̀ kúrò ní ohun àdámọ́ rẹ̀ sí ohùn mìíràn. Ẹ jẹ́ kí a wo àpẹẹrẹ ìsàlẹ̀ yìí:

Òjò (rain)  òjò rọ̀ → òjó rọ̀

Sùn (sleep) Bùsáyọ̀ sùn orí àga → Bùsáyọ̀ sun orí àga

Bí a bá wo àpẹẹrẹ méjéèjì òkè yìí, a ó ṣàkíyèsí pé ohùn ọ̀rọ̀ bí i òjò ní ohùn ìsàlẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ohùn àdámọ́ rẹ̀ ṣùgbọ́n nígbà tí a lò ó nínú gbólóhùn ohùn náà yí padà sí ohùn ìsàlẹ̀ àti ohùn òkè (òjó). Bẹ́ẹ̀ náà ni ọ̀rọ̀ rí fún àpẹẹrẹ kejì. Sùn tí ó ní ohùn ìsàlẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ohùn àdámọ́ rẹ̀ yí padà nínú gbólóhùn sí ohùn àárín (sun). Irú ìyípadà báyìí ni à ń pè ní ìyípadà ohùn. Oun tí ó kàn báyìí ni láti wo ìhun tí ìyídapà ohùn ti máa ń wáyé

Ìhun tí ìyípadà ohùn ti máa ń wáyé

Owólabí (2013:126-132) ṣàlàyé ìhun gírámà mẹ́sàn-án tí ìyípadà ohùn ti máa ń wáyé. A ó wo ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn báyìí:

Ọ̀rọ̀-Ìṣe + Ọ̀rọ̀-Orúkọ Àbọ̀

Bí ọ̀rọ̀-ìṣe oní sílébù kan bá ni ohùn ìsàlẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ohùn àdámọ́ rẹ̀ bá gba ọ̀rọ̀ orúkọ gẹ́gẹ́ bí àbọ̀ rẹ̀ tààrà, irú ọ̀rọ̀-ìṣe bẹ́ẹ̀ yóó yìí ohùn ìsàlẹ̀ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ohùn àdámọ́ rẹ̀ padà sí ohùn àárín.

rà  (buy): rà bàtà → ra bàtà

sè (cook): sè ẹ̀wà → se ẹ̀wà

jò  (leak): jò omi → jo omi

sùn (sleep): sùn ilé → sun ilé

Ọ̀rọ̀ Arọ́pò Orúkọ Olùwà + Ẹ̀rún Ọ̀rọ̀ Ìṣe ‘ń’

Tí ọ̀rọ̀ arọ́pò orúkọ ẹni kínní tàbí ẹnì kejì tí a lò gẹ́gẹ́ bí olùwà gbólóhùn bá jẹyọ saájú ẹ̀rún ọ̀rọ̀-ìṣe tí a mọ̀ báyìí sí ibá ìsẹ̀lẹ̀ àìṣetán atẹ́rẹẹ ‘ń’ ohùn olùwà náà lè yí padà tàbí kí ó má yí padà

mo → mò ń lọ

tàbí

  mo ń lọ

a → à ń sá asọ

tàbí

a ń sá asọ

Ọ̀rọ̀-Ìṣe + Ọ̀rọ̀ Arọ́pò Orúkọ Àbọ̀

Tí ọ̀rọ̀ arọ́pò orúkọ tí a lò gẹ́gẹ́ bí abọ̀ fún ọ̀rọ̀-ìṣe  máa ń ní ohùn òkè tí ọ̀rọ̀-ìṣe tí ó jẹyọ saájú rẹ̀ bá ní ohùn ìsàlẹ̀ tàbí ohùn àárín gẹ́gẹ́ bí ohùn àdámọ́ rẹ̀.

Bùsáyọ̀ lù wá

Kúnlé jọ mí

Ṣùgbọ́n bí ọ̀rọ̀-ìṣe tí ó jẹyọ saájú ọ̀rọ̀ arọ́pò orúkọ àbọ̀ yìí bá ni ohùn òkè gẹ́gẹ́  bí ohùn àdámọ́ rẹ̀, ọ̀rọ̀ arọ́pò orúkọ àbọ̀ yìí yóó ni ohun àárín.

Olùkọ́ kọ́ wa

Bùsáyò bú m

Ẹ̀rún Ọ̀rọ̀-Ìṣe ‘ń’ + Ọ̀rọ̀-Ìṣe (pẹ̀lú àbọ̀) + Ọ̀rọ̀-Ìṣe

Nínú gbólóhùn, ni ibi tí ẹ̀rún ọ̀rọ̀-ìṣe tí a pè ní atọ́ka ìbá-ìṣẹ̀lẹ̀ atẹ́rẹrẹ ‘ń’ àti ọ̀rọ̀-ìṣe méjì ti jẹyọ ní tẹ̀léǹtẹ̀lé, a lè fa fáwẹ́lì ọ̀rọ̀-ìṣe kìíní tàbí àbọ̀ rẹ̀ gùn pẹ̀lú ohùn òkè tàbí kí á má fà á gùn bí a bá fẹ́

Adé ń bú wa á lọ

tàbí

Adé ń bú wa lọ

Ọbẹ̀ náà ṣe é jẹ

tàbí

Ọbẹ̀ náà ṣe jẹ

Olùwà + Kókó-Gbólóhùn

Bí sílébù ìparí àpólà orúkọ olùwà bá ni ohùn àárín gẹ́gẹ́ bí ohùn àdámọ́ rẹ̀, tí ohùn òkè kò bá sì jẹyọ sáájú ohùn àárín yìí tààrà, tàbí tí sílébù tí ó parí àpólà orúkọ olùwà bá ní ohùn ìsàlẹ̀, tí ohùn ìsàlẹ̀ mìíràn sì jẹyọ sáájú ohùn ìsàlẹ̀ yìí, a ó yí ohùn àárín tàbí ohùn ìsàlẹ̀ ìparí àpólà orúkọ bẹ́ẹ̀ padà di ohùn òkè nínú àwọn gbólóhùn kan tí wọ́n ní ìhun olùwà àti kókó gbólóhùn

ẹlẹ́mu mi → ẹlẹ́mu mí tà

Abọ́ ẹ̀wà → abọ́ ẹ̀wá sonù

Òjò → òjó rọ̀ púpọ̀

Ọ̀rọ̀ Arọ́pò Orúkọ Olùwà + Ìsọ̀rí àwọn Wúnrẹ̀n kan

Tí ọ̀rọ̀ arọ́pò orúkọ ẹnì kẹta ọ̀pọ̀ olùwà Wọ́n ba jẹyọ sáájú àwọn wúnrẹ̀n kan tààrà (àwọn wúnrẹ̀n bí i: ìbá, ìbáà, yóó, kò/ò, kí) ohùn òkè tí i ṣe ohùn àdámọ́ rẹ̀ yóó yí padà sí ohùn àárín

wọn ìbáà lọ

wọn yóó lọ

wọn ò lọ

wọn kìí lọ

Ọ̀rọ̀ Arọ́pò Orúkọ Olùwà + Wúnrẹ̀n ‘a’

Bí ọ̀rọ̀ arọ́pò orúkọ oluwà ẹnì kìíní tàbí ẹnì kejì ọ̀pọ̀ olùwà bá jẹyọ tààrà sáájú wúnrẹ̀n ‘á’ tí ó ń siṣẹ́ àsìkò ọjọ́ iwájú, ohùn àárín ọ̀rọ̀ arọ́pò orúkọ yìí lè yí padà di ohùn ìsàlẹ̀ tàbí kí ó máà yí padà.

a → a á lọ

tàbí

à á lọ

ẹ → ẹ ẹ́ lọ

tàbí

ẹ̀ ẹ́ lọ

Ó yẹ kí a fi kún un pé àràmọ́ ṣẹlẹ̀ nínú àpẹẹrẹ kejì níbí. Atọ́ka àsìkò ọjọ́ iwájú ‘á’ gbà àrànmọ́ àbùdá ọ̀rọ̀ arọ́pò orúkọ olùwà ẹnì kejì ọ̀pọ̀ láti di irú rẹ̀.

Ọ̀rọ̀ Orúkọ + Ẹ̀yán

Bí àwọn ẹ̀yán kan bá yán ọ̀rọ̀ orúkọ, ìyípadà ohun a máa wáyé gẹ́gẹ́ bí a ó ṣe fi hàn ní ìsàlẹ̀ yìí láti inú àlàyé Owólabí (2013:129-130).

Bí ẹ̀yán bá jẹ́ ẹ̀yán ajórúkọ tí ó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú kọ́nsónáàtì tàbí ọ̀rọ̀ arópọ̀ orúkọ kan, bí sílébù ìparí ọ̀rọ̀ orúkọ tí ẹ̀yán ń yán kò bá ni ohùn àárín lórí, a gbọdọ̀ fa fáwẹ́lì sílébù ìparí ọ̀rọ̀ orúkọ tí ẹ̀yán ń yán gùn pẹ̀lú ohùn àárín.

ọkọ̀ → ọkọ̀ọ Dúdú

bàtà → bàtàa Bọ́sẹ̀

Bí sílébù ọ̀rọ̀ orúkọ tí ẹ̀yán ń yán bá ni ohùn àárín lórí tàbí tí ẹ̀yán bá jẹ́ ọ̀rọ̀ orúkọ tí ó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú fawẹ́lì, a lè fa fáwẹ́lì sílébù ìparí ọ̀rọ̀ orúkọ bẹ́ẹ̀ gùn pẹ̀lú ohùn àárín tàbí kí a má fà á gùn

àwo → àwoo Dàda

tàbí

àwo Dàda

ó ṣe é ṣe kí irú ìgbésẹ̀ yìí mú pọ́nna dán ni tàbí iyè méjì, bí ọ̀rọ̀ bá rí báyìí a gbọdọ̀ ṣe ìfàgùn sílébù ọ̀rọ̀ orúkọ. Wo àpẹẹrẹ ìsàlẹ̀ yìí

ẹran → ẹran an dúdú

tàbí

ẹran dúdú

oun tí ó fojú hàn níbí ni pé, orúkọ ẹni tí ó ni ẹran akọ́kọ́ ni dúdú nítorí náà dúdú jẹ́ ẹ̀yán ajórúkọ nígbà tí dúdú kejì tí kò ní ìfàgùn sílébù jẹ́ ọ̀rọ̀ àpèjúwe tí ó ń sọ irú àwọ̀ tí ẹran kèjí ní. Nítorí náà, dúdú nínú gbólóhùn kejì jẹ́ ẹ̀yán asàpèjúwe. Ìfàgùn báyìí ni Bámgbóṣé (1990) fi ṣàlàyé dídá ọ̀rọ̀ orúkọ mọ̀.

Bí ẹ̀yán bá jẹ́ gbólóhùn àsọdorúkọ, a lè fa fáwẹ́lì sílébù ìparí ọ̀rọ̀ orúkọ tí ẹ̀yán yìí ń yán gùn pẹ̀lú ohùn àárín tàbí kí a má fà á gùn

ayọ̀ → Mo yọ ayọ̀ọ pé Bọ́sẹ̀ bí ọmọ

tàbí

Mo yọ ayọ̀ pé Bọ́sẹ̀ bí ọmọ

Gẹ́gẹ́ bí ó ṣe fi ojú hàn, a ó ṣe akìyèsí pé ìtumọ̀ gbólóhùn tí ìfàgùn tí wáyé yàtọ̀ sí ti èyí tí ìfàgùn fáwẹ́lì bẹ́ẹ̀ kò ti wáyé.

Bí sílébù ìparí ọ̀rọ̀ orúkọ tí ẹ̀yán ń yán bá ni ohùn ìsàlẹ̀ èyí tí ohun ìsàlẹ̀ mìíràn saájú rẹ̀, bí ẹ̀yán bá sì jẹ́ ọ̀rọ̀ orúkọ tí fáwẹ́lì olóhùn àárín bẹ̀rẹ̀ rẹ̀, ohùn sílébù ìparí ọ̀rọ̀ orúkọ yóó di ohùn àárín

èdè → ède ewì

ọ̀rọ̀ → ọ̀rọ ọmọ

ó yẹ kí a fi kún un pé àrànmọ́ ohùn ni ó ṣẹlẹ̀ nínú àpẹẹrẹ òkè yìí

Gbólóhùn Alátẹnumọ́

Gbólóhùn kan lè di alátẹnumọ́ nípa síṣe ìyípadà ohùn bí i:

Bí sílébù ìparí gbólóhùn bá ni ohùn òkè tàbí ohùn àárín gẹ́gẹ́ bí ohùn àdámọ́ rẹ̀, láti sọ irú gbólóhùn bẹ́ẹ̀ di gbólóhùn alátẹnumọ́, a ó fa fáwẹ́lì ìparí gbólóhùn náà gùn pẹ̀lú ohùn ìsàlẹ̀

Adé fà mí → Adé fà míì

Bọ́lá ga →Bọ́lá gaà

Bí sílébì ìparí gbólóhùn bẹ́ẹ̀ bá ni ohùn ìsàlẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ohùn àdámọ́ rẹ̀, a le sọ gbólóhùn bẹ́ẹ̀ di alátẹnumọ́ fífa fáwẹ́lì sílébù ìparí gbólóhùn ọ̀hún gùn pẹ̀lú ohùn àárín

Ọbẹ̀ náà sàn → Ọbẹ̀ náà sàn an

Adé gbá Dàpọ̀ → Adé gbá Dàpọ̀ọ

Ó yẹ kí ó di mímọ̀ pé, gbólóhùn alátẹnumọ́ ní ibi tí ìyípadà ohùn ti wáyé yìí ni a máa ń lò nígbà tí a bá ń já ẹnìyàn lẹ́gọ tàbí bí ènìyàn bá ń bínú sọ̀rọ̀ (rojọ́)