Ìyọ́pọ̀ fáwẹ́lì

Ìyọ́pọ̀ fáwẹ́lì ni àpapọ̀ fáwẹ́lì méjì tí àbájáde rẹ̀ jẹ́ fáwẹ́lì kẹta tí ó yàtọ̀ gédégédé. Ohun tí Bámgboṣe ń sọ nínú oríkì yìí ni pé, nígbà tí fáwẹ́lì méjì bá padé ní ààlà mọ́fíìmù, àwọn méjéèjì yóó dá àbùdá wọn jọ láti mú fáwẹ́lì kẹta tí ó mú lára àbúdá àwọn méjéèjì tí wọ́n pàdé yìí.

Oyèbádé (2001:101) jábọ̀ pé Crowther (1852) ni ó kọ́kọ́ sísọ lójú ọ̀rọ̀ yìí, àmọ́ Ọ̀jọ́gbọ́n Awóbùlúyì ni ó ṣe akitiyan jù lórí ọ̀rọ̀ náà. Oyebádé tọ́ka sí ìṣẹ́ Awóbùlúyì ti ọdún 1983 àti 1987 lórí kókó ọ̀rọ̀ yìí. Ó mẹ́nu ba àwọn àpẹẹrẹ yìí:

(a)

i + o => u      a-rí- ogbó => arúgbó

ọ + i => u ò-mọ-ìwẹ̀ => òmuwẹ̀

gbọ́ ìró => gbúròó

un + e =>o ogún-èje => ogójẹ

un + a => ọ ogún àrún => ogọ́rùn-ún

(b)

i + i =>u iṣe-kí-ìṣe => ìṣekúṣe

ibi-ìjẹ-ẹran => ibùjẹran

e + i =>u ò ṣe-ìwọ̀n => òsùwọ́n

a + o =>u ò sà ògbó => òsùgbó

a + ọ => u dá ọpẹ́ => dúpẹ́

Àwọn àpẹẹrẹ tí wọ́n wà ní abẹ́ ìsọ́rí (a) kò fa ìyàn lọ títí, ìdí ni pé, gbogbo àbùdá tí a bá lára fáwẹ́lì kẹta ni a lè rí lára fáwẹ́lì àkọ́kọ́ tàbí ìkejì. Ibi tí ọ̀rọ̀ ti lọ́jú pọ̀ díẹ̀ ni àpẹẹrẹ tí ó wa ní abẹ́ ìsọ̀rí (b). Bí a bá wo àpẹẹrẹ (i) àti (ii) àkíyèsí tí a ó ṣe ni pé fáwẹ́lì àbájáde ní àbùdá kan tí kò pàpọ̀ mọ́ ọ̀kankan lára ìkínni tàbí ìkejì. Àbùdá náà sì ni roborto. Tí a bá wo àpẹẹrẹ (iii) àti (iv) ni àbẹ́ ìsọ̀rí yìí kan náà, àbùdá tí fáwẹ́lì àmújáde ní tí àwọn méjéèjì ò ní ni àhánu.

Oyèbádé (2001) wá ṣàlàyé pé, Awóbùlúyì dàbàá orísìí ìyọ́pọ̀ fáwẹ́lì méjì ni ó wà lédè Yorùbá:

Ìyọ́pọ̀ tààrà

Ìyọ́pọ̀ àsọdòdì

Ìyọ́pọ̀ tààrà ni a rí nígbà tí gbogbo àwọn àbùdá fáwẹ́lì àmújáde bá wá láti ara fáwẹ́lì ìpìlẹ̀ ìkínní tàbí ìkejì (gẹ́gẹ́ bí a ti rí i lábẹ́ (a) lókè). Ìyọ́pọ̀ àsọdòdì yóó sọ fáwẹ́lì kejì di òdi pẹrẹsẹ (ìyẹn roboto). Tí ó bá jẹ́ roboto àìhanupè, yóó sọ ọ́ di àhánupè. Lẹ́yìn eléyìí ni fáwẹ́lì kiíni yóó pòórá.

Ọ̀jọ̀gbọ́n Bámgbóṣé ta ko àbá yìí. Nínú ìdánilẹ́kọ̀ọ́ wọn ọdún 1986 ni wọn ti ṣàlàyé pé irú ìyọ́pọ̀ àsọdòdì yìí lòdì sí ohun tí a mọ̀ sí ìyọ́pọ̀ bí ó ti ń ṣiṣẹ́ nínú àwọn èdè ọmọnìyàn tí ó fàyè gbà á. Wọ́n fi kún un pé ó sòro láti mo àgbègbè ibi tí ó tilè ṣiṣẹ́. Bí àpẹẹrẹ:

ibi + ìjẹ => ibùjẹ (ẹran)

ibi + ìsùn => ibùsùn

ibi + isọ̀ => ibùsọ̀

ṣùgbọ́n

ibi + ìkan => ibikan

ibi + ìsinmi => ibisinmi

Wọ́n ṣàlàyé pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn àpẹẹrẹ ìyọ́pọ̀ ni a lè lo ìparójẹ láti ṣe àlàyé wọn tí a bá gba ẹ̀rí ẹ̀ka èdè wọlé. Wọ́n sọ síwájú sí i pé gbogbo ibi tí àmújáde ti jẹ́ àhánupè roboto [u], ni a lè lo ẹ̀rí ẹ̀ka èdè láti ìpìlẹ̀ ọ̀kan nínú àwọn fáwẹ́lì náà kalẹ̀ pé [u] ni. Àlàyé wọn lọ báyìí:

Ìpìlẹ̀: ò-ṣe-ùwọ̀n ìṣe-kí-ùṣe

Ìpàrójẹ: òsùwọ̀n ìṣekúṣe

Àmùjáde: òsùwọ̀n ìṣekúṣe

Awóbùlúyì kò gba èrò Bámgbóṣé wọlé. Wọ́n rò pé àlàyé ìṣe-kí-ùṣe mẹ́hẹ. Ìdí ni pé, nínú ìhun tí a ti máa ń ṣe àsọdorúkọ báyìí, ìsọ̀rí ọ̀rọ̀ kan náà ni ó máa ń wà ní ọ̀tún àti òsì kí. Bí àpẹẹrẹ

Orí-kí-orí => oríkórí

A ó sì rí pé, wúnrẹ̀n ìpìlẹ̀ Bámgbóṣé kò rí bẹ́ẹ̀.

Ní ọ̀nà kejì, Awóbùlúyì ní bí a bá tilẹ̀ fi ìparójẹ ṣàlàyé, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn àpẹẹrẹ wọ̀nyí, a ó sì rí mélòó kan tí kò sí bí a ṣe lè ṣàlàyé wọn àyàfi bí a bá lo ìyọ́pọ̀. Bí ọ̀rọ̀ bá wá rí báyìí, a jẹ́ pé ìyọ́pọ̀ jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn ìgbésẹ̀ fonọ́lọ́jì èdè Yorùbá. Àmọ́ sá, Bámgbóṣé (1990) náà gúnlẹ̀ pé, ó rọrùn láti lo ẹ̀dà ọ̀rọ̀, kí á sì lo fáwẹ́lì pípajẹ ju pé kí a máa dààmú àtiwá òfin ìyọ́pọ̀ fáwẹ́lì.