Òfin-ìbágbé Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà
| Òfin-ìbágbé Orílẹ̀-èdè Olómìnira ilẹ̀ Nàìjíríà | |
|---|---|
 Ààmì-ọ̀pá Àṣẹ | |
| Ìfọwọ́sí (Ratified) | 1999 |
| Ọjọ́ tí ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ | Ọjọ́ Kọkàndínlọ́gbọ̀n Oṣù Èbìbí, 1999 |
| Àtúnyẹ̀wò | Oṣù Ẹrẹ́nà, 2023 (Àtúnṣe Karùn-ún) |
| Ètò Ìjọba (System) | Àpapọ̀ Orílẹ̀-èdè Olómìnira |
| Ẹ̀ka Ìjọba (Branches) | Mẹ́ta (Aṣòfin, Aṣèjọba, Onídàájọ́) |
| Ilé Aṣòfin (Chambers) | Ilé-ìgbìmọ̀ Aṣòfin Àgbà Ilé-ìgbìmọ̀ Aṣòfin Kékeré |
| Olórí Aṣèjọba (Executive) | Ààrẹ |
| Onídàájọ́ (Judiciary) | Ilé-ẹjọ́ Gíga jùlọ |
| Ibi tí ó ti n ṣiṣẹ́ (Jurisdiction) | Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà |
Òfin-ìbágbé Orílẹ̀-èdè Olómìnira ilẹ̀ Nàìjíríà ni òfin tí ó ga jùlọ ní Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.[1] Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ti ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ òfin-ìbágbé sẹ́yìn. Èyí tí a n lò lọ́wọ́lọ́wọ́ jẹ́ èyí tí wọ́n fọwọ́sí ní Ọjọ́ Kọkàndínlọ́gbọ̀n Oṣù Èbìbí, 1999, èyí tí ó sì fìdí Ìjọba Olómìnira Ẹlẹ́ẹ̀kẹrin múlẹ̀.[2]
Ìtàn Àti Ìpilẹ̀ṣẹ̀
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]Bí ètò ìjọba Nàìjíríà ṣe rí jẹ́ àbájáde ìṣèjọba àwọn Gẹ̀ẹ́sì (British colonial rule). Orílẹ̀-èdè náà ní àwọn ẹ̀yà tí ó ju 374 lọ pẹ̀lú onírúurú àṣà àti èdè.[3] Onírúurú ẹ̀yà yìí mú kí Nàìjíríà jẹ́ ọ̀kan lára àwọn orílẹ̀-èdè tí ó ní ìpín-yà jùlọ lágbàáyé. Nítorí èyí, Nàìjíríà ti gbìyànjú láti ṣe ọ̀pọ̀lọpọ̀ òfin-ìbágbé tí yóò mú ìdúróṣinṣin wá, lábẹ́ ìjọba alágbádá àti ìjọba ológun.[4]
Ní àsìkò ìjọba amúnisìn, àwọn Gẹ̀ẹ́sì ṣe àwọn òfin wọ̀nyí:
- Òfin Clifford ti ọdún 1922
- Òfin Richards ti ọdún 1946
- Òfin Macpherson ti ọdún 1951
- Òfin Lyttleton ti ọdún 1954
Òfin-ìbágbé Richards (1946)
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]Ní ọdún 1946, ìjọba Gẹ̀ẹ́sì fọwọ́sí òfin tuntun tí wọ́n pe orúkọ rẹ̀ ní Òfin Richards, èyí tí wọ́n sọ ní orúkọ Gómìnà-Jẹ́gẹ́rà Sir Arthur Richards. Bótilẹ̀jẹ́pé Gómìnà náà ṣì ni agbára jùlọ, òfin yìí dá Ilé-ìgbìmọ̀ Aṣòfin tí ó gbòòrò sílẹ̀. Ó sì tún dá àwọn Ilé-ìgbìmọ̀ Aṣòfin fún àwọn ẹlẹ́kùnjẹkùn (Regional Houses of Assembly).[5]
Òfin-ìbágbé Macpherson (1951)
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]Ní ọdún 1950, wọ́n ṣe ìpàdé ní Ìbàdàn láti ṣe àtúnyẹ̀wò òfin. Èyí ló bí Òfin Macpherson tí ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ní ọdún 1951. Òfin yìí fún àwọn ẹkùn (regions) ní agbára púpọ̀ sí i, ó sì dá ìjọba àpapọ̀ sílẹ̀ tí ó ní àwọn Mínísítà.[6]
Òfin-ìbágbé Lyttleton (1954)
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]Òfin yìí ló fìdí ètò "Federalism" múlẹ̀ ní Nàìjíríà ní ọdún 1954. Òfin yìí ló la ọ̀nà sílẹ̀ fún òmìnira Nàìjíríà kúrò lọ́wọ́ Gẹ̀ẹ́sì. Ó pín agbára láàrin Ìjọba Àpapọ̀ àti àwọn Ìjọba Agbègbè.
Òfin Òmìnira 1960
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]Èyí ni òfin àkọ́kọ́ tí Nàìjíríà yóò ní gẹ́gẹ́ bí orílẹ̀-èdè òmìnira. Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ní Ọjọ́ 1 Oṣù Ọ̀wàrà, 1960. Lábẹ́ òfin yìí, Ayaba Elizabeth II ṣì jẹ́ olórí ilẹ̀ Nàìjíríà, ṣùgbọ́n Nnamdi Azikiwe ni ó n ṣojú rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Gómìnà-Jẹ́gẹ́rà.[7]
Òfin 1963 (Ìjọba Olómìnira Àkọ́kọ́)
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]Òfin yìí ló sọ Nàìjíríà di Orílẹ̀-èdè Olómìnira (Republic). Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ní Ọjọ́ 1 Oṣù Ọ̀wàrà, 1963. Nnamdi Azikiwe sì di Ààrẹ àkọ́kọ́.[8] Wọ́n lo òfin yìí títí di ọdún 1966 nígbà tí àwọn ológun gba ìjọba.
Òfin 1979 (Ìjọba Olómìnira Èkejì)
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]Òfin yìí ló fìdí Ìjọba Olómìnira Èkejì múlẹ̀. Ó yí ètò ìjọba padà kúrò ní ti Gẹ̀ẹ́sì (Parliamentary) sí ti Amẹ́ríkà (Presidential system). Èyí túmọ̀ sí pé a ó máa dìbò yan Ààrẹ tí yóò ní agbára gẹ́gẹ́ bí olórí ìjọba.[9]
Òfin 1993 (Ìjọba Olómìnira Ẹlẹ́ẹ̀kẹta)
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]Èyí ni òfin tí wọ́n fẹ́ lò fún Ìjọba Olómìnira Ẹlẹ́ẹ̀kẹta, ṣùgbọ́n wọn kò lo òfin náà dé’lé nítorí pé àwọn ológun kò fi ìjọba sílẹ̀ títí di ọdún 1999.[10]
Òfin-ìbágbé 1999 (Ìjọba Olómìnira Ẹlẹ́ẹ̀kẹrin)
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]Òfin 1999 ni òfin tí a n lò lọ́wọ́lọ́wọ́, èyí tí ó dá Ìjọba Olómìnira Ẹlẹ́ẹ̀kẹrin sílẹ̀.[1] Ó pín Nàìjíríà sí Ìpínlẹ̀ 36 àti Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ 774.
Ó pín agbára ìjọba sí mẹ́ta:
- Aṣòfin (Legislature): Ilé-ìgbìmọ̀ Aṣòfin Àgbà àti Ilé-ìgbìmọ̀ Aṣòfin Kékeré (National Assembly).
- Aṣèjọba (Executive): Ààrẹ, àwọn Gómìnà àti àwọn Mínísítà.
- Onídàájọ́ (Judiciary): Ilé-ẹjọ́ Gíga jùlọ àti àwọn ilé-ẹjọ́ míràn.[11]
Àtúnṣe Tuntun (Updates 2023)
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]Ní Oṣù Ẹrẹ́nà, 2023, Ààrẹ tẹ́lẹ̀rí Muhammadu Buhari fọwọ́sí Àtúnṣe Karùn-ún (Fifth Alteration) sí òfin 1999. Àtúnṣe yìí ṣe pàtàkì púpọ̀ nítorí ó fún àwọn Ìpínlẹ̀ (States) ní agbára lórí àwọn nkan wọ̀nyí:[12]
- Iná Mọ̀nàmọ́ná (Electricity): Àwọn Ìpínlẹ̀ ti ní ẹ̀tọ́ láti máa pese iná mọ̀nàmọ́ná tiwọn, kí wọ́n sì máa pín in fúnra wọn. Tẹ́lẹ̀rí, Ìjọba Àpapọ̀ nìkan lo ni ẹ̀tọ́ yìí.[13]
- Ojú Irin (Railways): Wọ́n ti gbé ọ̀rọ̀ ojú-irin lọ sí "Concurrent List", èyí tí ó fún Ìpínlẹ̀ ní ẹ̀tọ́ láti kọ́ ibùdó ọkọ̀ ojú-irin.
- Atúnṣe Ìwà (Correctional Services): Wọ́n yí orúkọ "Prisons" padà sí "Correctional Services," àwọn Ìpínlẹ̀ sì ti ní ẹ̀tọ́ láti kọ́ ọgbà atúnṣe tiwọn.
Ẹ tún le wo
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]Àwọn Ìtọ́kasí
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]- 1 2 "Constitution of the Federal Republic of Nigeria 1999, as amended to 2018". constitutions.unwomen.org. Retrieved 2025-03-17.
- ↑ Elaigwu, J. Isawa (17 August 2006). "The Federal Republic of Nigeria". www.forumfed.org. Retrieved 14 April 2022.
- ↑ "Nigeria - Nigeria as a colony | Britannica". www.britannica.com (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Retrieved 26 June 2022.
- ↑ Suberu, Rotimi (2019). "Nigeria's Permanent Constitutional Transition". Occasional Papers Series (Forum of Federations): 3–4. https://constitutionnet.org/sites/default/files/2019-06/Nigeria_35.pdf.
- ↑ J.O, Irukwu (19 July 2014). Nigeria at 100: What Next?. Safari Books Ltd.. ISBN 978-978-8431-44-2.
- ↑ "Nigeria - EMERGENCE OF NIGERIAN NATIONALISM". countrystudies.us. Retrieved 2023-06-07.
- ↑ "THE CONSTITUTION OF THE FEDERATION OF NIGERIA" (PDF). citizenshiprightsafrica.org.
- ↑ "The 1963 Constitution of Nigeria" (PDF). Global Citizenship Observatory. Retrieved November 9, 2022.
- ↑ "1979 Constitution of Nigeria" (PDF). 2006-12-09. Retrieved 2022-11-09.
- ↑ "Nigeria - Military regimes, 1983–99 | Britannica". www.britannica.com (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Retrieved 8 July 2022.
- ↑ "1999 Constitution of the Federal Republic of Nigeria". LawXplorer. Retrieved 22 August 2025.
- ↑ "Buhari signs fifth amendment to 1999 constitution". The Guardian Nigeria. 17 March 2023. Retrieved 2024-01-10.
- ↑ "Key Highlights of the Fifth Alteration to the 1999 Constitution". Templars Law. Retrieved 2024-01-10.[Ìjápọ̀ tí kò ṣiṣẹ́ mọ́]