Jump to content

Òrìṣà

Lát'ọwọ́ Wikipedia, ìwé ìmọ̀ ọ̀fẹ́
(Àtúnjúwe láti Òrìsà)
Brahman
Buddha
Beaker
Orisha
Ares
Janus
Itzamna e Ixchel
Kami
Àwọn àpẹẹrẹ àwọn àwòrán àwọn ọlọ́run ní àwọn àṣà oríṣiríṣi; ní ìtẹ̀léwọ̀n bí aago láti òkè apa òsì: ẹ̀sìn Híńdù, ẹ̀sìn Búdà, ẹ̀sìn Yorùbá, ẹ̀sìn ará Éjíbítì àtijọ́, ẹ̀sìn àwọn Màyà, ẹ̀sìn Shíńtò, ẹ̀sìn Kristẹni, ẹ̀sìn Gíríìkì-Róòmù àtijọ́, àti ẹ̀sìn àwọn Íńkà.

Ọ̀rìṣà tàbí ọlọ́run kékeré sí ẹni mímọ́ àti ẹni tí ó yẹ fún ìjọ́sìn, nítorí pé ó jẹ́ ẹ̀dá àtọ̀runwá tí ó ní àṣẹ lórí apá kan ti àgbáyé tàbí ìgbésí ayé.[1][2] Ìtumọ̀ 'deity' nínú Iwè-àmúlẹ̀ọ̀rọ̀ Oxford jẹ́ Ọlọ́run tàbí òrìṣà, tàbí ohun kan tí a kà sí ti Ọlọ́run tí a sì bu ọlá fún.[3] Òrìṣà tàbí ọlọ́run jẹ́ ẹ̀dá tí agbára rẹ̀ ju ti èèyàn lásán lọ, ṣùgbọ́n tí ó máa ń bá èèyàn lò, bóyá rere tàbí búburú, ní ọ̀nà tí yóò mú kí èèyàn gbérí dé ipò ìmọ̀ jíjinlẹ̀ tuntun, ju àwọn ohun tí ẹ̀mí lásán ń gbé lọ, gẹ́gẹ́ bí C. Scott Littleton ṣe túmọ̀ rẹ̀.[4]

Ó ṣeéṣe láti pín àwọn ẹ̀sìn sí ìsọ̀rí nípa iye ọlọ́run tí wọ́n ń jọ́sìn fún. Àwọn ẹ̀sìn monotheistic gbàgbọ́ nínú ọlọ́run kan ṣoṣo tí wọ́n sábà máa ń pè ní “Ọlọ́run”. [5][6] Èsìn tí ó ní ọlọ́run púpọ̀ sì gbàgbọ́ nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọlọ́run. [7] Àwọn ẹ̀sìn henotheistic gbàgbọ́ nínú Olódùmarè tàbí ọlọ́run kan tó ga jùlọ, láìṣẹ́́ àwọn ọlọ́run mìíràn, tí wọ́n kà wọ́n sí apá kan ẹ̀dá àtọ̀runwá kan náà.[8][9] Àwọn ẹ̀sìn tí kò gbàgbọ́ nínú Ọlọ́run sẹ́ ọlọ́run aláyérayé tó ga jù lọ tí ó dá ayé, ṣùgbọ́n wọ́n lè gbàgbọ́ nínú àwùjọ àwọn ọlọ́run tí wọ́n máa ń wà láàyè, kú, tí wọ́n sì máa ń tún wáyé bíi gbogbo ẹ̀dá mìíràn.[10]:35–37[11]:357–358

Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀sìn tí ó ní ọlọ́run kan ni ó sábà máa ń wo Ọlọ́run wọn gẹ́gẹ́ bí ** alágbára gbogbo, níbi gbogbo, ọ̀mọ̀ràn gbogbo, aláàánú gbogbo, àti ayérayé[12][13] Kò sí ọ̀kankan nínú àwọn ànímọ́ wọ̀nyí tí ó ṣe kókó sí ìtumọ̀ òrìṣà (deity)[14][15][16] awọn àsà oríṣiríṣi sì ti ní èrò nípa àwọn òrìṣà wọn ní ọ̀nà tó yàtọ̀tọ̀.[14][15] Àwọn ẹ̀sìn tí ó gbàgbọ́ nínú Ọlọ́run kan ṣoṣo sábà máa ń tọ́ka sí Ọlọ́run wọn pẹ̀lú àwọn ọ̀rọ̀ akọ,[17][18]:96 nígbà tí àwọn ẹ̀sìn mìíràn ń pe àwọn òrìṣà wọn ní onírúurú ọ̀nà — akọ, abo, akọ-abo méjèèjì tàbí ẹni tí kò ní ìbálòpọ̀ kankan(genderless).[19][20][21]

Awọn àṣà púpọ̀ —títí kan àwọn ará Mesopotamia ìgbàanì, àwọn ará Egypt ìgbàanì, àwọn ará Greece ìgbàanì, àwọn ará Rome ìgbàanì, àti àwọn ẹyà Jẹ́mánì —wọ́n ti sọ àwọn nǹkan abàmì ìṣẹ̀dálẹ̀ di ènìyàn (ìyẹn, wọ́n ń pè wọ́n ní òrìṣà tàbí ẹ̀dá alààyè), bíi àwọn ohun tí ó ń fa ìṣẹ̀lẹ̀ tàbí èsì wọn pẹ̀lú ìmọ̀ọ́mọ̀.[22][23][24] Àwọn kan lára àwọn òrìṣà Avesta àti Vedic ni wọ́n kà sí gẹ́gẹ́ bí ẹ̀kọ́ ìwà rere (ethical concepts).[22][23] Nínu àwọn ẹ̀sìn ilẹ̀ India, wọ́n ti fojú inú wo àwọn òrìṣà gẹ́gẹ́ bíi àwọn tí ń farahàn nínú tẹ́mpìlì ara gbogbo ẹ̀dá alààyè, gẹ́gẹ́ bí àwọn ẹ̀yà ara amọ̀kanmọ̀ràn (sensory organs) àti ọkàn.[25][26][27] Wọ́n fojú inú wo àwọn òrìṣà gẹ́gẹ́ bí irú ìwàláàyè kan (Saṃsāra) lẹ́yìn ìtúnwáyé (rebirth), fún àwọn ènìyàn tí wọ́n jẹ́wọ̀n nípasẹ̀ ìwà rere. Níbi náà ni wọ́n ti di àwọn òrìṣà olùṣọ́ (guardian deities) tí ń gbé tayọ̀tayọ̀ ní ọ̀run (heaven), ṣùgbọ́n wọ́n tún lè kú bí wọ́n bá pàdánù agbára tàbí ọlá wọn.

Ìpilẹ̀ṣẹ̀ ọ̀rọ̀

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ọ̀rọ̀ Gẹ̀ẹ́sì náà deity wá láti orí ọ̀rọ̀ deité nínú èdè Faransé àtijọ́,[28] Èdè Látìn (Latin) deitatem (ìpò-orúkọ deitas) túmọ̀ sí “ìwà-àtọ̀runwá” (divine nature), tí Augustine ti Hippo dá sílẹ̀ láti ọ̀dọ̀ deus (“Ọlọ́run”). Ọ̀rọ̀ Deus ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú deiwos nípasẹ̀ orísun gbogbogbò Èdè Proto-Indo-European (PIE).[29] Oríṣun yìí ló bí ọ̀rọ̀ ilẹ̀ Íńdíà ìgbàanì Deva, tí ó túmọ̀ sí "láti tàn, ẹni tí ń tàn," láti ọ̀dọ̀ div- "láti tàn"; bákan náà ni ó tún bí ọ̀rọ̀ Gíríìkì dios "àtọ̀runwá" àti Zeus; àti ọ̀rọ̀ Látìnì deus "ọlọ́run" (Látìnì àtijọ́ deivos).[30][31][32]:230–31 Deva jẹ́ ọ̀rọ̀ akọ (masculine), àti pé èyí tí ó bá a tan tí ó jẹ́ obìnrin (feminine equivalent) ni devi.[33]:496 Nípa ìmọ̀-ìbéèrè-pínlẹ̀-ọ̀rọ̀ (Etymologically), àwọn ọ̀rọ̀ tí ó jẹ́ orígun kan náà (cognates) fún Devi ni ọ̀rọ̀ Látìnì dea àti ọ̀rọ̀ Gíríìkì thea.[34] Nínú èdè Pásíà Àtijọ́ (Old Persian), ọ̀rọ̀ daiva- túmọ̀ sí "ẹ̀mí èṣù" (demon) tàbí "ọlọ́run burúkú" (evil god),[31] Ṣùgbọ́n nínú èdè Sanskrit, ó túmọ̀ sí ìyàtọ̀ rẹ̀ pátápátá (the opposite), ó ń tọ́ka sí "àwọn nǹkan ti ọ̀run, àtọ̀runwá, àwọn ohun orí ilẹ̀ tí ó tayọ̀ gidigidi, àwọn ẹni gíga, àwọn tí ń tàn".[33]:496[35][36]

Gẹ́gẹ́ bí Douglas Harper ti sọ, ọ̀rọ̀ tí ó ní ìbáṣepọ̀ tímọ́tímọ́ náà "ọlọ́run" (god) ń tọ́ka sí "Ẹni-gíga-jùlọ" (supreme being) tàbí "òrìṣà" (deity),[37] tí ó sì wá láti Èdè Proto-Germanic guthan, láti Èdè Proto-Indo-European ghut-, èyí tí ó túmọ̀ sí “ohun tí a ń pè sókè.Guth nínú Èdè Irish túmọ̀ sí “ohùn”. Ọ̀rọ̀ ghut- náà ni orísun Èdè Old Church Slavonic zovo (“pè”), àti Èdè Sanskrit huta- (“ti a pè sí”, orúkọ ìyìn fún Indra), láti gbòngbò gheu(e)- (“pè” tàbí “ké sí”).[37]

Ìtúmọ̀ míì fún ọ̀rọ̀ “god” wá láti Èdè Proto-Germanic Gaut, tí ó ń tọ́pa rẹ̀ dé gbòngbò Èdè Proto-Indo-European ghu-to- (“tí a tú”), tí a sì fà láti gbòngbò gheu- (“tú” tàbí “tú ẹbọ wáìnì sílẹ̀ fún àwọn òrìṣà”).Ọ̀rọ̀ gheu- náà ni orísun ọ̀rọ̀ Giriki khein, tí ó túmọ̀ sí “tú”.[37] Ni ìpilẹ̀ṣẹ̀, ọ̀rọ̀ "ọlọ́run" (god) àti àwọn ọ̀rọ̀ Jẹ́mánì mìíràn tí ó jọra rẹ̀ jẹ́ ọ̀rọ̀-orúkọ aláìsí-akọ-abo (neuter nouns), ṣùgbọ́n wọ́n yí padà sí jíjẹ́ akọ lápapọ̀ lábẹ́ ipa ẹ̀sìn Kírìstẹ́nì, nínú èyí tí a sábà máa ń ka ọlọ́run sí akọ.[32]:230–231[37] Ṣùgbọ́n ní ìyàtọ̀ sí èyí, gbogbo àwọn àṣà àti ìtàn-àròsọ Indo-European ìgbàanì mọ akọ àti abo òrìṣà méjèèjì.[36]

Àwọn onígbàgbọ́ Pantheist gbà pé àgbáyé fúnra rẹ̀ àti ohun gbogbo tí ó wà nínú rẹ̀ jẹ́ ẹ̀dá kan ṣoṣo, òrìṣà tí ó bo gbogbo nǹkan mọ́lẹ̀.[38][39]

Kò sí ìfọwọ́sowọ́pọ̀ tí gbogbo àgbáyé gbà pé ó tọ̀nà lórí ohun tí òrìṣà jẹ́,àwọn èrò lórí òrìṣà sì yàtọ̀ púpọ̀ láàárín àwọn àṣà oríṣiríṣi.[18]:69–74[40] Huw Owen sọ pé ọ̀rọ̀ náà "òrìṣà tàbí ọlọ́run tàbí èyí tí ó bá a dọ́gba ní àwọn èdè mìíràn"ní onírúurú ìtumọ̀ àti ìjìnnìyànlẹ̀ tí ó ń yanilẹ́nu (bewildering range).[41]:vii-ix Ó ti fẹ̀ láti "Ẹni àìlópin tí ó ré kọjá gbogbo nǹkan tí ó dá àgbáyé àti tí ó jẹ́ Olúwa rẹ̀" (Ọlọ́run), títí dé "ẹ̀dá kan tí ó ní òpin tàbí ìrírí, pẹ̀lú ìjìnnìyànlẹ̀ pàtàkì tàbí èyí tí ń ru ìmọ̀lára pàtàkì sókè" (ọlọ́run), títí dé "èrò kan nínú èsìn tàbí ìmọ̀ ọgbọ́n orí tí ó jẹ mọ́ ìṣẹ̀dálẹ̀ tàbí àwọn ẹ̀dá tí a ti sọ di títóbi tàbí agbègbè tí ó ré kọjá ayé", títí kan "ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìlò mìíràn".[41]:vii–ix

A sábà máa ń ro òrìṣà gẹ́gẹ́ bí èrò tí ó ré kọjá ti ẹ̀dá (supernatural) tàbí ti àtọ̀runwá (divine concept), tí ó ń farahàn nínú àwọn èrò àti ìmọ̀, nínú àwọ̀ kan tí ó parapọ̀ jẹ́ átayọ nínú apá kan tàbí gbogbo apá, tí ó ń bá àìlera àti àwọn ìbéèrè jà ní apá mìíràn, tí ó jẹ́ akọni nínú ìwòye àti ìṣe, síbẹ̀ tí ó so mọ́ àwọn ìmọ̀lára àti ìfẹ́-ọkàn.[42][43] Nínú àwọn ọ̀nà mìíràn, òrìṣà jẹ́ ìlànà tàbí òtítọ́ kan bí èrò ti "ọkàn" (soul). Fún àpẹẹrẹ, àwọn Upanishads ti ẹ̀sìn Híńdú (Hinduism) ṣàpèjúwe Atman (ọkàn,ara ẹni) gẹ́gẹ́ bíi deva (òrìṣà), nípa bẹ́ẹ̀ ni wọ́n ń fi hàn pé deva àti ìlànà gíga jùlọ ayérayé (Brahman) jẹ́ apá kan gbogbo ẹ̀dá alààyè, pé ọkàn yìí jẹ́ ti ẹ̀mí àti ti àtọ̀runwá, àti pé mímọ ìmọ̀-ara-ẹni ni mímọ ẹni gíga jùlọ náà.[44][45][46]

Ìgbàgbọ́-nínú-Ọlọ́run (Theism) jẹ́ ìgbàgbọ́ nínú ìwàláyé òrìṣà kan tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ.[47][48] Polytheism jẹ́ ìgbàgbọ́ nínú àti ìjọsìn fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ òrìṣà,[49] wọ́n sì sábà máa ń kó wọn jọ sínú àkójọpọ̀ òrìṣà (pantheon) ti àwọn ọlọ́run akọ àti abo, pẹ̀lú àwọn ìṣe ìsìn (rituals) tí ó tẹ̀lé e. [49] Nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀sìn pọlitíìsìn (polytheistic religions), àwọn ọlọ́run akọ àti abo oríṣiríṣi jẹ́ àwòrán àwọn ipá ìṣẹ̀dálẹ̀ tàbí àwọn ìlànà bàbáńlá, a sì lè wò wọ́n gẹ́gẹ́ bí àwọn tí ó dá dúró (autonomous) tàbí gẹ́gẹ́ bí apá kan tàbí àwọn ìfàkalẹ̀ ti Ọlọ́run tó dá nǹkan tàbí ìlànà àbùdá tí ó ré kọjá (transcendental absolute principle) àwọn ẹ̀kọ́-Ọlọ́run-kan-ṣoṣo (monistic theologies), èyí tí ó ń farahàn lọ́nà tí ó wà nínúu nǹkan (immanently) nínú ìṣẹ̀dálẹ̀.[49] Hénotẹ́ísìn (Henotheism) gbà pé òrìṣà kan tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ wà, ṣùgbọ́n ó ka gbogbo àwọn òrìṣà sí àwòrán tí ó dọ́gba tàbí apá kan ìlànà àtọ̀runwá kan náà, èyí tí ó ga jùlọ.[9][50][8][51] Ìgbàgbọ́-ọlọ́run-kan-ṣoṣo (Monolatry) jẹ́ ìgbàgbọ́ náà pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ òrìṣà ló wà, ṣùgbọ́n pé òrìṣà kan péré lára wọn ni a lè sìn tọ̀wọ̀tọ̀wọ̀.[52][53]

Ìgbàgbọ́ nínú Ọlọ́run kan ṣoṣo ni Monotheism.[54][55][56][57][58][59][60] Ọlọ́run kan ṣoṣo (tí a tún mọ̀ sí "Ọlọ́run" nínú èdè Gẹ̀ẹ́sì) ni a sábà máa ń ṣàpèjúwe rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ẹni tí ó: ní agbára gbogbo (omnipotent), wà níbikíbi (omnipresent), mọ gbogbo nǹkan (omniscient), ní inú rere púpọ̀ (omnibenevolent), àti pé ó wà títí ayérayé (eternal/everlasting). [61] Ṣùgbọ́n, kì í ṣe gbogbo òrìṣà ni a ti bu ọlá fún ní ọ̀nà yìí[14][16][62][63] Kì í sì í ṣe dandan kí òrìṣà jẹ́ ẹni tí ó lágbára jùlọ, tí ó wà níbi gbogbo, tí ó mọ ohun gbogbo, tí ó nífẹ̀ẹ́ gbogbo èèyàn tàbí tí ó wà títí ayérayé kí a tó pè é ní òrìṣà. [14][16][62]

Deism (Ìgbàgbọ́ Nínú Ọlọ́run Onídàájọ́ṣe) jẹ́ ẹ̀kọ́ ìgbàgbọ́ pé òrìṣà kan ṣoṣo ló wà, ẹni tó dá àgbáyé, àmọ́ tí kì í fi bẹ́ẹ̀ dá sí ọ̀rọ̀ ayé tó tẹ̀lé e.[64][65][66]Deism jẹ́ ẹ̀kọ́ ìgbàgbọ́ pé òrìṣà kan ṣoṣo ló wà, ẹni tó dá àgbáyé, àmọ́ tí kì í fi bẹ́ẹ̀ dá sí ọ̀rọ̀ ayé tó tẹ̀lé e. [67][68] Ìgbàgbọ́ pé gbogbo àgbáyé fúnra rẹ̀ ni Ọlọ́run[38] Ọlọ́run wà nínú ohun gbogbo, bẹ́ẹ̀ sì ni ohun gbogbo wà nínu rẹ̀.[39] Ìgbàgbọ́ Pandeism ni pé lẹ́hìn tí Ọlọ́run dá àgbáyé tán, ó parapọ̀ di àgbáyé náà, kò sì sí Ọlọ́run mìíràn lẹ́yìn àgbáyé mọ́.[69] Panentheism jẹ́ ìgbàgbọ́ pé Ọlọ́run (àti àwọn òrìṣà) gba gbogbo àgbáyé kan, àmọ́ tí ó sì tún ré kọjá àgbáyé náà.[70] Agnosticism jẹ́ ipò tí ó sọ pé kò ṣeéṣe láti mọ̀ dájúdájú bóyá Ọlọ́run tàbí irú òrìṣà kankan wà.[71][72][73] Atheism jẹ́ àìgbàgbọ́ nínú wíwà Ọlọ́run rárá.[74]

Ère obìnrin ìhòhò tí ó jókòó, tí àwọn eranko bíi tìgíǹná méjì wà lẹ́gbẹ̀ẹ́ rẹ̀, láti Çatalhöyük, tó jẹ́ ti ayé ọdún bíi 6000 ṣáájú ìbí Kristi (BCE), tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn awalẹ̀pètú (onímọ̀ ìjìnlẹ̀ ohun àtijọ́) rò pé ó ń ṣàfihàn òrìṣà obìnrin kan.[75][76]

Àwọn ọ̀mọ̀wé (scholars) máa ń fẹnu ko ṣeeṣe wíwà àwọn òrìṣà (deities) ní àkókò ìgbà pípẹ́ sẹ́yìn (prehistoric period) látinú àwọn àkọlé àti iṣẹ́-ọnà ìgbàani (prehistoric arts) bíi àwọn yíyà àwòrán inú ihò àpáta (cave drawings). Sibẹsibẹ, kò yé wa dáadáa ohun tí àwọn àwòrán wọ̀nyí jẹ́ tàbí ìdí tí wọ́n fi ṣe wọ́n.[77] Àwọn àwòrán fínfín tàbí àwọn yíyà àwòrán kan fi àwọn ẹranko, àwọn ọdẹ tàbí àwọn ìṣe ìsìn (rituals) hàn.[78] ó ti wọ́pọ̀ fún àwọn awalẹ̀pìtàn (archaeologists) láti túmọ̀ ère gbogbo obìnrin ìgbà pípẹ́ sẹ́yìn gbogbo gẹ́gẹ́ bí àwòrán òrìṣà kan ṣoṣo, ìyẹn òrìṣà ìpilẹ̀ṣẹ̀ (primordial goddess), baba ńlá àwọn òrìṣà tí a mọ̀ nípa wọn nínú ìtàn (historically attested) bíi Inanna, Ishtar, Astarte, Cybele, àti Aphrodite.[79] Ìlànà ìwòyí ti di ẹni tí a ti kọ́ lónìí.[79] Àwọn awalẹ̀pìtàn òde òní ti wá gbà pé kò lè ṣeéṣe láti fìdí rẹ̀ múlẹ̀ dájú pé àwọn ère kékeré ìgbà pípẹ́ sẹ́yìn dúró fún irúfẹ́ òrìṣà èyíkéyìí, àní àwọn òrìṣà obìnrin pàápàá.[79] Síbẹ̀, ó ṣeé ṣe láti ṣàyẹ̀wò àwòrán àtijọ́ kọọkan lọ́nà àtọ̀ọ̀tọ̀, kí a sì ṣe àfihàn bí ó ṣe ṣeé ṣe kó jẹ́ pé wọ́n ń ṣàpẹẹrẹ àwọn òrìṣà.[79] Àwọn kan ti túmọ̀ Venus ti Willendorf, tí wọ́n rí nílẹ̀ Yúróòpù, tí wọ́n sì sọ pé ó ti wà ní nǹkan bí ẹ̀ẹ́dẹ́gbẹ̀ta lẹ́gbẹ̀ta (25,000) ọdún kí àkókò tí a ń kàwé bẹ̀rẹ̀ (BCE) gẹ́gẹ́ bí àpẹẹrẹ òrìṣà obìnrin ìgbà pípẹ́ sẹ́yìn.[78] Wọ́n ti ṣàwárí iye kan àwọn àwòrán tí ó ṣeé ṣe kí wọ́n jẹ́ àwọn aṣojú òrìṣà tàbí òrìṣà ní Ain Ghazal.[79] Àwọn iṣẹ́ ọnà tí wọ́n ṣàwárí ní Çatalhöyük fi àwọn ìtọ́kasí hàn sí ohun tí ó ṣeé ṣe kí ó jẹ́ ìtàn àròsọ tí ó kún fún àlàyé.[79]

Àwọn ẹ̀sìn àti àṣà

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Áfíríkà tó wà ní ìsàlẹ̀ aṣálẹ̀ Sàhárà

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Òrìṣà Yorùbá láti Nàìjíríà

Àwọn àṣà Áfíríkà oríṣiríṣi dá ẹ̀kọ́ ìsìn àti àwọn èrò ti òrìṣà kalẹ̀ nípasẹ̀ ìtàn wọn. Ní Nàìjíríà àti àwọn orílẹ̀-èdè tó wà ní ìwọ̀ oòrùn Áfíríkà, fún àpẹẹrẹ, àwọn òrìṣà pàtàkì méjì (tí wọ́n ń pè ní 'Òrìṣà' ní àdúgbò)[80] ni a rí nínú ẹ̀sìn Yorùbá, pàtàkì jùlọ òrìṣà Ọ̀gún àti òrìṣà Ọ̀ṣun[80] Ọ̀gún jẹ́ òrìṣà akọ tótunwá, bẹ́ẹ̀ sì ni ó tún jẹ́ aláàbò gbogbo iṣẹ́-ọwọ́ bíi pípèsè àwọn ohun èlò, iṣẹ́ irin, ọdẹ, ogun, ààbò àti gbígbé òdodo àti ìdájọ́ gangan kalẹ̀.[81][82] Ọ̀ṣun jẹ́ òrìṣà abo tótunwá tó lágbára bákan náà, àti aláàbò onígun mẹ́ta ti irúgbìn, omi, ìlera ìyá, ìbáṣepọ̀ àwùjọ, ìfẹ́ àti àlàáfíà. [80] Àwọn ìṣe Ọ̀gún àti Ọ̀ṣun ni wọ́n gbé wá sí ilẹ̀ Amẹ́ríkà nínú ọkọ̀ ẹrú. Àwọn ará Áfíríkà tọ́jú wọn dáradára sí àwọn àdúgbò oko ẹrú wọn, àwọn àjọ̀dún wọn sì ń báa lọ títí di òní.[80][81]

Nínú àwọn àṣà Gúsù Áfíríkà, ìdàpọ̀ òrìṣà akọ-abo kan náà ti farahàn ní àwọn ọ̀nà mìíràn, pàápàá gẹ́gẹ́ bí òrìṣà Òṣùpá àti Oòrùn.[83] Ọ̀kan nínú ẹ̀kọ́ ìṣẹ̀dálẹ̀ Gúsù Áfíríkà ni Hieseba tàbí Xuba (òrìṣà/ọlọ́run), Gaune (ẹ̀mí èṣù) àti Khuene (ènìyàn).Hieseba yìí pẹ̀lú Nladiba (ọkùnrin, ọlọ́run ọ̀run tó dá ayé) àti Nladisara (obìnrin, Nladisara méjèèjì.Wọ́n ń ka òrìṣà Oòrùn (obìnrin) àti Òṣùpá (ọkùnrin) sí àwọn ọmọ Nladiba àti àwọn Nladisara méjèèjì.Wọ́n ń ka Oòrùn àti Òṣùpá sí bí Ọlọ́run títóbi náà ṣe fara hàn, ìjọsìn wọn sì jẹ́ èyí tí a ṣètò àkókò rẹ̀ tí a sì darí rẹ̀ sí wọn.[84] Nínú àwọn àṣà Áfíríkà mìíràn, wọ́n ń ka Oòrùn sí akọ, nígbà tí Òṣùpá jẹ́ abo, àwọn méjèèjì sì jẹ́ àmì ìwà-ọlọ́run náà.[85]:199–120 Ní Zimbabwe, Ọlọ́run títóbi náà jẹ́ alákòóso méjì (akọ àti abo) pẹ̀lú àwọn apá kan akọ-abo, tí a fi ojú inú wò gẹ́gẹ́ bí ẹni tí ń fúnni ní òjò, tí a sì ń bá lò ní àkókò kan náà gẹ́gẹ́ bí ọlọ́run òkùnkùn àti ìmọ́lẹ̀, a sì ń pè é ní Mwari Shona.[85]:89 Ní agbègbè Adágún Victoria, àwọn ọ̀rọ̀ fún òrìṣà ni Lubaale, tàbí Jok pẹ̀lú.[86]

Ìlà Oòrùn Ayé Àtijọ́

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Àwòrán inú ibojì àwọn ará Égípítì ìgbàanì tí ó fi àwọn òrìṣà bíi Osiris, Anubis, àti Horus hàn, àwọn tí wọ́n jẹ́ lára àwọn òrìṣà pàtàkì nínú ẹ̀sìn Égípítì ìgbàanì.[87]

Ancient Egyptian Àṣà ìgbàanì náà bọ̀wọ̀ fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ òrìṣà. Àwọn àkọsílẹ̀ àti àwọn àrokò ilẹ̀ Égípítì kàwé orúkọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn tí a kò mọ irú wọn tàbí ipò wọn, wọ́n sì tún sọ̀rọ̀ nípa àwọn òrìṣà mìíràn tí a kò dárúkọ wọn ní kedere.[88]:73 Gbajúgbajà onímọ̀ nípa Égípítì, James P. Allen, fojú bù ú pé ó ju ẹ̀ẹ́dẹ́gbẹ̀jọ (1,400) òrìṣà lọ tí a dárúkọ wọn nínú àwọn àkọsílẹ̀ Égípítì,[89] Christian Leitz, ẹlẹgbẹ́ rẹ̀, sọ pé 'ẹgbẹẹgbẹ̀rún púpọ̀' àwọn òrìṣà ni ó wà níbẹ̀.[90]:393–394 Their terms for deities were nṯr (god), and feminine nṯrt (goddess);[91]:42 Àwọn ọ̀rọ̀ tí wọ́n ń lò fún òrìṣà ni nṯr (ọlọ́run) àti abo rẹ̀, nṯrt (ọlọ́run bìnrin).Síbẹ̀síbẹ̀, àwọn ọ̀rọ̀ wọ̀nyí tún lè tọ́ka sí ẹ̀dá èyíkéyí — àwọn ẹ̀mí àti àwọn ènìyàn tí ó ti kú, ṣùgbọ́n tí kì í ṣe àwọn ẹ̀mí èṣù — tí wọ́n wà ní ìta àyíká ìgbésí ayé ojoojúmọ́ àwọn Òrìṣà.[92]:216[91]:62 Égípítì sábàá máa ń ní àjọṣe pẹ̀lú ìjọsìn, ipa, àti àwọn ìtàn àròsọ tiwọn[92]:7–8, 83

Ó fẹ́rẹ̀ tó igba (200) òrìṣà tí ó gbajúmọ̀ nínú àwọn Pyramid Texts àti àwọn tẹ́mpìlì ìgbàanì ti Égípítì, púpọ̀ nínú wọn ni wọ́n ní ìrísí ẹranko (zoomorphic). Lára àwọn wọ̀nyí ni Min (Òrìṣà oore-ọ̀fọ̀ àti irúgbìn), Neith (òrìṣàbìnrin tó dá ayé), Anubis, Atum, Bes, Horus, Isis, Ray, Meretseger, Nut, Osiris, Shu, Sia àti Thoth.[87]:11–12 Púpọ̀ nínú àwọn òrìṣà Égípítì ló dúró fún àwọn ohun àdámọ́, àwọn ohun tí ó wà ní ti gidi tàbí àwọn apá kan ti ìgbésí ayé àwùjọ, bíi àwọn agbára ìwà nínú tí ó fara sin sí àárín àwọn ohun àdámọ́ wọ̀nyí.[93][94] Òrìṣà Shu, fún àpẹẹrẹ, dúró fún afẹ́fẹ́; òrìṣà bìnrin Meretseger dúró fún apá kan ilẹ̀ ayé, àti òrìṣà Sia dúró fún agbára àbùdá ti ìmọ̀lára.[95]:91, 147 Àwọn òrìṣà bíi Ra àti Osiris ni wọ́n ní í ṣe pẹ̀lú ìdájọ́ àwọn òkú àti títọ́jú wọn nígbà ayé lẹ́yìn ikú.[87]:26–28 Àwọn òrìṣà pàtàkì sábàá máa ń ní ipa púpọ̀, wọ́n sì máa ń kópa nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ohun àdámọ́.[95]:85–86

Àwọn ẹ̀rí àkọsílẹ̀ àkọ́kọ́ nípa àwọn òrìṣà wá láti ìbẹ̀rẹ̀ ẹgbẹ̀rún ọdún kẹta BCE, ó sì ṣeé ṣe kí wọ́n ti ipasẹ̀ àwọn ìgbàgbọ́ ìgbàanì ṣẹ̀ wá.[96] Bí ó ti wù kí ó rí, ẹ̀sìn àwọn òrìṣà di ètò tí ó fìdí múlẹ̀, ó sì di gíga sí i lẹ́yìn ìdásílẹ̀ ìpínlẹ̀ Égípítì lábẹ́ àwọn Fáráò, ní apá ìparí ẹgbẹ̀rún ọdún kẹta BCE. Wọ́n ka àwọn Fáráò sí àwọn ọba mímọ́ tí wọ́n ní ẹ̀tọ́ àkànṣe láti bá àwọn òrìṣà sọ̀rọ̀. [97][88]:12–15 Nípasẹ̀ àwọn ọ̀rúndún àkọ́kọ́ ti Common Era (CE), bí àwọn ará Égípítì ṣe ń bá àwọn àṣà mìíràn tó wà lẹ́gbẹ̀ẹ́ wọn kẹ́gbẹ́ tí wọ́n sì ń ṣòwò, wọ́n gba àwọn òrìṣà àjèjì wọlé, wọ́n sì ń bọ wọ́n[98][90]:160

Owó ẹyọ drachm (ìdámẹ́rin ṣékélì) kan láti ọ̀rúndún kẹrin BCE láti Ilẹ̀ Ọba Achaemenid, tí àwòrán Ọlọ́run kan wà lórí rẹ̀ lórí àyíkà tó ní ìyẹ́, ó sì ṣeé ṣe kó jẹ́ àfihàn Yahweh (Ọlọ́run àwọn Júù) tó jókòó lórí ìtẹ́ oòrùn tó ní ìyẹ́ àti àyíkà.

Àwọn ará Kénáánì ìgbàanì jẹ́ abọ̀rìṣà, wọ́n sì gbàgbọ́ nínú ọ̀pọ̀ yanturu àwọn òrìṣà,[99][100][101] Olórí wọn ni òrìṣà El, ẹni tí ó jọba pẹ̀lú aya rẹ̀ Asherah àti àwọn ọmọ ọkùnrin wọn àádọ́rin[99]:22–24[100][101] jẹ́ òrìṣà ìjì, òjò, ewéko àti oore-ọ̀fọ (àtọmọdọ́mọ),[99]:68–127 nígbà tí Anat, aya rẹ̀, jẹ́ òrìṣà ogun[99]:131, 137–139 àti Astarte, tí ó jọ Ishtar ní ìwọ̀-oòrùn Semitic, jẹ́ òrìṣà ìfẹ́.[99]:146–149 Àwọn ènìyàn Ìjọba Ísírẹ́lì àti Júdà tẹ́lẹ̀ rí gbàgbọ́ nínú àwọn òrìṣà wọ̀nyí,[99][101][102] pẹ́lú Ọlọ́run orílẹ̀-èdè tiwọn, Yahweh.[103][104] Nígbà tó yá, El àti Yahweh di pọ̀ (tí a fi El jọra pẹ̀lú Yahweh), ẹni tí ó gba ipò El gẹ́gẹ́ bí olórí àwọn òrìṣà,[99]:13–17 with Asherah as his divine consort[105]:45[99]:146 àti 'àwọn ọmọ El' gẹ́gẹ́ bí àwọn ọmọ rẹ̀.[99]:22–24 Ní àwọn ọdún tó kẹ́yìn Ìjọba Júdà, apá kan àwọn tó ń sin òrìṣà kan ṣoṣo (monolatristic faction) dìde sórí ìjọba, wọ́n sì tẹnu mọ́ ọn pé kìkì Yahweh nìkan ni ó yẹ kí àwọn ènìyàn Júdà máa sìn.[99]:229–233 Wọ́n fi dandan mú ìsìn òrìṣà kan ṣoṣo (monolatry) ṣẹ ní àkókò àtúnṣe Ọba Josaiah ní ọdún 621 BCE.[99]:229 Níkẹyìn, ní àkókò ìdààmú orílẹ̀-èdè ti ìgbèkùn Bábílónì, àwọn kan nínú àwọn Júù bẹ̀rẹ̀ sí kọ́ni pé àwọn òrìṣà mìíràn yàtọ̀ sí Yahweh kò wulẹ̀ yẹ fún ìsìn nìkan,ṣùgbọ́n wọ́n tún sọ pé wọn kò sí rárá.[106][41]:4 Wọ́n sọ ipò 'àwọn ọmọ El' kalẹ̀ láti òrìṣà sí áńgẹ́lì.[99]:22

Àmì ìtẹ̀wé (impression) èdìdì oníwọ̀nọ̀rùn àwọn ará Akkadian tó fi Inanna hàn, òrìṣà àwọn ará Sumeria ti ìfẹ́, ìbálòpọ̀, àti ogun
Ère ògiri (wall relief) ti Aššur, Ọlọ́run orílẹ̀-èdè àwọn ará Assyria, pẹ̀lú àpẹẹrẹ 'ọkùnrin apata' (winged male) onírúurú ìrísí (hybrid iconography)

Àṣà àwọn ará Mesopotamia ìgbàanì ní gúúsù Iraq ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ dingir (òrìṣà, ọlọ́run àti abo òrìṣà). [18]:69–74[40] Àwọn òrìṣà Mesopotamia ní orísí ènìyàn tọ́ pọ̀ jùlọ (anthropomorphic).[107]:93[18]:69–74[108] Wọ́n rò pé wọ́n ní agbára àrà ọ̀tọ̀[107]:93 wọ́n sì sábà máa ń wò wọ́n bí ẹni tí ó ga ré kọjá àgbáyé nípa ti ara.[107]:93 Wọ́n jẹ́ aláìkú,[107]:93 ṣùgbọ́n a sọ pé díẹ̀ nínú wọn, pàápàá Dumuzid, Geshtinanna,àti Gugalanna, ti kú tàbí ti bẹ ìjọba òkú wò.[107]:93 Àwọn òrìṣà ọkùnrin àti abo ni a bọ̀wọ̀ fún káàkiri.[107]:93

Nínú pántẹ́ọ̀nù àwọn ará Sumeria, àwọn òrìṣà ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́, nínú èyí tí ó wà:sísọ́rí ìbímọ, òjò, irigeson (ìmọ́lẹ̀ omi), iṣẹ́-àgbẹ̀, àyànmọ́, àti òtítọ́/ìdájọ́.[18]:69–74 Wọ́n ń bọ́ àwọn òrìṣà náà, wọ́n ń wọ̀ wọ́n ní aṣọ, wọ́n ń gbádùn, wọ́n tún sì ń sìn wọ́n láti dènà àwọn àjálù àdáyébá, bákan náà láti dènà rúdurùdu àwùjọ bí ìkógun,ìfipábánilòpọ̀, tàbí ìwà ìkà.[18]:69–74[109]:186[107]:93 Ọ̀pọ̀ nínú àwọn òrìṣà Sumeria ni wọ́n jẹ́ olùṣọ́ àwọn ìlú-ìjọba (city-states).[109]

Àwọn òrìṣà pàtàkì jù lọ nínú pántẹ́ọ̀nù àwọn ará Sumeria ni a mọ̀ sí Anunnaki,[110] wọ́n sì pẹ̀lú àwọn òrìṣà tí a mọ̀ sí 'àwọn ọlọ́run méje tí ń pinnu' (the seven gods who decree): An, Enlil, Enki, Ninhursag, Nanna, Utu, àti Inanna.[110] Lẹ́yìn ìgbà tí Sargon ti Akkad ṣẹ́gun Sumer, ọ̀pọ̀lọpọ̀ òrìṣà Sumeria ni a fi wọ́n jọ pọ̀ mọ́ àwọn ti East Semitic.[109] Inanna, abo òrìṣà náà, tí a fi jọ Ishtar ti East Semitic, di gbígbajúmọ̀,[111][112]:xviii, xv[109]:182[107]:106–09 ó sì ní àwọn tẹ́mpìlì káàkiri Mesopotamia.[113][107]:106–09

Ìtàn àròsọ Mesopotamia ti ẹgbẹ̀rún ọdún kìíní BCE ka Anšar (lẹ́yìn náà Aššur) àti Kišar sí àwọn òrìṣà ìpilẹ̀ṣẹ̀ (primordial deities). [114] Marduk jẹ́ ọlọ́run pàtàkì láàrin àwọn ará Bábílónì. Ó dìde láti ipò òrìṣà aláìlónítumọ̀ ti ẹgbẹ̀rún ọdún kẹta BCE láti di ọ̀kan nínú àwọn òrìṣà tí ó gbọ́wọ́ pẹ̀sẹ̀ jù lọ nínú pántẹ́ọ̀nù Mesopotamia ti ẹgbẹ̀rún ọdún kìíní Àwọn ará Bábílónì ń sin Marduk gẹ́gẹ́ bí ẹlẹ́dàá ọ̀run, ayé àti aráyé, àti gẹ́gẹ́ bí Ọlọ́run orílẹ̀-èdè tiwọn.[18]:62, 73[115] Àpẹẹrẹ ìrísí (iconography) Marduk jẹ́ ti eranko (zoomorphic), a sì sábà máa ń rí í nínú àwọn ìsẹ́ku ìwákirí (archaeological remains) Àárín Gbùngbùn Ìlà-oòrùn tí wọ́n fi ṣe é bíi 'ejò-àjànàkù' (snake-dragon) tàbí 'ẹ̀dá-aláyé-àti-eran-pọ̀'(human-animal hybrid). [116][117][118]

The Kirkby Stephen Stone, tí wọ́n ṣàwárí rẹ̀ ní Kirkby Stephen, England, ṣàfihàn àwòrán ènìyàn tí a de, ẹni tí àwọn kan ti fojú bù pé ó lè jẹ́ òrìṣà Germanic náà, Loki.

Nínú àwọn èdè Jẹmánì (Germanic languages), àwọn ọ̀rọ̀ tí ó bá 'Ọlọ́run' (god) dọ́gbà ní ìbẹ̀rẹ̀ jẹ́ aláìní-akọ-bákan (neuter) ṣùgbọ́n wọ́n yí padà sí akọ (masculine), bí ó ti rí nínú àwọn èdè Jẹmánì òde òní, lẹ́yìn ìgbà tí wọ́n ti di Onígbàgbọ́ (Christianisation) nítorí lílo tí wọ́n ń lò wọ́n láti tọ́ka sí Ọlọ́run àwọn Kristẹni.[119]

Nínú ìtàn àròsọ Norse, Æsir (ẹ̀yọ kan: áss tàbí ǫ́ss) ni ẹgbẹ́ àwọn òrìṣà pàtàkì jùlọ,[120] nígbà tí ọ̀rọ̀ ásynjur (ẹ̀yọ kan: ásynja) tọ́ka pàtó sí àwọn òrìṣà obìnrin Æsir.[121] John Lindow sọ pé àwọn ọ̀rọ̀ wọ̀nyí lè ti wá láti orísun gbòǹgbò èdè Indo-European fún "ìmísí" (bíi "agbára fún ìyè"), wọ́n sì tan mọ́ (òrìṣà abọ̀rìṣà) àti Gothic: anses.[122]:49–50

Ẹgbẹ́ mìíràn ti àwọn òrìṣà tí a rí nínú ìtàn àròsọ Norse ni wọ́n ń pè ní Vanir, wọ́n sì ní í ṣe pẹ̀lú ìbísí. Æsir àti Vanir lọ sí ogun, gẹ́gẹ́ bí àwọn orísun Nordic ṣe sọ. Ìròyìn inú Ynglinga saga ṣàpèjúwe bí Ogun Æsir–Vanir ṣe parí sí àdéhùn ìparí ogun (truce) àti ìlàjà gbogbo rẹ̀ láàrin àwọn méjèèjì sí ẹgbẹ́ òrìṣà kan ṣoṣo, lẹ́hìn tí àwọn ẹgbẹ́ méjèèjì ti yan àlàáfíà, tí wọ́n ti fi àwọn aṣojú (àwọn ìgbèkùn) ránṣẹ́ síra wọn, [123]:181 wọ́n sì fẹ́ ara wọn láàrin ìdílé.[122]:52–53[124]

Ìtàn àròsọ Norse ṣàpèjúwe ìfọwọ́sowọ́pọ̀ lẹ́yìn ogun náà, àti àwọn ìyàtọ̀ láàrin Æsir àti Vanir tí ẹ̀gbẹ́ kejì kà sí ohun ìwọ̀sí.[123]:181 Òrìṣà obìnrin Freyja láti Vanir kọ́ Æsir ní idán, nígbà tí àwọn ẹgbẹ́ méjèèjì ṣàwárí pé, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé Æsir kà á léèwọ̀ láti máa bára wọn sùn láàrin àwọn ọmọ ìyá tàbí ẹbí tímọ́tímọ́, Vanir gbà irú ìbálòpọ̀ bẹ́ẹ̀.[123]:181[125][126]

Àwọn tẹ́mpìlì tí wọ́n ń kó àwọn àwòrán àwọn òrìṣà Jẹmánì (bíi Thor, Odin àti Freyr) sí, àti àwọn ìbọ òrìṣà, tẹ̀síwájú ní Scandinavia títí di ọ̀rúndún kejìlá, gẹ́gẹ́ bí àwọn ìwé ìtàn ṣe sọ.Wọ́n ti gbèrò pé bí àkókò ti ń lọ, wọ́n fi àwọn àwòrán Kristẹni rọ́pò àwọn òrìṣà Jẹmánì láti lè ran ìṣẹ́gun abọ̀rìṣà lọ́wọ́ gẹ́gẹ́ bí ara ìgbàgbọ́ Kristẹni tí wọ́n fi múlẹ̀ láàrin àwọn ènìyàn Jẹmánì.[123]:187–188 Ìbọ àwọn òrìṣà Jẹmánì ti tún padà dìde ní àsìkò òde òní gẹ́gẹ́ bí ara ẹ̀sìn tuntun Heathenry.[127]

Lori òrò ofin, [Zeus], oba awon olorun ninu [esin Giriki igbaani], ti a fihan lori stater goolu kan lati [Lampsacus] (ti o to ni c. 360–340 BCE) je ọkunrin ti o ni irungbọn tí o si wọ ade ewe igi daphne (laurel wreath).
Aworan Corinthian black-figure plaque ti Poseidon, olori olorun okun Giriki (c. 550–525 BCE), fihan Poseidon ti o duro ti o si n mu orita onigi mẹta (trident) mu.
Lori aworan Attic white-ground red-figured kylix ti Aphrodite, olori olorun ifẹ Giriki, (c. 460–470 BCE), a fihan Aphrodite ti o joko si ẹgbẹ lori ewure (tabi swan) ti ń fo, ti o si n mu eso ododo kan mu ni ọwọ rẹ.
Àwòrán Bust of Athena, olori olorun ọgbọ́n àti ogun ni ilẹ̀ Giriki, tí wọ́n yàwòrán rẹ̀ láti inú ère ìgbẹ́hàn ti Kresilas ní Athens (c. 425 BCE), jẹ́ àwòrán orí àti àyà obìnrin kan tí ó ní ewíwú ọwọ́, tí ó sì wọ àṣíborí Corinthian kan.

Àwọn Gíríìkì ìgbàanì bọ àwọn ọlọ́run àti ọlọ́runbìnrin pẹ̀lú ọ̀wọ̀.[128] Wọ́n ń bọ àwọn wọ̀nyí lọ títí di ọ̀rúndún àkọ́kọ́ ti ìgbà ayé onílànà, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn òrìṣà Gíríìkì sì fún àwọn ará Róòmù ní ìmísí tí wọ́n sì gba wọ́n sí ara pápá ìbọra tí ó tún gbòòrò sí i tiwọn.[129]:91–97 Èsìn àwọn Gíríìkì jẹ́ ti ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọlọ́run (polytheistic), ṣùgbọ́n kò ní ilé ìjọsìn àpapọ̀ kan, bẹ́ẹ̀ ni kò ní àwọn ìwé mímọ́ kan pàtó.[129]:91–97 Àwọn òrìṣà jẹ́ apá kan pàtàkì nínú ìtàn Yorùbá, wọ́n sì dúró fún àwọn ohun àdáyébá tàbí bí ènìyàn ṣe ń hùwà.[128][129]:91–97

Àwọn oríṣun àti ìtàn àwọn òrìṣà Gíríìkì sábà máa ń bọ̀ láti àwọn àṣà Ìran Indo-European,èyí sì jẹ́ nítorí pé àwọn òrìṣà yìí fara jọra pẹ̀lú àwọn tí a rí ní àwọn àṣà mìíràn tó jìnnà.[32]:230–231[130]:15–19 Wọ́n pe Eos, òrìṣà ìmọ́lẹ̀ òwúrọ̀ ní Gíríìkì, ní Ushas ní ilẹ̀ Íńdíà, Aurora ní Róòmù, àti Auseklis ní Latvia; gbogbo wọ́n jẹ́ orúkọ kan náà.[32]:230–232 Zeus, ọba àwọn òrìṣà Gíríìkì, jẹ́ ọ̀kan ṣoṣo pẹ̀lú Iūpiter ní Látìn, Ziu ní Gẹ́mánì àtijọ́,àti Dyaus ní Íńdíà, wọ́n sì pín ìtàn àròsọ kan náà.[32]:230–232[131] Àmọ́ ṣá o, àwọn òrìṣà bíi Aphrodite bọ̀ láti àwọn agbègbè Ìhà Ìlà-Oòrùn Mẹ́dítéréníà (Near East).[132][133][134][135]

Àwọn òrìṣà orílẹ̀-èdè Greek yàtọ̀ ní àwọn agbègbè, ṣùgbọ́n ọ̀pọ̀lọpọ̀ wọn pín àwọn ẹ̀kọ́ panhellenic kan náà, wọ́n sì ń ṣe àwọn ayẹyẹ, ìṣe, àti ìlànà ìsìn kan náà.[136] Àwọn òrìṣà tí ó ṣe pàtàkì jùlọ nínú àwọn òrìṣà Greek ni Àwọn Òlíńpíà Méjìlá (Twelve Olympians): Zeus, Hera, Poseidon, Athena, Apollo, Artemis, Aphrodite, Hermes, Demeter, Dionysus, Hephaestus, àti Ares.[130]:125–170 Àwọn òrìṣà Greek mìíràn tí ó ṣe pàtàkì tún wà, títí kan Hestia, Hades àti Heracles [129]:96–97 Àwọn òrìṣà wọ̀nyí ni ó tún wá jẹ́ ìwúrí fún àwọn òrìṣà Róòmù tí wọ́n pè ní Dii Consentes.[129]:96–97

Lẹ́yìn àwọn Òlíńpíà, àwọn Gíríìkì tún sin onírúurú òrìṣà àdúgbò.[130]:170–181[137] Láàárín àwọn wọ̀nyí ni ọlọ́run aláìgbọ́ràn tí ó ní ẹsẹ̀ ewúrẹ́ náà, Pánì (olùṣọ́ àwọn olùṣọ́-àgùntàn àti agbo ẹran wọn), àwọn Nífù (àwọn ẹ̀mí àdánidá tí ó so mọ́ àwọn ilẹ̀ pàtó kan), àwọn Náíádì (tí wọ́n ń gbé inú orísun omi), àwọn Dráyádì (tí wọ́n jẹ́ ẹ̀mí àwọn igi), àwọn Nẹ́réídì (tí wọ́n ń gbé inú òkun), àwọn ọlọ́run odò, àwọn sátírì (ìran àwọn ẹ̀mí àdánidá akọ tí ó ní ìwòkuwò), àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.Àwọn agbára òkùnkùn ti ipò òkú ni àwọn Éríńyèsì (tàbí Fúrì) dúró fún, tí wọ́n sọ pé wọ́n ń lé àwọn tí ó jẹ̀bi fún àwọn ìwà ọ̀daràn lòdì sí àwọn ìbátan ẹ̀jẹ̀.[137]

Àwọn ọlọ́run Gíríìkì, gẹ́gẹ́ bíi àwọn nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àṣà àtọwọ́dá mìíràn ti Indo-European, jẹ́ ènìyàn bíi. Walter Burkert ṣàpèjúwe wọn gẹ́gẹ́ bíi "ènìyàn, kì í ṣe àwọn ohun àfikálùkù, àwọn èrò tàbí àwọn ìmọ̀ràn".[130]:182 Wọ́n ní àwọn agbára àtàtà àti ọgbọ́n; olúkúlùkù ní ìmọ̀ pàtó kan, àti pé, ní àwọn apá kan, wọ́n ní ìwà kan pàtó tí kò péye.[138]:52 Wọ́n kì í ṣe alágbára gbogbo, wọ́n sì lè farapa ní àwọn ipò kan.[139] Àwọn ọlọ́run Gíríìkì fa àwọn ìsìn, a lò wọ́n nípa òṣèlú, wọ́n sì fúnni ní àwọn ẹ̀bùn fún oore-ọ̀fẹ́ bíi ọ̀pọ̀ oúnjẹ oko, ìdílé tí ó dára, ìṣẹ́gun nínú ogún,tàbí àlàáfíà fún ẹni tí ó ṣẹ̀ṣẹ̀ kú lọ́wọ́lọ́wọ́.[129]:94–95[140]

Àpòòtí òkú Rómà ti ọrundun kẹrin (4th-century Roman sarcophagus) tí ó n tọ́ka sí ìṣẹ̀dá ènìyàn láti ọwọ́ Prometheus, pẹ̀lú àwọn òrìṣà Rómà títóbi jùlọ, Jupiter, Neptune, Mercury, Juno, Apollo, Vulcan, tí wọ́n ń wò ó, ni a lè pè ní "Àpòòtí òkú Puteoli" (Puteoli Sarcophagus) tàbí "Àpòòtí òkú Ìṣẹ̀dá Ènìyàn ti Prometheus" (Sarcophagus with Relief Depicting Prometheus and the Creation of Man).

Àwọn òrìṣà Rómà ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọlọ́run, àwọn tí ó jẹ́ Gíríkì àti àwọn tí kìí ṣe Gíríkì.[129]:96–97 Àwọn ọlọ́run tí wọ́n lókìkí jù lọ, tí a rí nínú àwọn ìtàn àròsọ àti iṣẹ́ ọnà Europu ti ẹgbẹ̀rún ọdún kejì CE, jẹ́ àwọn ọlọ́run tí wọ́n ní ìrísí ènìyàn tí wọ́n fi kún àwọn ọlọ́run Gíríkì.Àwọn wọ̀nyí ni àwọn ọlọ́run mẹ́fà àti àwọn ọlọ́runbìnrin mẹ́fà: Venus, Apollo, Mars, Diana, Minerva, Ceres, Vulcan, Juno, Mercury, Vesta, Neptune, Jupiter (Jove, Zeus); àti Bacchus, Pluto àti Hercules pẹ̀lú.[129]:96–97[141] Àwọn ọlọ́run mìíràn tí kìí ṣe Gíríkì tí wọ́n tún jẹ́ pàtàkì ni Janus, Fortuna, Vesta, Quirinus àti Tellus (ọlọ́runbìnrin ìyá, ó ṣeéṣe kí ó jẹ́ èyí tí ó jẹ́ ìgbàanì jù lọ).[129]:96–97[142] Ó ṣeéṣe kí àwọn kan nínú àwọn ọlọ́run tí kìí ṣe Gíríkì wá láti inú àwọn àṣà eróòpù ìgbàanì bíi ẹ̀sìn Jamaní ìgbàanì, nígbà tí a lè yá àwọn mìíràn fún ìdí ìṣèlú, láti àwọn àárín ìṣòwò tí ó wà nítòsí bíi ti àṣà Minoan tàbí àwọn ará Ejibiti ìgbàanì.[143][144][145]

Àwọn oriṣa Romu, ni ọna ti o jọ ti awọn ara Giriki igbaani, fun ni igbadun si awọn ayẹyẹ agbegbe, awọn ilana isin ati awọn ẹbọ ti awọn flamines (awọn alufa, pontifs) ṣe, ṣugbọn a tun bu ọla fun awọn obinrin alufa (awọn Wundia Vestal) fun mimu ina mimọ ti a lo ninu awọn ilana isin fun awọn oriṣa naa.[129]:100–101 A tun n sin awọn oriṣa ni awọn ibi mimọ ile (lararium), gẹgẹbi Hestia ti a n bu ọla fun ni ile gẹgẹ bi oriṣa ina ibi idana.[129]:100–101[146] Esin Romu yii ni ọwọ nla fun ina mimọ, eyi si tun wa ninu aṣa Heberu (Lefitiku 6), Homa aṣa Vedic, awọn ara Giriki igbaani ati awọn aṣa miiran.[146]

Awọn ọmọwe Romu igbaani bii Varro ati Cicero kọ awọn iwe lori iru awọn oriṣa ti akoko wọn.[147] Varro sọ, ninu iwe rẹ Antiquitates Rerum Divinarum, pe eniyan ti o ni igbagbọ ninu ohun asan ni o bẹru awọn oriṣa, nigba ti eniyan ti o jẹ olufọkansin tootọ n bu ọla fun wọn bi awọn obi.[147] Cicero, ninu iwe rẹ Academica, yìn Varro fun eyi ati awọn oye miiran.[147] Gẹ́gẹ́ bí Varro, àwọn àlàyé mẹ́ta wà nípa àwọn òrìṣà ní àwùjọ Róòmù: àlàyé ìtàn àròsọ tí àwọn akéwì dá sílẹ̀ fún iṣẹ́-ẹsẹ àti eré ìnàjú, àlàyé ìlú tí àwọn èèyàn ń lò fún ìbọ àti tí ìlú ń lò pẹ̀lú, àti àlàyé àdáyé tí àwọn amòye dá sílẹ̀.[148] Ìpínlẹ̀ tó dára jù ni, Varro fi kún un, níbi tí ẹ̀kọ́ ìsìn ìlú ti ń so àlàyé ìtàn àròsọ akéwì pọ̀ pẹ̀lú ti amòye.[148] Àwọn òrìṣà Róòmù tẹ̀ síwájú láti máa bọ̀wọ̀ fún ní Yúróòpù nípasẹ̀ sáà ti Constantine, àti lẹ́yìn 313 CE nígbà tí ó fi Àṣẹ Ìfaradà jáde.[138]:118–120

Àwọn ọmọ bíbí ilẹ̀ Amẹ́ríkà (Native Americans)

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Inti Raymi, àjọyọ̀ ìgbà òtútù ti àwọn ènìyàn Inca, ń bọ̀wọ̀ fún Inti, òrìṣà oòrùn—àwọn ọrẹ pẹ̀lú búrẹ́dì yípo àti ọtí ọkà.

Àwọn àṣà Inca ti gbà gbọ́ nínú Viracocha (tí wọ́n tún ń pè ní Pachacutec) gẹ́gẹ́ bí òrìṣà [149]:27–30[150]:726–729 Viracocha ti jẹ́ òrìṣà tí kò ṣeé fojú rí fún àṣà Inca, ẹni tí ó wà ṣáájú kí ó tó dá ààyè àti àkókò.[151] Gbogbo àwọn òrìṣà mìíràn ti àwọn èèyàn Inca ti bá àwọn èka ìṣẹ̀dá mu.[149][150]:726–729 Nínú àwọn wọ̀nyí, àwọn tó ṣe pàtàkì jù lọ ti jẹ́ Inti (òrìṣà oòrùn) tó jẹ́ alágbàápátà fún àṣeyọrí iṣẹ́ àgbẹ̀ àti gẹ́gẹ́ bí baba ọba Inca àkọ́kọ́, àti Mama Qucha òrìṣà omi òkun, àwọn adágún, àwọn odò, àti àwọn omi.[149] Inti nínú àwọn ìtàn àròsọ kan jẹ́ ọmọ Viracocha àti Mama Qucha.[149][152]

Àjọyọ̀ òrìṣà oòrùn ti àwọn Inca

Iwọ aláṣẹdá, Oòrùn àti Àrá,
jẹ́ kí oore rẹ pọ̀ títí ayé,
má jẹ́ kí àgbàlagbà dé bá wa ní kíákíá,
jẹ́ kí gbogbo nǹkan wà ní àlàáfíà,
mú iye ènìyàn pọ̀,
kí oúnjẹ sì wà,
kí gbogbo nǹkan sì so èso.

—Àwọn àdúrà Inti Raymi [153]

Àwọn ènìyàn Inca ti bọ̀wọ̀ fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ òrìṣà ọkùnrin àti obìnrin. Nínú àwọn òrìṣà obìnrin ni Mama Kuka (òrìṣà ayọ̀), Mama Ch'aska (òrìṣà àfẹ̀mójúmọ́), Mama Allpa (òrìṣà ìkórè àti ilẹ̀, tí wọ́n sábà máa ń pè ní Mama Pacha tàbí Pachamama), Mama Killa (òrìṣà òṣùpá) àti Mama Sara (òrìṣà ọkà).[152][149]:31–32 Nígbà ìfisílẹ̀ ẹ̀sìn Kìrìstẹ́nì lásìkò ìjọba amúnisìn ilẹ̀ Sípéènì, àwọn ènìyàn Inca ṣì fi ọwọ́ mímọ́ mú ìgbàgbọ́ àtijọ́ wọn nínú àwọn òrìṣà, nípasẹ̀ ìhunpọ̀-ẹ̀sìn (syncretism), níbi tí wọ́n ti fi Ọlọ́run àti ẹ̀kọ́ Kìrìstẹ́nì bò àwọn ìgbàgbọ́ àti ìṣe àtijọ́ wọn mọ́lẹ̀[154][155][156] Òrìṣà ọkùnrin náà, Inti, di gbígbà wọlé gẹ́gẹ́ bí Ọlọ́run Kìrìstẹ́nì, ṣùgbọ́n àwọn ìṣẹ̀ṣe Andean tí ó dá lórí àwọn òrìṣà Inca ti wà títí, wọ́n sì ń báa lọ títí di ìgbà òde òní láàrin àwọn ènìyàn Inca[156][157]

Nínú àṣà Maya, Kukulkan ti jẹ́ òrìṣà alábàádá gbogbo ohun, wọ́n sì ń bọ ọ gẹ́gẹ́ bí ọlọ́run àtúnwáyé, omi, ìbísí àti afẹ́fẹ́.[150]:797–798 Àwọn ènìyàn Maya kọ́ àwọn tẹ́mpìlì pírámídì onípele láti bọlá fún Kukulkan, wọ́n sì mú wọn dọ́gba pẹ̀lú ipò oòrùn ní àkókò tí ọjọ́ àti òru bá dọ́gba ní ìgbà ìrúwé.[150]:843–844 Àwọn òrìṣà mìíràn tí a rí ní àwọn ibi ìwádìí àwọn onímọ̀ ìjìnlẹ̀ Maya pẹ̀lú Xib Chac, tí í ṣe òrìṣà òjò ọkùnrin aláàánú, àti Ixchel, tí í ṣe òrìṣà obìnrin aláàánú ti ilẹ̀, iṣẹ́ aṣọ, àti oyún.[150]:843–844 Kàlẹ́ńdà Maya ní oṣù méjìdínlógún (18), ọjọ́ ogún-ogún sì wà nínú oṣù kọ̀ọ̀kan (àti ọjọ́ márùn-ún tí kò wúlò tí wọ́n pè ní Uayeb); oṣù kọ̀ọ̀kan ní òrìṣà tirẹ̀, tí ó sì ń fún àwọn ènìyàn ní ìwúrí láti ṣe àwọn ìṣẹ̀ṣe àwùjọ, àwọn ọjà pàtàkì, àti àwọn àjọyọ̀ àwùjọ.[157]

Quetzalcoatl nínú Ìwé Àtúnyẹ̀wò Ohun Àtijọ́ ti Borgia (Codex Borgia)

Òrìṣà kan tí àwọn ànímọ́ rẹ̀ jọ ti Kukulkan nínú àṣà àwọn Aztec ni wọ́n ń pè ní Quetzalcoatl.[150]:797–798 Bí ó ti wù kí ó rí, Timothy Insoll sọ pé, àwọn èròngbà àwọn Aztec nípa òrìṣà kò yéni dáadáa. Ohun tí wọ́n ti gbà pé ó rí bẹ́ẹ̀ dá lórí ohun tí àwọn míṣọ́nárì Kìrìstẹ́nì kọ. Èrò òye òrìṣà náà ṣeé ṣe kí ó jẹ́ èyí tí ó díjú ju bí àwọn ìwé ìtàn wọ̀nyí ṣe sọ lọ.[158] Nínú àṣà Aztec, ọgọ́rọ̀ọ̀rún àwọn òrìṣà ló wà, ṣùgbọ́n púpọ̀ nínú wọn jẹ́ ìfarahàn Ọlọ́run kan ṣoṣo ní onírúurú ọ̀nà (tí ó jọ èrò Avatar nínú ẹ̀sìn Híńdù).Yàtọ̀ sí ẹ̀sìn Híńdù àti àwọn àṣà mìíràn, àwọn òrìṣà Aztec sábà kì í ní ìrísí ènìyàn, kàkà bẹ́ẹ̀, wọ́n máa ń ní ìrísí ẹranko, kàkà bẹ́ẹ̀, wọ́n máa ń ní ìrísí ẹranko tàbí àpapọ̀ àwòrán àwọn ẹ̀mí, àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ àdáyébá tàbí agbára.[158][159] Àwọn òrìṣà Aztec ni wọ́n sábà máa ń fi àwòrán wọn hàn nípasẹ̀ àwọn ère kékeré amọ̀, tí wọ́n sì máa ń bọ wọ́n nínú àwọn pẹpẹ ilé.[158][160]

Àwọn òrìṣà ti Polynesia tí a fi igi gbẹ́ (àwọn méjì ìsàlẹ̀ jẹ́ ẹ̀mí èṣù)

Àwọn ènìyàn Polynesian pẹ̀lú ẹ̀kọ́ ìsìn kan tí ó dá lórí àwọn òrìṣà púpọ̀, pẹ̀lú àwọn ìsọ̀ ọ̀wọ́ erékùṣù tí ó ní orúkọ tí ó yàtọ̀ fún ìmọ̀ràn kan náà. Àwọn òrìṣà ńláńlá wà ní gbogbo Òkun Pàsífíìkì. Àwọn òrìṣà kan wà ní ìtànkálẹ̀ jakejado, àwọn òrìṣà àdúgbò púpọ̀ sì wà tí ìjọsìn wọn mọ́ sí erékùṣù kan tàbí díẹ̀ tàbí nígbàmíì sí àwọn abúlé tí ó wà ní ìwọ̀nba lórí erékùsù kan náà.[161]:5–6

Àwọn ènìyàn Māori, ti New Zealand ìwòyí, pe Olódùmarè tàbí Ọlọ́run (Supreme Being) náà ní Io, ẹni tí wọ́n tún ń pè ní Iho-Iho, Io-Mataaho, Io Nui, Te Io Ora, Io Matua Te Kora láàárín àwọn orúkọ mìíràn.[162]:239 Òrìṣà Io yìí ni a ti bọ̀wọ̀ fún gẹ́gẹ́ bí Olùdáṣe àtọ̀runwá, tí ó ní agbára ìyè, tí kò sì sí ohun mìíràn lẹ́yìn tàbí yíká rẹ̀.[162]:239Àwọn òrìṣà mìíràn nínú pátẹ́ọ̀nù Polynesian ni Tangaloa (ọlọ́run tí ó dá ènìyàn),[161]:37–38 La'a Maomao (ọlọ́run afẹ́fẹ́), Tu-Matauenga tàbí Ku (ọlọ́run ogun), Tu-Metua (òrìṣà ìyá), Kane (ọlọ́run ìbísí) àti Rangi (ọlọ́run baba ọ̀run).[162]:261, 284, 399, 476

Àwọn òrìṣà Polynesian ti jẹ́ apá kan ẹ̀kọ́ ìsìn tí ó gbòòrò, tí ó ń tọ́ka sí àwọn ìbéèrè nípa ìṣẹ̀dá, ìwà ipò wíwà, àwọn aláàbò nínú ìgbésí ayé ojoojúmọ́ bákan náà bí nígbà ogun, àwọn àgbàyanu ti ẹ̀dá, àwọn ẹ̀mí rere àti búburú, àwọn ìlànà àlùfáà, àti wíwà pẹ̀lú ìrìn àjò ọkàn àwọn òkú.[161]:6–14, 37–38, 113, 323

Mẹtalọkan Mimọ (1756–1758) láti ọwọ́ Szymon Czechowicz, tí ó ń fi Ọlọ́run Baba, Ọlọ́run Ọmọ, àti Ẹ̀mí Mímọ́ hàn,gbogbo wọn ni a ń bọ̀wọ̀ fún nínú ẹ̀sìn Kìrìstẹ́nì gẹ́gẹ́ bí òrìṣà kan ṣoṣo.

Èsìn Kristi jẹ́ ẹ̀sìn tí ó gbà gbọ́ nínú Ọlọ́run kan ṣoṣo (monotheistic religion), nínú èyí tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìjọ àti àwọn ẹ̀ka ìjọ tí ó wọ́pọ̀ ti gba èrò ti Mẹtalọkan Mímọ́ (Holy Trinity).[163]:233–234 Àwọn Kristẹni onítẹ̀dọ́rọ́ òde òní gbà gbọ́ pé Mẹtalọkan náà jẹ́ àwọn ènìyàn mẹ́ta tí ó dọ́gba, tí wọ́n jọ ní ìwà kan náà (cosubstantial persons): Ọlọ́run Baba, Ọlọ́run Ọmọ, àti Ẹ̀mí Mímọ́.[163]:233–234 Ọkùnrin àkọ́kọ́ tó ṣàpèjúwe àwọn ènìyàn Mẹ́talọ́kan gẹ́gẹ́ bí homooúsios (ὁμοούσιος; "irú ohun kan náà tàbí ti oríṣi kan náà") ni Bàbá Ìjọ Origen.[164] Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ọ̀pọ̀ àwọn onímọ̀ ìsìn Kristẹni ìjímìjẹ (títí Ayaba Origen nínú) jẹ́ Subordinationists (Àwọn tó gbà pé ipò Ọlọ́run kò dọ́gba),[165] tí wọ́n gbà gbọ́ pé Bàbá ga ju Ọmọ lọ, tí Ọmọ sì ga ju Ẹ̀mí Mímọ́ lọ,[164][166][167] ìgbàgbọ́ yìí jẹ́ ohun tí Ìgbìmọ̀ Àpérò Nicaea Kìíní kàgẹ́gẹ́ bíi heresy (ẹ̀sìn èké) ní ọ̀rúndún kẹrin, èyí tó kéde pé gbogbo àwọn ènìyàn mẹ́tẹ̀ẹ̀ta Mẹ́talọ́kan dọ́gba.[165] Àwọn Kristẹni ka àgbáyé sí apá kan nínú ìmúṣẹ Ọlọ́run[163]:273 àti pé a rí Ẹ̀mí Mímọ́ gẹ́gẹ́ bíi ìwà-òògùn àtọ̀runwá tí ó jẹ́ "ìṣọ̀kan àti ìbáṣepọ̀ ti Bàbá àti ti Ọmọ".[163]:273 Gẹ́gẹ́ bí George Hunsinger, ẹ̀kọ́ Mẹ́talọ́kan fàyè gba ìjọsìn nínú Ìjọ, níbi tí a ti ka Jésù Kristi sí òrìṣà pípé pẹ̀lú àmì àgbélébùú Kristẹni gẹ́gẹ́ bí àpẹẹrẹ rẹ̀.[163]:296

Ìwádìí ìsìn ti Jésù Kristi, ti oore-ọ̀fẹ́ àtọ̀runwá nínú ìmúniyan-ènìyàn, àìfagbà-kọ-fagbà rẹ̀ àti pípé rẹ̀ ti jẹ́ kókó-ọ̀rọ̀ ìtàn. Fún àpẹẹrẹ, Ìgbìmọ̀ Àpérò Chalcedon ní ọdún 451 CE kéde pé nínú "ẹnì kan ṣoṣo Jésù Kristi, pípé òògùn àtọ̀runwá àti pípé ìran ènìyàn ti wà ní ìṣọ̀kan, ìṣọ̀kan àwọn ìwà náà sì rí bẹ́ẹ̀ tí a kò lè pín wọn tàbí dà wọ́n rú".[168] Jésù Kristi, gẹ́gẹ́ bí Májẹ̀mú Tuntun, jẹ́ ìfihàn ara-ẹni ti Ọlọ́run kan ṣoṣo, òtítọ́, nínú ẹ̀kọ́ rẹ̀ àti nínú ẹni rẹ̀; Kristi, nínú ìgbàgbọ́ Kristẹni, ni a kà sí ìmúniyan-ènìyàn ti Ọlọ́run.[41]:4, 29[169][170]

Ẹ̀sìn Ìmàlẹ̀

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ilah jẹ́ ọ̀rọ̀ èdè Arabic tí ó túmọ̀ sí "ọlọ́run". [171][172] Ó fara hàn nínú orúkọ ọlọ́run onísìn-ẹyọkan ti ẹ̀sìn Ìmàlẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Allah, èyí tí ó túmọ̀ sí "ọlọ́run náà" gan-an nínú èdè Arabic[173][174][175] Ẹ̀sìn Ìmàlẹ̀ jẹ́ onísìn-ẹyọkan gbágbáágbá Arabic.[171][172] àti pé [176] gbólóhùn àkọ́kọ́ nínú shàhàdà, tàbí ìjẹ́wọ́ ìgbàgbọ́ Mùsùlùmí, ni pé "kò sí ilah (ọlọ́run) mìíràn bí kò ṣe Allah (Ọlọ́run)",[177] ẹni tí ó pé pérépéré nínú ìṣọ̀kan tí kò sì lè pín sí wẹ́wẹ́ rárá.[176][177][178]

Àwọn Mùsùlùmí máa ń lo ọ̀rọ̀ náà "Allah" fún Ọlọ́run. Ọ̀rọ̀ èdè Páṣíà náà "Khuda" ni a lè túmọ̀ sí ọlọ́run, olúwa, tàbí ọba, a sì tún máa ń lò ó lónìí fún tọ́ka sí Ọlọ́run nínú ẹ̀sìn Ìmàlẹ̀ láàárín àwọn ènìyàn tí ń sọ èdè Páṣíà,Wúrùdù, Tat, àti Kúúdù. Ọ̀rọ̀ èdè Tọkì náà fún ọlọ́run ni "Tengri"; ó wà gẹ́gẹ́ bí "Tanrı" nínú èdè Tọ́kíìṣì(Turkish).

Tẹtiragramatoni (Tetragrammaton) ni èdè Phoenician, Paleo-Hébérù (Paleo-Hebrew), àti Hébérù onígun mẹ́rin (square Hebrew)

Judaism jẹ́rìí sí ìwàláàyè Ọlọ́run kan ṣoṣo (Yahweh, tàbí YHWH), ẹni tí kìí ṣe àfòmọ́, bí kò ṣe Ẹni tí Ó fi ara Rẹ̀ hàn jákùjànkùn ìtàn àwọn Júù, pàápàá nígbà Èṣọ̀dá (Exodus) àti nígbà ìgbèkùn (Exile)[41]:4 Judaism fi hàn pé Ọlọ́run kan ṣoṣo ni ó wà, èyí tí ó bẹ̀rẹ̀ sí fi ara hàn díẹ̀díẹ̀, tí a sì fìdí rẹ̀ múlẹ̀ pẹ̀lú ìdánilójú ní ọ̀rúndún kẹfà nínú "Aísáyà Kejì" (Second Isaiah), àti pé láti ìgbà náà ni ó ti jẹ́ ìpìlẹ̀ pàtàkì fún ẹ̀kọ́ ìsìn rẹ̀.[41]:4

Gẹ́gẹ́ bí a ṣe máa ń ṣàlàyé ẹ̀sìn Judaism, ó jẹ́ ìgbàgbọ́ nínú Ọlọ́run kan ṣoṣo tí ó kọ àwọn òrìṣà àti ìbọ òrìṣà sílẹ̀.[179] Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé, Breslauer sọ pé àwọn onímọ̀ ìjìnlẹ̀ òde òní fi hàn pé ìbọ òrìṣà wà nínú ìgbàgbọ́ Bíbélì, ó sì tún farahàn ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìgbà nínú ìgbésí ayé ìsìn àwọn Júù[179] Àwọn ìwé àwọn Rábì àti àwọn ìwé mìíràn tí ó wà lẹ́yìn wọn fi hàn pé àwọn ènìyàn ń sin àwọn ohun èlò àti àwọn nǹkan tí ó wà nínú ìṣẹ̀dá títí di ìgbà ayé àwọn àtijọ́, ṣùgbọ́n àwọn ẹ̀kọ́ pàtàkì ti ẹ̀sìn Judaism ṣì ń tẹnumọ́ pé Ọlọ́run kan ṣoṣo ni ó wá[179][180]

Gẹ́gẹ́ bí Aryeh Kaplan, a máa ń pe Ọlọ́run ní "Òun" (He) nínú ẹ̀sìn Judaism, "kì í ṣe láti sọ pé ìran tàbí abo tàbí akọ kan wà fún Ọlọ́run", ṣùgbọ́n nítorí pé "kò sí ọ̀rọ̀-orúkọ aláìlóbìnrin tàbí aláìlókunrin (neuter) nínú èdè Hébérù, ọ̀rọ̀ Hébérù fún Ọlọ́run sì jẹ́ ọ̀rọ̀-orúkọ akọ" nítorí pé "ó jẹ́ ipá ìṣẹ̀dá tí ó ń ṣiṣẹ́, kì í ṣe èyí tí ó dúró lásán.[181]

Mandaeism (Ẹ̀sìn Mandaeism)

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Nínú ẹ̀sìn Mandaeism, Hayyi Rabbi (tí ó túmọ̀ sí 'Ìyè Pípé' tàbí 'Ọlọ́run Alààyè Pípé').[182] jẹ́ Ọlọ́run Olódùmarè tí gbogbo nǹkan ti wá. A tún mọ̀ Ọ́n sí 'Ìyè Kìíní' (The First Life), nítorí pé nígbà tí a ń dá ayé ohun èlò, Yushamin jáde wá láti ọ̀dọ̀ Hayyi Rabbi gẹ́gẹ́ bí "Ìyè Kejì" (The Second Life).[183]Àwọn ìlànà ẹ̀kọ́ Mandaean: ìgbàgbọ́ nínú Ọlọ́run ńlá kan ṣoṣo, Hayyi Rabbi, ẹni tí gbogbo àwọn ohun-ìní pípé jùlọ jẹ́ tirẹ̀; Ó dá gbogbo ayé, ó fi agbára rẹ̀ mọ ọkàn (ẹ̀dá), ó sì fi sínú ara ènìyàn nípasẹ̀ àwọn áńgẹ́lì. Báyìí ni Ó ṣe dá Ádámù àti Éfà, ọkùnrin àti obìnrin àkọ́kọ́.[184] Àwọn Mandaean gbà pé Ọlọ́run jẹ́ ayérayé, ẹlẹ́dàá ohun gbogbo, ẹyọ kan ṣoṣo tí ó jẹ ọba lórí ohun gbogbo, tí kò sì ní alábàákẹ́gbẹ́.[185]

Òsì: Àwòrán Bakunawa tí wọ́n yà sí orí ìtẹ̀jú idà àwọn ènìyàn Bisaya; Ọ̀tún: Àwọn ère òrìṣà ìrẹsì àwọn Ifugao.

Anitism, tí ó jẹ́ àpapọ̀ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀sìn ìbílẹ̀ láti orílẹ̀-èdè Fílípínì, ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn pápá òrìṣà (pantheons) tí ó kún fún àwọn òrìṣà oríṣiríṣi. Orílẹ̀-èdè Fílípínì ní ohun tí ó lé ní ọgọ́rùn-ún (100) àwọn ẹ̀yà kéékèèké, tí olúkúlùkù wọn ní òrìṣà àgbà tàbí àwọn òrìṣà àgbà tirẹ̀.[186]Ní ìbámu pẹ̀lú ìṣe, òrìṣà àgbà tàbí àwọn òrìṣà àgbà yìí máa ń jẹ́ olórí pápá àwọn òrìṣà mìíràn, èyí sì ń mú kí onírúurú òrìṣà pọ̀ jáì nínú ẹ̀sìn Anitism[186]

Fún àpẹẹrẹ, Bathala ni òrìṣà àgbà àwọn ènìyàn Tagalog,[187] Mangechay ni òrìṣà àgbà àwọn Kapampangan,[188] Malayari ni òrìṣà àgbà àwọn Sambal,[189] Melu ni òrìṣà àgbà àwọn Blaan,[190] Kaptan ni òrìṣà àgbà àwọn Bisaya,[191] àti bẹ́ẹ̀bẹ́ẹ̀ lọ.

Òsì: Ganesha, òrìṣà ìbẹ̀rẹ̀ tuntun, olùyọkúrò ìdínà; Ọ̀tún: Saraswati, òrìṣà ìmọ̀ àti orin.

Although Buddhists do not believe in a creator deity,[192] deities are an essential part of Buddhist teachings about cosmology, rebirth, and saṃsāra.[192] Buddhist deities (such as devas and bodhisattvas) are believed to reside in a pleasant, heavenly realm within Buddhist cosmology, which is typically subdivided into twenty six sub-realms.[193][192][10]:35

Devas are numerous, but they are still mortal;[193] they live in the heavenly realm, then die and are reborn like all other beings.[193] A rebirth in the heavenly realm is believed to be the result of leading an ethical life and accumulating very good karma.[193] A deva does not need to work, and is able to enjoy in the heavenly realm all pleasures found on Earth. However, the pleasures of this realm lead to attachment (upādāna), lack of spiritual pursuits, and therefore no nirvana.[10]:37 Nonetheless, according to Kevin Trainor, the vast majority of Buddhist lay people in countries practicing Theravada have historically pursued Buddhist rituals and practices because they are motivated by their potential rebirth into the deva realm.[193][194][195] The deva realm in Buddhist practice in Southeast Asia and East Asia, states Keown, include gods found in Hindu traditions such as Indra and Brahma, and concepts in Hindu cosmology such as Mount Meru.[10]:37–38

Mahayana Buddhism also includes different kinds of deities, such as numerous Buddhas, bodhisattvas and fierce deities.

Òsì: Ganesha, òrìṣà ìbẹ̀rẹ̀ tuntun,olùyọkúrò ìdínà; Ọ̀tún: Saraswati, òrìṣà omo atí orin

The concept of God varies in Hinduism, it being a diverse system of thought with beliefs spanning henotheism, monotheism, polytheism, panentheism, pantheism and monism among others.[196][197]

In the ancient Vedic texts of Hinduism, a deity is often referred to as Deva (god) or Devi (goddess).[33]:496[35] The root of these terms mean "heavenly, divine, anything of excellence".[33]:492[35] Deva is masculine, and the related feminine equivalent is devi. In the earliest Vedic literature, all supernatural beings are called Asuras.[198]:5–11, 22, 99–102[33]:121 Over time, those with a benevolent nature become deities and are referred to as Sura, Deva or Devi.[198]:2–6[199]

Devas or deities in Hindu texts differ from Greek or Roman theodicy, states Ray Billington, because many Hindu traditions believe that a human being has the potential to be reborn as a deva (or devi), by living an ethical life and building up saintly karma.[200] Such a deva enjoys heavenly bliss, till the merit runs out, and then the soul is reborn again into Saṃsāra. Thus deities are henotheistic manifestations, embodiments and consequence of the virtuous, the noble, the saint-like living in many Hindu traditions.[200]

Shinto is polytheistic, involving the veneration of many deities known as kami,Àdàkọ:Sfnm or sometimes as jingi.Àdàkọ:Sfnm In Japanese, no distinction is made here between singular and plural, and hence the term kami refers both to individual kami and the collective group of kami.Àdàkọ:Sfnm Although lacking a direct English translation,[201] the term kami has sometimes been rendered as "god" or "spirit".Àdàkọ:Sfnm The historian of religion Joseph Kitagawa deemed these English translations "quite unsatisfactory and misleading",[202] and various scholars urge against translating kami into English.Àdàkọ:Sfnm In Japanese, it is often said that there are eight million kami, a term which connotes an infinite number,Àdàkọ:Sfnm and Shinto practitioners believe that they are present everywhere.[203] They are not regarded as omnipotent, omniscient, or necessarily immortal.Àdàkọ:Sfnm

Taoism is a polytheistic religion. The gods and immortals（神仙） believed in by Taoism can be roughly divided into two categories, namely "gods" and "xian" (immortals). Among them,"Gods" are also called deities and there are many kinds, that is, god of heaven（天神), god of ground（地祇), wuling（物灵: animism, the spirit of all things), god of netherworld（地府神灵), god of human body（人体之神), god of human ghost（人鬼之神）etc. Among these "gods" such as god of heaven（天神), god of ground（地祇), god of netherworld（阴府神灵), god of human body（人体之神） are innate beings.In China, "gods" are often referred to together with "xian". "Xian" (immortals) is acquired the cultivation of the Tao，persons with vast supernatural powers, unpredictable changes and immortality.[204]

Padmavati, a Jain guardian deity

Jainism does not believe in a creator, omnipotent, omniscient, eternal God; however, the cosmology of Jainism incorporates a meaningful causality-driven reality, including four realms of existence (gati), one of them being deva (celestial beings, gods).[11]:351–357 A human being can choose and live an ethical life, such as being non-violent (ahimsa) against all living beings, and thereby gain merit and be reborn as deva.[11]:357–358[205]

Jain texts reject a trans-cosmic God, one who stands outside of the universe and lords over it, but they state that the world is full of devas who are in human-image with sensory organs, with the power of reason, conscious, compassionate and with finite life.[11]:356–357 Jainism believes in the existence of the soul (Self, atman) and considers it to have "god-quality", whose knowledge and liberation is the ultimate spiritual goal in both religions. Jains also believe that the spiritual nobleness of perfected souls (Jina) and devas make them worship-worthy beings, with powers of guardianship and guidance to better karma. In Jain temples or festivals, the Jinas and Devas are revered.[11]:356–357[206]

Investiture of Sassanid emperor Shapur II (center) with Mithra (left) and Ahura Mazda (right) at Taq-e Bostan, Iran

Ahura Mazda ( /əˌhʊrəˌmæzdə/);[207] is the Avestan name for the creator and sole God of Zoroastrianism.[208] The literal meaning of the word Ahura is "mighty" or "lord" and Mazda is wisdom.[208] Zoroaster, the founder of Zoroastrianism, taught that Ahura Mazda is the most powerful being in all of the existence[209] and the only deity who is worthy of the highest veneration.[209] Nonetheless, Ahura Mazda is not omnipotent because his evil twin brother Angra Mainyu is nearly as powerful as him.[209] Zoroaster taught that the daevas were evil spirits created by Angra Mainyu to sow evil in the world[209] and that all people must choose between the goodness of Ahura Mazda and the evil of Angra Mainyu.[209] According to Zoroaster, Ahura Mazda will eventually defeat Angra Mainyu and good will triumph over evil once and for all.[209] Ahura Mazda was the most important deity in the ancient Achaemenid Empire.[210] He was originally represented anthropomorphically,[208] but, by the end of the Sasanian Empire, Zoroastrianism had become fully aniconic.[208]

Àwọn Ìtọ́kasí

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
  1. ↑ "god". Cambridge Dictionary.
  2. ↑ "Definition of GOD". www.merriam-webster.com (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Retrieved 2023-02-27.
  3. ↑ Stevenson, Angus (2010) (in en). Oxford Dictionary of English (3rd ed.). New York: Oxford University Press. p. 461. ISBN 978-0-19-957112-3. https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ. Retrieved 28 June 2017.
  4. ↑ Littleton, C. Scott (2005) (in en). Gods, Goddesses, and Mythology. New York: Marshall Cavendish. p. 378. ISBN 978-0-7614-7559-0. https://books.google.com/books?id=3ufSStXPECkC&pg=PA378. Retrieved 28 June 2017.
  5. ↑ Becking, Bob; Dijkstra, Meindert; Korpel, Marjo; Vriezen, Karel (2001) (in en). Only One God?: Monotheism in Ancient Israel and the Veneration of the Goddess Asherah. London: New York. p. 189. ISBN 978-0-567-23212-0. https://books.google.com/books?id=eMneBAAAQBAJ&pg=PA189. Retrieved 28 June 2017. "The Christian tradition is, in imitation of Judaism, a monotheistic religion. This implies that believers accept the existence of only one God. Other deities either do not exist, are considered inferior, are seen as the product of human imagination, or are dismissed as remnants of a persistent paganism"
  6. ↑ Korte, Anne-Marie; Haardt, Maaike De (2009) (in en). The Boundaries of Monotheism: Interdisciplinary Explorations Into the Foundations of Western Monotheism. Brill. p. 9. ISBN 978-90-04-17316-3. https://books.google.com/books?id=-53d1iRsqDEC. Retrieved 28 June 2017.
  7. ↑ Brown, Jeannine K. (2007) (in en). Scripture as Communication: Introducing Biblical Hermeneutics. Baker Academic. p. 72. ISBN 978-0-8010-2788-8. https://books.google.com/books?id=5QJjyGoxEzkC. Retrieved 28 June 2017.
  8. 1 2 Taliaferro, Charles; Harrison, Victoria S.; Goetz, Stewart (2012) (in en). The Routledge Companion to Theism. Routledge. pp. 78–79. ISBN 978-1-136-33823-6. https://books.google.com/books?id=ct7fCgAAQBAJ. Retrieved 28 June 2017.
  9. 1 2 Reat, N. Ross; Perry, Edmund F. (1991) (in en). A World Theology: The Central Spiritual Reality of Humankind. Cambridge University Press. pp. 73–75. ISBN 978-0-521-33159-3. https://books.google.com/books?id=vD2TJNc7NE4C. Retrieved 28 June 2017.
  10. 1 2 3 4 Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Keown
  11. 1 2 3 4 5 Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Bullivant
  12. ↑ Taliaferro, Charles; Marty, Elsa J. (2010). A Dictionary of Philosophy of Religion. A&C Black. pp. 98–99. ISBN 978-1-4411-1197-5. https://books.google.com/books?id=78962vlrCDcC&pg=PA98.
  13. ↑ Trigger, Bruce G. (2003). Understanding Early Civilizations: A Comparative Study (1st ed.). Cambridge University Press. pp. 473–474. ISBN 978-0-521-82245-9. https://books.google.com/books?id=.
  14. 1 2 3 4 Hood, Robert Earl (1990). Must God Remain Greek?: Afro Cultures and God-talk. Fortress Press. pp. 128–29. ISBN 978-1-4514-1726-5. https://books.google.com/books?id=-ceFU75KyYQC&pg=PA128. "African people may describe their deities as strong, but not omnipotent; wise but not omniscient; old but not eternal; great but not omnipresent (...)"
  15. 1 2 Trigger, Bruce G. (2003). Understanding Early Civilizations: A Comparative Study (1st ed.). Cambridge: Cambridge University Press. pp. 441–42. ISBN 978-0-521-82245-9. https://archive.org/details/understandingear0000trig. "[Historically...] people perceived far fewer differences between themselves and the gods than the adherents of modern monotheistic religions. Deities were not thought to be omniscient or omnipotent and were rarely believed to be changeless or eternal"
  16. 1 2 3 Murdoch, John (1861). English Translations of Select Tracts, Published in India: With an Introd. Containing Lists of the Tracts in Each Language. Graves. pp. 141–42. https://books.google.com/books?id=IHQAAAAAMAAJ&pg=PA141. "We [monotheists] find by reason and revelation that God is omniscient, omnipotent, most holy, etc., but the Hindu deities possess none of those attributes. It is mentioned in their Shastras that their deities were all vanquished by the Asurs, while they fought in the heavens, and for fear of whom they left their abodes. This plainly shows that they are not omnipotent."
  17. ↑ Kramarae, Cheris; Spender, Dale (2004) (in en). Routledge International Encyclopedia of Women: Global Women's Issues and Knowledge. Routledge. p. 655. ISBN 978-1-135-96315-6. https://books.google.com/books?id=QAOUAgAAQBAJ. Retrieved 28 June 2017.
  18. 1 2 3 4 5 6 7 Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named OBrien2
  19. ↑ Bonnefoy, Yves (1992) (in en). Roman and European Mythologies. Chicago: University of Chicago Press. pp. 274–75. ISBN 978-0-226-06455-0. https://books.google.com/books?id=Uf2_kHAs22sC. Retrieved 28 June 2017.
  20. ↑ Pintchman, Tracy (2014) (in en). Seeking Mahadevi: Constructing the Identities of the Hindu Great Goddess. SUNY Press. pp. 1–2, 19–20. ISBN 978-0-7914-9049-5. https://books.google.com/books?id=JfXdGInecRIC. Retrieved 28 June 2017.
  21. ↑ Roberts, Nathaniel (2016) (in en). To Be Cared For: The Power of Conversion and Foreignness of Belonging in an Indian Slum. University of California Press. p. xv. ISBN 978-0-520-96363-4. https://books.google.com/books?id=UVPQCwAAQBAJ. Retrieved 28 June 2017.
  22. 1 2 Malandra, William W. (1983) (in en). An Introduction to Ancient Iranian Religion: Readings from the Avesta and the Achaemenid Inscriptions. Minneapolis: University of Minnesota Press. pp. 9–10. ISBN 978-0-8166-1115-7. https://books.google.com/books?id=nZQMrjukmboC&pg=PA9. Retrieved 28 June 2017.
  23. 1 2 Fløistad, Guttorm (2010) (in en). Volume 10: Philosophy of Religion (1st ed.). Dordrecht: Springer Science & Business Media B.V.. pp. 19–20. ISBN 978-90-481-3527-1. https://books.google.com/books?id=BclABayC1QQC&pg=PA19. Retrieved 28 June 2017.
  24. ↑ Potts, Daniel T. (1997). Mesopotamian Civilization: The Material Foundations (st ed.). Ithaca, NY: Cornell University Press. pp. 272–274. ISBN 978-0-8014-3339-9. https://books.google.com/books?id=OdZS9gBu4KwC&pg=PA272. Retrieved 22 January 2018.
  25. ↑ Potter, Karl H. (2014) (in en). The Encyclopedia of Indian Philosophies, Volume 3: Advaita Vedanta up to Samkara and His Pupils. Princeton University Press. pp. 272–74. ISBN 978-1-4008-5651-0. https://books.google.com/books?id=Ydf_AwAAQBAJ&pg=PA272. Retrieved 28 June 2017.
  26. ↑ Olivelle, Patrick (2006) (in en). The Samnyasa Upanisads: Hindu Scriptures on Asceticism and Renunciation.. New York: Oxford University Press. p. 47. ISBN 978-0-19-536137-7. https://books.google.com/books?id=fB8uneM7q1cC&pg=PA47. Retrieved 28 June 2017.
  27. ↑ Cush, Denise; Robinson, Catherine; York, Michael (2008) (in en). Encyclopedia of Hinduism. London: Routledge. pp. 899–900. ISBN 978-1-135-18979-2. https://books.google.com/books?id=kzPgCgAAQBAJ&pg=PA899. Retrieved 28 June 2017.
  28. ↑ Hoad, T. F. (2008) (in en). The Concise Oxford Dictionary of English Etymology. Paw Prints. ISBN 978-1-4395-0571-7. https://books.google.com/books?id=CDaPuAAACAAJ. Retrieved 28 June 2017.
  29. ↑ "Online Etymology Dictionary – Deity". Etymonline.com. Archived from the original on 18 August 2017. Retrieved 6 June 2017. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  30. ↑ "Online Etymology Dictionary – Deva". Etymonline.com. Archived from the original on 18 August 2017. Retrieved 6 June 2017. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  31. 1 2 "Online Etymology Dictionary – Zeus". Etymonline.com. Archived from the original on 18 August 2017. Retrieved 6 June 2017. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  32. 1 2 3 4 5 Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Mallory
  33. 1 2 3 4 5 Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Monier-Williams
  34. ↑ Hawley, John Stratton; Wulff, Donna M. (1998). Devī: Goddesses of India (1st ed.). Motilal Banarsidass. pp. 2, 18–21. ISBN 978-81-208-1491-2. https://books.google.com/books?id=CZrV3kOpMt0C&pg=PA2.
  35. 1 2 3 Klostermaier, Klaus K. (2010). Survey of Hinduism, A: Third Edition (3rd ed.). SUNY Press. pp. 101–102. ISBN 978-0-7914-8011-3. https://books.google.com/books?id=8CVviRghVtIC&pg=PA101.
  36. 1 2 Mallory, J.P.; Adams, D.Q. (2006) (in en). The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European world (Reprint ed.). Oxford: Oxford University Press. pp. 418–23. ISBN 978-0-19-928791-8. https://books.google.com/books?id=iNUSDAAAQBAJ&pg=PA418. Retrieved 28 June 2017.
  37. 1 2 3 4 "Online Etymology Dictionary –\ God". Archived from the original on 30 July 2017. Retrieved 6 June 2017. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  38. 1 2 Pearsall, Judy (1998). The New Oxford Dictionary Of English (1st ed.). Oxford: Clarendon Press. p. 1341. ISBN 978-0-19-861263-6.
  39. 1 2 Edwards, Paul (1967). Encyclopedia of Philosophy. New York: Macmillan. p. 34. https://archive.org/details/encyclopediaofph08edwa.
  40. 1 2 Strazny, Philipp (2013) (in en). Encyclopedia of Linguistics. Routledge. p. 1046. ISBN 978-1-135-45522-4. https://books.google.com/books?id=27JOMobauYAC. Retrieved 28 June 2017.
  41. 1 2 3 4 5 6 Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Owen
  42. ↑ Gupta, Bina; Gupta, Professor of Philosophy and Director South Asia Language Area Center Bina (2012). An Introduction to Indian Philosophy: Perspectives on Reality, Knowledge, and Freedom. Routledge. pp. 21–25. ISBN 978-1-136-65310-0. https://books.google.com/books?id=-WepAgAAQBAJ&pg=PA21.
  43. ↑ Gupta, Bina (2012). An Introduction to Indian Philosophy: Perspectives on Reality, Knowledge, and Freedom. Taylor & Francis. pp. 88–96. ISBN 978-1-136-65309-4. https://books.google.com/books?id=2mmpAgAAQBAJ&pg=PA88.
  44. ↑ Cohen, Signe (2008). Text and Authority in the Older Upaniṣads. Brill. pp. 40, 219–220, 243–244. ISBN 978-90-474-3363-7. https://books.google.com/books?id=dUKwCQAAQBAJ&pg=PA40.
  45. ↑ Fowler, Jeaneane (1997) (in en). Hinduism: Beliefs and Practices. Brighton: Sussex Academic Press. pp. 10, 17–18, 114–118, 132–133, 149. ISBN 978-1-898723-60-8. https://books.google.com/books?id=RmGKHu20hA0C&pg=PA10. Retrieved 28 June 2017.[Ìjápọ̀ tí kò ṣiṣẹ́ mọ́]
  46. ↑ Choon Kim, Yong; Freeman, David H. (1981) (in en). Oriental Thought: An Introduction to the Philosophical and Religious Thought of Asia. Totowa, NJ: Littlefield, Adams and Company. pp. 15–19. ISBN 978-0-8226-0365-8. https://books.google.com/books?id=omwMQA_DUVEC&pg=PA15. Retrieved 28 June 2017.
  47. ↑ "the definition of theism". Dictionary.com. Archived from the original on 12 December 2021. Retrieved 22 January 2018. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  48. ↑ "theism". Merriam-Webster (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Archived from the original on 14 May 2011. Retrieved 22 January 2018. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  49. 1 2 3 Libbrecht, Ulrich (2007). Within the Four Seas: Introduction to Comparative Philosophy. Peeters Publishers. p. 42. ISBN 978-90-429-1812-2. https://books.google.com/books?id=rmT3ZHGxJPgC&pg=PA42.
  50. ↑ Monotheism Archived 29 December 2017 at the Wayback Machine. and Polytheism Archived 11 November 2020 at the Wayback Machine., Encyclopædia Britannica;
    Louis Shores (1963). Collier's Encyclopedia: With Bibliography and Index. Crowell-Collier Publishing. p. 179. https://books.google.com/books?id=E2maKFG4CpMC. Retrieved 29 January 2018., Quote: "While admitting a plurality of gods, henotheism at the same time affirms the paramount position of some one divine principle."
  51. ↑ Rangar Cline (2011). Ancient Angels: Conceptualizing Angeloi in the Roman Empire. Brill Academic. pp. 40–41. ISBN 978-90-04-19453-3. https://books.google.com/books?id=-pZHD6JtR_sC. Retrieved 29 January 2018.
  52. ↑ Eakin, Frank Jr. (1971). The Religion and Culture of Israel. Boston: Allyn and Bacon. p. 70., Quote: "Monolatry: The recognition of the existence of many gods but the consistent worship of one deity".
  53. ↑ McConkie, Bruce R. (1979), Mormon Doctrine (2nd ed.), Salt Lake City, UT: Bookcraft, p. 351
  54. ↑ Monotheism. Hutchinson Encyclopedia (12th edition). p. 644.
  55. ↑ Cross, F.L.; Livingstone, E.A., eds. (1974). "Monotheism". The Oxford Dictionary of the Christian Church (2 ed.). Oxford: Oxford University Press.
  56. ↑ Wainwright, William (2013). "Monotheism". The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Metaphysics Research Lab, Stanford University. Archived from the original on 7 April 2019. Retrieved 22 January 2018. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  57. ↑ Van Baaren, Theodorus P. "Monotheism". Encyclopedia Britannica (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Archived from the original on 29 December 2017. Retrieved 22 January 2018. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  58. ↑ "monotheism". Oxford Dictionaries. Archived from the original on 3 September 2017. Retrieved 22 January 2018. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  59. ↑ "monotheism". Merriam-Webster (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Archived from the original on 14 November 2017. Retrieved 22 January 2018. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  60. ↑ "monotheism". Cambridge English Dictionary (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Archived from the original on 9 January 2018. Retrieved 22 January 2018. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  61. ↑ Swinburne, R.G. "God" in Honderich, Ted (editor). The Oxford Companion to Philosophy, Oxford University Press, 1995.
  62. 1 2 Beck, Guy L. (2005). Alternative Krishnas: Regional and Vernacular Variations on a Hindu Deity. Albany: State University of New York Press. p. 169, note 11. ISBN 978-0-7914-6415-1.
  63. ↑ Williams, George M. (2008). Handbook of Hindu Mythology (Reprint ed.). Oxford: Oxford University Press. pp. 24–35. ISBN 978-0-19-533261-2.
  64. ↑ Manuel, Frank Edward; Pailin, David A. (1999). "Deism". Encyclopedia Britannica (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Archived from the original on 1 May 2015. Retrieved 22 January 2018. In general, Deism refers to what can be called natural religion, the acceptance of a certain body of religious knowledge that is inborn in every person or that can be acquired by the use of reason and the rejection of religious knowledge when it is acquired through either revelation or the teaching of any church. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  65. ↑ Kohler, Kaufmann; Hirsch, Emil G. (1906). "DEISM". Jewish Encyclopedia. Archived from the original on 9 January 2018. Retrieved 22 January 2018. DEISM: A system of belief which posits God's existence as the cause of all things, and admits His perfection, but rejects Divine revelation and government, proclaiming the all-sufficiency of natural laws. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  66. ↑ Kurian, George Thomas (2008). The Encyclopedia of Christian Civilization. Malden, MA: Blackwell. ISBN 978-0-470-67060-6. "Deism is a rationalistic, critical approach to theism with an emphasis on natural theology. The Deists attempted to reduce religion to what they regarded as its most foundational, rationally justifiable elements. Deism is not, strictly speaking, the teaching that God wound up the world like a watch and let it run on its own, though that teaching was embraced by some within the movement."
  67. ↑ Thomsett, Michael C. (2011). Heresy in the Roman Catholic Church: A History. Jefferson: McFarland & Co.. p. 222. ISBN 978-0-7864-8539-0. https://books.google.com/books?id=LDbhV7u1_yIC. Retrieved 22 January 2018.
  68. ↑ Wilson, Ellen Judy; Reill, Peter Hanns (2004). Encyclopedia of the Enlightenment (Revised ed.). New York: Facts On File. pp. 146–158. ISBN 978-0-8160-5335-3. https://books.google.com/books?id=t1pQ4YG-TDIC. Retrieved 22 January 2018.
  69. ↑ Sal Restivo (2021). "The End of God and the Beginning of Inquiry". Society and the Death of God. Routledge. p. 123. ISBN 978-0-3676-3764-4. https://books.google.com/books?id=ST4oEAAAQBAJ&pg=PA123. Retrieved 25 April 2021. "In the pandeism argument, an omnipotent and omnibenevolent God creates the universe and in the process becomes the universe and loses his powers to intervene in human affairs."
  70. ↑ Fahlbusch, Erwin; Bromiley, Geoffrey William (2005) (in en). The Encyclopedia of Christianity. Grand Rapids, MI: William B. Eerdmans Publishing Company. p. 21. ISBN 978-0-8028-2416-5. https://books.google.com/books?id=sCY4sAjTGIYC&pg=PA21. Retrieved 22 January 2018.
  71. ↑ Borchert, Donald M. (2006). The Encyclopedia of Philosophy (2nd ed.). Detroit: Macmillan Reference. p. 92. ISBN 978-0-02-865780-6. "In the most general use of the term, agnosticism is the view that we do not know whether there is a God or not."
  72. ↑ Craig, Edward; Floridi, Luciano (1998) (in en). Routledge Encyclopedia of Philosophy. London: Routledge. p. 112. ISBN 978-0-415-07310-3. https://books.google.com/books?id=VQ-GhVWTH84C&pg=PA122. Retrieved 22 January 2018. "In the popular sense, an agnostic is someone who neither believes nor disbelieves in God, whereas an atheist disbelieves in God. In the strict sense, however, agnosticism is the view that human reason is incapable of providing sufficient rational grounds to justify either the belief that God exists or the belief that God does not exist. In so far as one holds that our beliefs are rational only if they are sufficiently supported by human reason, the person who accepts the philosophical position of agnosticism will hold that neither the belief that God exists nor the belief that God does not exist is rational."
  73. ↑ . Oxford University Press. 2012. "agnostic. : A. n[oun]. :# A person who believes that nothing is known or can be known of immaterial things, especially of the existence or nature of God. :# In extended use: a person who is not persuaded by or committed to a particular point of view; a sceptic. Also: person of indeterminate ideology or conviction; an equivocator. : B. adj[ective]. :# Of or relating to the belief that the existence of anything beyond and behind material phenomena is unknown and (as far as can be judged) unknowable. Also: holding this belief. :# a. In extended use: not committed to or persuaded by a particular point of view; sceptical. Also: politically or ideologically unaligned; non-partisan, equivocal. agnosticism n. The doctrine or tenets of agnostics with regard to the existence of anything beyond and behind material phenomena or to knowledge of a First Cause or God.".
  74. ↑ Draper, Paul (2017). "Atheism and Agnosticism". The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2017 ed.). Metaphysics Research Lab, Stanford University. https://plato.stanford.edu/entries/atheism-agnosticism/#1. Retrieved 22 January 2018.
  75. ↑ Mellaart, James (1967). Catal Huyuk: A Neolithic Town in Anatolia. McGraw-Hill. pp. 181.
  76. ↑ A typical assessment: "A terracotta statuette of a seated (mother) goddess giving birth with each hand on the head of a leopard or panther from Çatalhöyük (dated around 6000 B.C.E.)" (Sarolta A. Takács, "Cybele and Catullus' Attis", in Eugene N. Lane, Cybele, Attis and related cults: essays in memory of M.J. Vermaseren 1996:376.
  77. ↑ Brooks, Philip (2012) (in en). The Story of Prehistoric Peoples. New York: Rosen Central. pp. 22–23. ISBN 978-1-4488-4790-7. https://books.google.com/books?id=exY3ViA3sSQC. Retrieved 28 June 2017.
  78. 1 2 Ruether, Rosemary Radford (2006) (in en). Goddesses and the Divine Feminine: A Western Religious History (1st ed.). Berkeley, CA: University of California Press. p. 3. ISBN 978-0-520-25005-5. https://books.google.com/books?id=mb_her-hd9YC. Retrieved 28 June 2017.
  79. 1 2 3 4 5 6 Lesure, Richard G. (2017). Insoll, Timothy. ed. The Oxford Handbook of Prehistoric Figurines. Oxford: Oxford University Press. pp. 54–58. ISBN 978-0-19-967561-6. https://books.google.com/books?id=TdKdDgAAQBAJ&q=prehistoric+deities&pg=PA55. Retrieved 16 October 2020.
  80. 1 2 3 4 Murphy, Joseph M.; Sanford, Mei-Mei (2002) (in en). Osun across the Waters: A Yoruba Goddess in Africa and the Americas. Bloomington: Indiana University Press. pp. 1–8. ISBN 978-0-253-10863-0. https://books.google.com/books?id=XIx0TjQb8yEC. Retrieved 28 June 2017.
  81. 1 2 Barnes, Sandra T. (1997) (in en). Africa's Ogun: Old World and New (2nd ed.). Bloomington, IN: Indiana University Press. pp. ix–x, 1–3, 59, 132–134, 199–200. ISBN 978-0-253-21083-8. https://books.google.com/books?id=8OWjkR-1btMC. Retrieved 28 June 2017.
  82. ↑ Juang, Richard M.; Morrissette, Noelle (2007) (in en). Africa and the Americas: Culture, Politics, and History. Santa Barbara, CA: ABC-CLIO. pp. 843–44. ISBN 978-1-85109-441-7. https://books.google.com/books?id=wFrAOqfhuGYC. Retrieved 28 June 2017.
  83. ↑ Andrews, Tamra (2000) (in en). Dictionary of Nature Myths: Legends of the Earth, Sea, and Sky. Oxford: Oxford University Press. pp. 6–7. ISBN 978-0-19-513677-7. https://books.google.com/books?id=7jS65aClvFEC. Retrieved 28 June 2017.
  84. ↑ Barnard, Alan (2001) (in en). Hunters and Herders of Southern Africa: A Comparative Ethnography of the Khoisan Peoples. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 87–88, 153–155, 252–256. ISBN 978-0-521-42865-1. https://books.google.com/books?id=2nBx83jMc48C. Retrieved 28 June 2017.
  85. 1 2 Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Lynch
  86. ↑ Makward, Edris; Lilleleht, Mark; Saber, Ahmed (2004) (in en). North-south Linkages and Connections in Continental and Diaspora African Literatures. Trenton, NJ: Africa World. pp. 302–04. ISBN 978-1-59221-157-9. https://books.google.com/books?id=zGUcI99zssYC. Retrieved 28 June 2017.
  87. 1 2 3 Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Pinch
  88. 1 2 Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Wilkinson1
  89. ↑ Allen, James P. (Jul–Aug 1999). "Monotheism: The Egyptian Roots". Archaeology Odyssey 2 (3): 44–54, 59.
  90. 1 2 Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Johnston
  91. 1 2 Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Baines
  92. 1 2 Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Assmann
  93. ↑ Allen, James P. (2001). Middle Egyptian: An Introduction to the Language and Culture of Hieroglyphs. New York: Cambridge University Press. pp. 43–45. ISBN 978-0-521-77483-3.
  94. ↑ Dunand, Françoise; Zivie-Coche, Christiane; Lorton, David (2004). Gods and Men in Egypt: 3000 BCE to 395 CE. Ithaca, NY: Cornell University Press. p. 26. ISBN 978-0-8014-8853-5.
  95. 1 2 Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Hart
  96. ↑ Wilkinson, Toby A.H. (1999). Early dynastic Egypt (1st ed.). New York: Routledge. pp. 261–262. ISBN 978-0-415-18633-9.
  97. ↑ Traunecker, Claude; Lorton, David (2001). The Gods of Egypt (1st ed.). Ithaca, NY: Cornell University Press. p. 29. ISBN 978-0-8014-3834-9. https://archive.org/details/godsofegypt00trau/page/29.
  98. ↑ Shafer, Byron E.; Baines, John; Lesko, Leonard H.; Silverman, David P. (1991). Religion in Ancient Egypt: Gods, Myths, and Personal Practice. Ithaca, NY: Cornell University Press. p. 58. ISBN 978-0-8014-9786-5.
  99. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Day, John (2002). Yahweh and the Gods and Goddesses of Canaan. Sheffield, England: Sheffield Academic Press. ISBN 978-0-8264-6830-7. https://books.google.com/books?id=2xadCgAAQBAJ.
  100. 1 2 Coogan, Michael D.; Smith, Mark S. (2012). Stories from Ancient Canaan (2nd ed.). Presbyterian Publishing Corp. p. 8. ISBN 978-90-5356-503-2. https://books.google.com/books?id=G49SJI183IkC.
  101. 1 2 3 Smith, Mark S. (2002). The Early History of God: Yahweh and the Other Deities in Ancient Israel (2nd ed.). Eerdmans. ISBN 978-0-8028-3972-5. https://books.google.com/books?id=1yM3AuBh4AsC&pg=PA28.
  102. ↑ Albertz, Rainer (1994). A History of Israelite Religion, Volume I: From the Beginnings to the End of the Monarchy. Westminster John Knox. p. 61. ISBN 978-0-664-22719-7. https://books.google.com/books?id=yvZUWbTftSgC&pg=PA89.
  103. ↑ Miller, Patrick D (1986). A History of Ancient Israel and Judah. Westminster John Knox Press. p. 110. ISBN 978-0-664-21262-9. https://books.google.com/books?id=uDijjc_D5P0C&pg=PA110.
  104. ↑ Grabbe, Lester L. (2010). An Introduction to Second Temple Judaism. A&C Black. p. 184. ISBN 978-0-567-55248-8. https://books.google.com/books?id=i89-9fdNUcAC.
  105. ↑ Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Niehr
  106. ↑ Betz, Arnold Gottfried (2000). "Monotheism". In Freedman, David Noel; Myer, Allen C.. Eerdmans Dictionary of the Bible. Eerdmans. p. 917. ISBN 978-90-5356-503-2. https://books.google.com/books?id=qRtUqxkB7wkC&pg=PA917=bible%20monotheism%20Betz.
  107. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Black, Jeremy; Green, Anthony; Rickards, Tessa (1998). Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia: An Illustrated Dictionary (2nd ed.). London: British Museum Press. ISBN 978-0-7141-1705-8. https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&q=Inana. Retrieved 16 October 2020.
  108. ↑ Masson, Vadim Mikhaĭlovich (1988) (in en). Altyn-Depe. Philadelphia: University Museum, University of Pennsylvania. pp. 77–78. ISBN 978-0-934718-54-7. https://books.google.com/books?id=QQMzQ_k3ty0C. Retrieved 28 June 2017.
  109. 1 2 3 4 Nemet-Nejat, Karen Rhea (1998). Daily Life in Ancient Mesopotamia. Westport, CN: Greenwood Press. p. 179. ISBN 978-0-313-29497-6. https://archive.org/details/dailylifeinancie00neme/page/179.
  110. 1 2 Kramer, Samuel Noah (1963). The Sumerians: Their History, Culture, and Character. Chicago: University of Chicago Press. pp. 122–123. ISBN 978-0-226-45238-8. https://archive.org/details/sumerianstheirhi00samu.
  111. ↑ Leick, Gwendolyn (1998). A Dictionary of Ancient Near Eastern Mythology (1st ed.). London: Routledge. p. 87. ISBN 978-0-415-19811-0. https://books.google.com/books?id=c52EAgAAQBAJ&pg=PA91. Retrieved 22 January 2018.
  112. ↑ Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Wolkstein
  113. ↑ Harris, Rivkah (February 1991). "Inanna-Ishtar as Paradox and a Coincidence of Opposites". History of Religions 30 (3): 261–78. doi:10.1086/463228.
  114. ↑ "Ancient Mesopotamian Gods and Goddesses – Anšar and Kišar (god and goddess)". Oracc. Archived from the original on 16 November 2018. Retrieved 6 June 2017. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  115. ↑ Leeming, David (2005) (in en). The Oxford Companion to World Mythology. Oxford University Press. pp. 122–124. ISBN 978-0-19-028888-4. https://books.google.com/books?id=iPrhBwAAQBAJ&pg=PA122. Retrieved 28 June 2017.
  116. ↑ "Ancient Mesopotamian Gods and Goddesses – Marduk (god)". Oracc. Archived from the original on 26 November 2016. Retrieved 6 June 2017. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  117. ↑ Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named VDT
  118. ↑ Bienkowski, Piotr; Millard, Alan (2000) (in en). Dictionary of the ancient Near East. Philadelphia, PA: University of Pennsylvania Press. p. 246. ISBN 978-0-8122-2115-2. https://books.google.com/books?id=V9QrPMN1C4EC. Retrieved 28 June 2017.
  119. ↑ "Reconstruction:Proto-Germanic/gudą". Wiktionary (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). 24 October 2020. Archived from the original on 3 July 2022. Retrieved 3 July 2022. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  120. ↑ "áss". Wiktionary (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). 3 July 2022. Archived from the original on 3 July 2022. Retrieved 3 July 2022. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  121. ↑ "ásynja". Wiktionary (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). 26 February 2021. Archived from the original on 3 July 2022. Retrieved 3 July 2022. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  122. 1 2 Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Lindow
  123. 1 2 3 4 Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Warner
  124. ↑ Gimbutas, Marija; Dexter, Miriam Robbins (2001) (in en). The Living Goddesses (1st ed.). Berkeley: University of California Press. pp. 191–196. ISBN 978-0-520-22915-0. https://books.google.com/books?id=7DfI39EDbMcC.
  125. ↑ Christensen, Lisbeth Bredholt; Hammer, Olav; Warburton, David (2014) (in en). The Handbook of Religions in Ancient Europe. Routledge. pp. 328–329. ISBN 978-1-317-54453-1. https://books.google.com/books?id=rl5_BAAAQBAJ. Retrieved 28 June 2017.
  126. ↑ Oosten, Jarich G. (2015) (in en). The War of the Gods (RLE Myth): The Social Code in Indo-European Mythology. Routledge. p. 36. ISBN 978-1-317-55584-1. https://books.google.com/books?id=5w_wBgAAQBAJ. Retrieved 28 June 2017.
  127. ↑ Horrell, Thad N. (2012). "Heathenry as a Postcolonial Movement". The Journal of Religion, Identity, and Politics 1 (1): 1. https://submissions.scholasticahq.com/supporting_files/5682/attachment_versions/5685.
  128. 1 2 Martin, Thomas R. (2013) (in en). Ancient Greece: From Prehistoric to Hellenistic Times (2nd ed.). New Haven: Yale University Press. pp. 39–40. ISBN 978-0-300-16005-5. https://books.google.com/books?id=iyFaMmr4hFwC. Retrieved 28 June 2017.
  129. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Gagarin
  130. 1 2 3 4 Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Burkert
  131. ↑ West, Martin Litchfield (2007). Indo-European Poetry and Myth (1st ed.). Oxford: Oxford University Press. pp. 166–173. ISBN 978-0-19-928075-9.
  132. ↑ Breitenberger, Barbara (2005). Aphrodite and Eros: The Development of Greek Erotic Mythology. New York: Routledge. pp. 8–12. ISBN 978-0-415-96823-2. https://books.google.com/books?id=PSFePRxm1jAC&pg=PA10. Retrieved 22 January 2018.
  133. ↑ Cyrino, Monica S. (2010). Aphrodite. New York: Routledge. pp. 59–52. ISBN 978-0-415-77523-6. https://books.google.com/books?id=7gyVn5GjXPkCAphrodite. Retrieved 22 January 2018.[Ìjápọ̀ tí kò ṣiṣẹ́ mọ́]
  134. ↑ Puhvel, Jaan (1989). Comparative Mythology (2nd ed.). Baltimore, MD: The Johns Hopkins University Press. p. 27. ISBN 978-0-8018-3938-2.
  135. ↑ Marcovich, Miroslav (1996). "From Ishtar to Aphrodite". Journal of Aesthetic Education 39 (2): 43–59. doi:10.2307/3333191. JSTOR 3333191.
  136. ↑ Flensted-Jensen, Pernille (2000) (in en). Further Studies in the Ancient Greek Polis. Stuttgart: Steiner. pp. 9–12. ISBN 978-3-515-07607-4. https://books.google.com/books?id=uK8szXLlvjoC. Retrieved 28 June 2017.
  137. 1 2 Pollard, John Ricard Thornhill; Adkins, A.W.H. (19 September 1998). "Greek religion". Encyclopedia Britannica (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Archived from the original on 9 March 2018. Retrieved 22 January 2018. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  138. 1 2 Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Campbell
  139. ↑ Stoll, Heinrich Wilhelm (1852) (in en). Handbook of the religion and mythology of the Greeks. p. 3. https://books.google.com/books?id=UWoBAAAAQAAJ&pg=4. Retrieved 28 June 2017.
  140. ↑ Garland, Robert (1992) (in en). Introducing New Gods: The Politics of Athenian Religion. Ithaca, NY: Cornell University Press. pp. 1–9. ISBN 978-0-8014-2766-4. https://books.google.com/books?id=7Ne-bCX_DaUC. Retrieved 28 June 2017.
  141. ↑ Long, Charlotte R. (1987) (in en). The Twelve Gods of Greece and Rome. Brill Archive. pp. 232–243. ISBN 978-90-04-07716-4. https://books.google.com/books?id=3dUUAAAAIAAJ. Retrieved 28 June 2017.
  142. ↑ Woodard, Roger (2013) (in en). Myth, ritual, and the warrior in Roman and Indo-European antiquity (1st ed.). New York: Cambridge University Press. pp. 25–26, 93–96, 194–196. ISBN 978-1-107-02240-9. https://books.google.com/books?id=VkXlcVMP_dQC. Retrieved 28 June 2017.
  143. ↑ Ruiz, Angel (2013) (in en). Poetic Language and Religion in Greece and Rome. Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing. pp. 90–91. ISBN 978-1-4438-5565-5. https://books.google.com/books?id=yGUxBwAAQBAJ. Retrieved 28 June 2017.
  144. ↑ Mysliwiec, Karol; Lorton, David (2000) (in en). The Twilight of Ancient Egypt: First Millennium B.C.E. (1st ed.). Ithaca, NY: Cornell University Press. p. 188. ISBN 978-0-8014-8630-2. https://books.google.com/books?id=dJycxuhvS8UC.
  145. ↑ Todd, Malcolm (2004) (in en). The Early Germans (2nd ed.). Oxford: John Wiley & Sons. pp. 103–105. ISBN 978-1-4051-3756-0. https://books.google.com/books?id=p5QdmV3zNpIC. Retrieved 28 June 2017.
  146. 1 2 Kristensen, f. (1960) (in en). The Meaning of Religion Lectures in the Phenomenology of Religion. Dordrecht: Springer Netherlands. p. 138. ISBN 978-94-017-6580-0. https://books.google.com/books?id=p5QdmV3zNpIC. Retrieved 28 June 2017.
  147. 1 2 3 Walsh, P.G. (1997) (in en). The Nature of the Gods. Oxford: Oxford University Press. p. xxvi. ISBN 978-0-19-162314-1. https://books.google.com/books?id=JhQ4aXatR08C. Retrieved 28 June 2017.
  148. 1 2 Barfield, Raymond (2011) (in en). The Ancient Quarrel Between Philosophy and Poetry. Cambridge University Press. pp. 75–76. ISBN 978-1-139-49709-1. https://books.google.com/books?id=PY9FbnNhdDUC. Retrieved 28 June 2017.
  149. 1 2 3 4 5 Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Roza
  150. 1 2 3 4 5 6 Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Littleton
  151. ↑ Kolata, Alan L. (2013) (in en). Ancient Inca. Cambridge: Cambridge University Press. p. 164. ISBN 978-0-521-86900-3. https://books.google.com/books?id=RpELeDbp7BQC. Retrieved 28 June 2017.
  152. 1 2 Sherman, Josepha (2015) (in en). Storytelling: An Encyclopedia of Mythology and Folklore. Routledge. p. 238. ISBN 978-1-317-45938-5. https://books.google.com/books?id=n2-sBwAAQBAJ. Retrieved 28 June 2017.
  153. ↑ Parker, Janet; Stanton, Julie (2006) (in en). Mythology: Myths, Legends and Fantasies. Cape Town, South Africa: Struik. p. 501. ISBN 978-1-77007-453-8. https://books.google.com/books?id=p7dR2w1Wv2sC. Retrieved 28 June 2017.[Ìjápọ̀ tí kò ṣiṣẹ́ mọ́]
  154. ↑ Melton, J. Gordon; Baumann, Martin (2010) (in en). Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices (2nd ed.). Santa Barbara, CA: ABC-CLIO. pp. 2243–2244. ISBN 978-1-59884-204-3. https://books.google.com/books?id=v2yiyLLOj88C. Retrieved 28 June 2017.
  155. ↑ Koschorke, Klaus; Ludwig, Frieder; Delgado, Mariano; Spliesgart, Roland (2007) (in en). A History of Christianity in Asia, Africa, and Latin America, 1450–1990: A Documentary Sourcebook. Grand Rapids, MI: W.B. Eerdmans. pp. 323–325. ISBN 978-0-8028-2889-7. https://books.google.com/books?id=dbq6fkyp698C. Retrieved 28 June 2017.
  156. 1 2 Kuznar, Lawrence A. (2001) (in en). Ethnoarchaeology of Andean South America: Contributions to Archaeological Method and Theory. Ann Arbor, MI: International Monographs in Prehistory. pp. 45–47. ISBN 978-1-879621-29-9. https://books.google.com/books?id=88R8AAAAMAAJ. Retrieved 28 June 2017.
  157. 1 2 Fagan, Brian M.; Beck, Charlotte (2006) (in en). The Oxford Companion to Archaeology. New York: Oxford University Press. pp. 345. ISBN 978-0-19-507618-9. https://books.google.com/books?id=ystMAgAAQBAJ&pg=PA345. Retrieved 28 June 2017.
  158. 1 2 3 Insoll, Timothy (2011) (in en). The Oxford Handbook of the Archaeology of Ritual and Religion. Oxford: Oxford University Press. pp. 563–567. ISBN 978-0-19-923244-4. https://books.google.com/books?id=U4_ylNNHBy4C. Retrieved 28 June 2017.
  159. ↑ Issitt, Micah Lee; Main, Carlyn (2014) (in en). Hidden Religion: The Greatest Mysteries and Symbols of the World's Religious Beliefs: The Greatest Mysteries and Symbols of the World's Religious Beliefs. ABC-CLIO. pp. 373–375. ISBN 978-1-61069-478-0. https://books.google.com/books?id=kmFhBQAAQBAJ. Retrieved 28 June 2017.
  160. ↑ Faust, Katherine A.; Richter, Kim N. (2015) (in en). The Huasteca: Culture, History, and Interregional Exchange. University of Oklahoma Press. pp. 162–163. ISBN 978-0-8061-4957-8. https://books.google.com/books?id=f5j_BwAAQBAJ. Retrieved 28 June 2017.
  161. 1 2 3 Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Williamson
  162. 1 2 3 Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Coulter
  163. 1 2 3 4 5 Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Emery
  164. 1 2 La Due, William J. (2003). Trinity Guide to the Trinity. Harrisburg, PA: Trinity Press International. p. 38. ISBN 978-1-56338-395-3. https://books.google.com/books?id=0WvgLlSKW7oC&q=Origen+Trinity&pg=PA37. Retrieved 16 October 2020.
  165. 1 2 Badcock, Gary D. (1997), Light of Truth and Fire of Love: A Theology of the Holy Spirit, Grand Rapids, MI: Wm. B. Eerdmans Publishing Company, p. 43, ISBN 978-0-8028-4288-6, archived from the original on 31 August 2021, retrieved 16 October 2020 Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  166. ↑ Olson, Roger E. (1999). The Story of Christian Theology: Twenty Centuries of Tradition & Reform. Downers Grove, IL: InterVarsity Press. p. 25. ISBN 978-0-8308-1505-0. https://books.google.com/books?id=zexBAwAAQBAJ&q=Origen+Father+of+Theology&pg=PA100. Retrieved 16 October 2020.
  167. ↑ Greggs, Tom (2009). Barth, Origen, and Universal Salvation: Restoring Particularity. Oxford: Oxford University Press. p. 161. ISBN 978-0-19-956048-6. https://books.google.com/books?id=etQjYHmwiv4C&q=Origen+preexistence+of+souls&pg=PA55. Retrieved 16 October 2020.
  168. ↑ Larsen, Timothy; Treier, Daniel J. (2007) (in en). The Cambridge Companion to Evangelical Theology. Cambridge University Press. ISBN 978-1-139-82750-8. https://books.google.com/books?id=vlmXBe0RPxYC&pg=PA51. Retrieved 28 June 2017.
  169. ↑ Aslanoff, Catherine (1995) (in en). The Incarnate God: The Feasts and the life of Jesus Christ. Crestwood, NY: St. Vladimir's Seminary Press. ISBN 978-0-88141-130-0. https://books.google.com/books?id=QpVNuPwnIIcC. Retrieved 28 June 2017.
  170. ↑ Inbody, Tyron (2005) (in en). The Faith of the Christian Church: An Introduction to Theology. Grand Rapids, MI: William B. Eerdmans Publishing. pp. 205–232. ISBN 978-0-8028-4151-3. https://books.google.com/books?id=cHvF2SiBn-kC. Retrieved 28 June 2017.
  171. 1 2 Zeki Saritoprak (2006). "Allah". In Oliver Leaman. The Qur'an: An Encyclopedia. Routledge. p. 34. ISBN 978-0-4153-2639-1. https://books.google.com/books?id=isDgI0-0Ip4C&q=ilah. Retrieved 16 October 2020.
  172. 1 2 Vincent J. Cornell (2005). "God: God in Islam". In Lindsay Jones. Encyclopedia of Religion. 5 (2nd ed.). MacMillan Reference. p. 724.
  173. ↑ "God". Islam: Empire of Faith. PBS. Archived from the original on 27 March 2014. Retrieved 18 December 2010.
  174. ↑ "Islam and Christianity", Encyclopedia of Christianity (2001): Arabic-speaking Christians and Jews also refer to God as Allāh.
  175. ↑ Gardet, L.. "Allah". In Bearman, P.; Bianquis, Th.; Bosworth, C.E. et al.. Encyclopaedia of Islam Online. Brill Online. http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/allah-COM_0047. Retrieved 2 May 2007.
  176. 1 2 Hammer, Juliane; Safi, Omid (2013) (in en). The Cambridge Companion to American Islam (1st ed.). New York: Cambridge University Press. p. 213. ISBN 978-1-107-00241-8. https://books.google.com/books?id=OBPKKFUyZaUC. Retrieved 28 June 2017.
  177. 1 2 Yust, Karen Marie (2006) (in en). Nurturing Child and Adolescent Spirituality: Perspectives from the World's Religious Traditions. Rowman & Littlefield Publishers. p. 300. ISBN 978-1-4616-6590-8. https://books.google.com/books?id=adMkAgAAQBAJ. Retrieved 28 June 2017.
  178. ↑ Piamenta, Moshe (1983) (in en). The Muslim Conception of God and Human Welfare: As Reflected in Everyday Arabic Speech. Brill Archive. pp. 16–17. https://books.google.com/books?id=FOIUAAAAIAAJ. Retrieved 28 June 2017.
  179. 1 2 3 Terry, Michael (2013) (in en). Reader's Guide to Judaism. Routledge. pp. 287–288. ISBN 978-1-135-94150-5. https://books.google.com/books?id=Aw5EAgAAQBAJ. Retrieved 28 June 2017.
  180. ↑ Kochan, Lionel (1990) (in en). Jews, Idols, and Messiahs: The Challenge from History. Oxford: B. Blackwell. ISBN 978-0-631-15477-8. https://books.google.com/books?id=fWVsQgAACAAJ. Retrieved 28 June 2017.
  181. ↑ Kaplan, Aryeh (1983) (in en). The Aryeh Kaplan Reader: The Gift He Left Behind : Collected Essays on Jewish Themes from the Noted Writer and Thinker (1st ed.). Brooklyn, NY: Mesorah Publications. pp. 144–145. ISBN 978-0-89906-173-3. https://books.google.com/books?id=bv5lmlmRmbwC. Retrieved 28 June 2017.
  182. ↑ Nashmi, Yuhana (24 April 2013), "Contemporary Issues for the Mandaean Faith", Mandaean Associations Union, archived from the original on 31 October 2021, retrieved 8 October 2021 Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  183. ↑ Buckley, Jorunn Jacobsen (2002). The Mandaeans: ancient texts and modern people. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-515385-5. OCLC 65198443.
  184. ↑ Al-Saadi, Qais (27 September 2014), "Ginza Rabba "The Great Treasure" The Holy Book of the Mandaeans in English", Mandaean Associations Union, archived from the original on 16 July 2020, retrieved 8 October 2021 Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  185. ↑ Hanish, Shak (2019). The Mandaeans In Iraq. In Rowe, Paul S. (2019). Routledge Handbook of Minorities in the Middle East. London and New York: Routledge. p. 163. ISBN 978-1-3172-3379-4. https://books.google.com/books?id=bOF1DwAAQBAJ&q=Routledge+Handbook+of+Minorities+in+the+Middle+East. Retrieved 20 May 2022.
  186. 1 2 Anitism: a survey of religious beliefs native to the Philippines, SK Hislop – Asian Studies, 1971 Àdàkọ:ISBN?
  187. ↑ F. Landa Jocano: Outline of Philippine Mythology (1969)
  188. ↑ "Pampangan Folklore", Alfredo Nicdao, (1917)
  189. ↑ Jean Karl Gaverza The Myths of the Philippines (2014) Àdàkọ:ISBN?
  190. ↑ Mabel Cook Cole, Philippine Folk Tales (Chicago: A. C. McClurg and Company, 1916), pp. 141–142.
  191. ↑ John Maurice Miller in his 1904 collection Philippine Folklore Stories
  192. 1 2 3 McClelland, Norman C. (2010). Encyclopedia of Reincarnation and Karma. Jefferson, NC: McFarland & Company. p. 136. ISBN 978-0-7864-5675-8.
  193. 1 2 3 4 5 Trainor, Kevin (2004) (in en). Buddhism: The Illustrated Guide. New York: Oxford University Press. p. 62. ISBN 978-0-19-517398-7. https://books.google.com/books?id=_PrloTKuAjwC. Retrieved 4 October 2017.
  194. ↑ Fowler, Merv (1999) (in en). Buddhism: Beliefs and Practices. Brighton: Sussex Academic Press. p. 65. ISBN 978-1-898723-66-0. https://books.google.com/books?id=A7UKjtA0QDwC. Retrieved 28 June 2017. "For a vast majority of Buddhists in Theravadin countries, however, the order of monks is seen by lay Buddhists as a means of gaining the most merit in the hope of accumulating good karma for a better rebirth."[Ìjápọ̀ tí kò ṣiṣẹ́ mọ́]
  195. ↑ Gowans, Christopher (2004) (in en). Philosophy of the Buddha: An Introduction. Routledge. p. 169. ISBN 978-1-134-46973-4. https://books.google.com/books?id=EbU4Hd5lro0C. Retrieved 28 June 2017.
  196. ↑ Lipner, Julius (2010). Hindus: Their Religious Beliefs and Practices (2nd ed.). Abingdon, Oxon: Routledge. p. 8. ISBN 978-0-415-45677-7. "(...) one need not be religious in the minimal sense described to be accepted as a Hindu by Hindus, or describe oneself perfectly validly as Hindu. One may be polytheistic or monotheistic, monistic or pantheistic, even an agnostic, humanist or atheist, and still be considered a Hindu."
  197. ↑ Chakravarti, Sitansu S. (1992) (in en). Hinduism, a Way of Life (1st ed.). Delhi: Motilal Banarsidass Publishing. pp. 71. ISBN 978-81-208-0899-7. https://books.google.com/books?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71. Retrieved 28 June 2017.
  198. 1 2 Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Hale
  199. ↑ Gier, Nicholas F. (2000). Spiritual Titanism: Indian, Chinese, and Western Perspectives. Albany, NY: State University of New York Press. pp. 59–76. ISBN 978-0-7914-4528-0.
  200. 1 2 Billington, Ray (2002) (in en). Understanding Eastern Philosophy. Routledge. pp. 42. ISBN 978-1-134-79348-8. https://books.google.com/books?id=dACFAgAAQBAJ. Retrieved 28 June 2017.
  201. ↑ Earhart 2004, p. 8.
  202. ↑ Kitagawa 1987, p. 36.
  203. ↑ Hardacre 2017, p. 1.
  204. ↑ 武当山道教协会, 武当山道教协会. 道教神仙分类. Archived from the original on 2024-01-26. Retrieved 2024-01-28.
  205. ↑ Wiley, Kristi L. (2004) (in en). The A to Z of Jainism. Scarecrow Press. p. 186. ISBN 978-0-8108-6337-8. https://books.google.com/books?id=cIhCCwAAQBAJ. Retrieved 28 June 2017.
  206. ↑ Kelting, M. Whitney (2009) (in en). Heroic Wives Rituals, Stories and the Virtues of Jain Wifehood. Oxford: Oxford University Press. pp. 44–48. ISBN 978-0-19-973679-9. https://books.google.com/books?id=-txAd-dK0tEC. Retrieved 28 June 2017.
  207. ↑ "Ahura Mazda". Merriam-Webster. Archived from the original on 7 July 2018. Retrieved 11 June 2017. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  208. 1 2 3 4 Boyce, Mary (1983), "Ahura Mazdā", Encyclopaedia Iranica, 1, New York: Routledge & Kegan Paul, pp. 684–687
  209. 1 2 3 4 5 6 Andrea, Alfred; James H. Overfield (2000), The Human Record: Sources of Global History : To 1700, 4 (Illustrated ed.), Houghton Mifflin Harcourt, p. 86, ISBN 978-0-618-04245-6, archived from the original on 31 August 2021, retrieved 16 October 2020 Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  210. ↑ Bromiley, Geoffrey (1995), The International Standard Bible Encyclopedia: Q-Z, Wm. B. Eerdmans Publishing, ISBN 978-0-8028-3784-4, archived from the original on 30 August 2021, retrieved 16 October 2020 Unknown parameter |url-status= ignored (help)
Jẹ́ kíkójáde láti "https://yo.wikipedia.org/w/index.php?title=Òrìṣà&oldid=610869"