Jump to content

Ọọ̀ni ti Ilé-Ifẹ̀

Lát'ọwọ́ Wikipedia, ìwé ìmọ̀ ọ̀fẹ́
Ère idẹ ti Ọba Ifẹ̀, Nàìjíríà ní nǹkan bí ọdún 1300
Ère idẹ ti Ọba Ifẹ̀, èyí tí wọ́n ṣe ní nǹkan bí ọ̀rúndún kẹjìlá
Àwọn onílù ní Ààfin Ọọ̀ni
Ara ọ̀wọ́ àpilẹ̀kọ nípa
Àwọn Ọmọ Yorùbá

Ọọ̀ni ti Ilé-Ifẹ̀ (Ooni of Ile-Ife) ni olórí ìbílẹ̀ fún ìlú Ilé-Ifẹ̀. Ìlà-ọba Ọọ̀ni ti wà ṣáájú ìṣàkóso Oduduwa, èyí tí àwọn òpìtàn sọ pé ó wáyé láàárín ọ̀rúndún keje sí ìkẹsàn-án (7th-9th centuries A.D).

Lẹ́yìn ìṣàkóso Oduduwa, Ọbàtálá tún padà gòkè oyè gẹ́gẹ́ bí ọba Ilé-Ifẹ̀, a sì ń pín oyè náà láàárín ilé Ọbàtálá àti Ọbàlùfọ̀n títí tí Ọ̀rànmíyàn fi padà dé láti dádúró ètò ìjọba náà fún ìgbà díẹ̀. Ìtàn fi hàn pé Ọọ̀ni Lajamisan jẹ́ ọmọ tàbí ọmọ-ọmọ Ọ̀rànmíyàn, òun náà sì ni ó bẹ̀rẹ̀ ìtàn ìgbàlódé fún Ilé-Ifẹ̀.

Ṣáájú ọ̀rúndún ogún, ọ̀nà tí wọ́n ń gba jẹ oyè Ọọ̀ni kò fi bẹ́ẹ̀ dúró sójú kan. Ṣùgbọ́n, pẹ̀lú ọ̀làjú tí ìmúnisìn (colonialism) mú wá, wọ́n ṣètò pípín oyè náà sínú Ilé Ìjọba Mẹ́rin (Ruling Houses) tó wà báyìí,[1] èyí tí wọ́n sọ lórúkọ àwọn Ọọ̀ni wọ̀nyí: Ọọ̀ni Lafogido, Ọọ̀ni Osinkola, Ọọ̀ni Ogboru, àti Ọọ̀ni Giesi. Ọọ̀ni tó wà lórí oyè lọ́wọ́lọ́wọ́ ni Adeyeye Enitan Ogunwusi Ojaja II (tí a bí ní ọjọ́ kẹtàdínlógún Oṣù Kẹwàá, ọdún 1974).

Ipa Lórí Jíjẹ Ọba

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Jíjẹ oyè Ọọ̀ni ti Ifẹ̀ tí ó wà ní òfo kì í ṣe ọ̀rọ̀ abẹ́lẹ̀ tàbí ti agbègbè nìkan, ṣùgbọ́n ó ní ipa kárí orílẹ̀-èdè. Níwọ̀n bí Ifẹ̀ ti jẹ́ orísun fún àwọn Yorùbá, ìlú yìí jẹ́ olú-ìlú fún ẹ̀sìn àti àṣà àwọn ọmọ Yorùbá.[2] Jù bẹ́ẹ̀ lọ, Ọọ̀ni ti Ifẹ̀ ni a sábà máa ń kà sí Ọba tó ga jùlọ, tàbí alága pátápátá fún Ìgbìmọ̀ Àwọn Ọba Yorùbá (Council of Yoruba Chiefs).[3]

Àwọn òfin tí wọ́n ń tẹ̀lé láti yan ọba tuntun ni òfin àwọn ìjòyè ti ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun (Chiefs Law Cap 25 Laws of Osun State, 2002).[4] Ní ọdún 1957, wọ́n fi òfin gbe Ilé Ìjọba mẹ́rin ró, wọ́n sì ṣètò bí wọn yóò ṣe máa tẹ̀lé ara wọn:

  1. Ilé Oshinkola, Ìrẹmọ
  2. Ilé Ogboru, Ìlàrẹ̀
  3. Ilé Giesi, Mọọ̀rẹ̀
  4. Ilé Lafogido, Òkè-Rẹ̀wẹ̀

Ní oṣù kẹwàá ọdún 2015, lẹ́yìn ọ̀pọ̀lọpọ̀ àríyànjiyàn lábẹ́ òfin àti yíyan ti àwọn afọbajẹ, Adeyeye Enitan Ogunwusi láti Ilé Giesi ni wọ́n yàn gẹ́gẹ́ bí Ọọ̀ni tuntun lórí ìtẹ́.[5]

Àtòjọ Àwọn Ọọ̀ni

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Èyí ni àtòjọ àwọn Ọọ̀ni ti Ilé-Ifẹ̀ tí ìtàn fọwọ́ sí, títí kan àwọn ọba ayé àtijọ́ àti àwọn ọba òde-òní tí a mọ àkókò ìṣàkóso wọn dunjú.

OrúkọÀkókò ÌṣàkósoÀkíyèsí
OdùduwàÀìní-ọjọ́A kà á sí baba ńlá àwọn Yorùbá.
ỌbàtáláÀìní-ọjọ́Ó gba ìjọba Ilé-Ifẹ̀ lẹ́yìn Odùduwà fún ìgbà díẹ̀.
Ọbalùfọ̀n ÒgbógbódirinÀìní-ọjọ́Ó lo ọjọ́ orí gígùn gidigidi lórí oyè.
Ọbalùfọ̀n AláyémọrẹÀìní-ọjọ́A gbàgbọ́ pé òun ni Ọọ̀ni àkọ́kọ́ tó sọ gbogbo Ilé-Ifẹ̀ di ọ̀kan.[6]
Ọ̀rànmíyànNǹkan bí 1200 – 1300Ọmọ Odùduwà tí ó tẹ ìlú Ọ̀yọ́ àti Ilẹ̀ Ọba Benin dó.
Lúwo GbàgìdáKò rí dájúÒun nìkan ni obìnrin tó jẹ oyè Ọọ̀ni nínú ìtàn.
Lájẹ̀misìnKò rí dájúÌtàn ìgbàlódé Ifẹ̀ bẹ̀rẹ̀ láti ìgbà ìṣàkóso rẹ̀.
LáfogídoKò rí dájúỌ̀kan lára àwọn baba ńlá fún Ilé Ìjọba Lafogido.
Ọ̀sińkọ́láKò rí dájúỌ̀kan lára àwọn baba ńlá fún Ilé Ìjọba Osinkola.
ÒgbórúKò rí dájúÓ wà lórí oyè fún àádọ́rin (70) ọdún kí wọ́n tó yọ ọ́.
Gíẹ̀síKò rí dájúỌmọ-ọmọ Ògbórú, tó bẹ̀rẹ̀ Ilé Ìjọba Giesi.
Akínmóyèró1770 − 1800Láti Ilé Ìjọba Lafogido.
Gbániárè1800 − 1823Láti agbègbè Ìlàrẹ̀ ní Ilé-Ifẹ̀.
Gbégbáajé1823 − 1835Ọọ̀ni kàrùnlélógójì nínú ìtàn Ifẹ̀.
Wúnmọníjẹ̀1835 − 1839Àtìran Ilé Ìjọba Lafogido.
Adégúnlẹ̀ Abewéilá1839 − 1849Ó wà lórí oyè títí ó fi pé ẹni ọdún márùndínlógójì.
Degbin Kùmbúsù1849 − 1878Ìṣubú àkọ́kọ́ ti Ifẹ̀ wáyé ní àkókò ìṣàkóso rẹ̀.
Ọ̀ráyẹ̀gbà Ọjaja1878 − 1880Àwọn ọmọ ogun Ìbàdàn ló fi í jẹ ọba.
Dérìn Ọlọ́gbénlá1880 − 1894Ó kú sí Òkèigbó kí wọ́n tó dé e ní adé ní Ifẹ̀.
Adélékàn Olúbòse I1894 − 1910Ọọ̀ni àkọ́kọ́ tó jẹ ọba lẹ́yìn ogun Ẹkìtìparapọ̀.
Adékọ́lá1910 − 1910Oṣù méjì péré ló fi wà lórí oyè kí ó tó wàjà.
Ademiluyi Ajagun1910 − 1930Ní àkókò rẹ̀ ni àwọn ará Modákẹ́kẹ́ padà sí Ifẹ̀.
Adésọjí Adérẹ̀mí1930 − 1980Ó tún jẹ́ Gómìnà fún Ìwọ̀-Oòrùn Nàìjíríà nígbà kan.
Ọkùnadé Ṣíjúwadé (Olúbòse II)1980 − 2015Ọmọ-ọmọ Adélékàn Olúbòse I.
Adéyẹyè Ẹnítàn Ògúnwùsì (Òjájá II)2015 − di ìgbà yìíLáti Ilé Ìjọba Giesi.

Ìtọ́kasí

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
  1. ↑ "The Place Of Oranmiyan In The History Of Ile – Ife". Vanguard (Lagos, Nigeria). 2016-02-22. https://www.vanguardngr.com/2016/02/the-place-of-oranmiyan-in-the-history-of-ile-ife.
  2. ↑ "Ilé-Ifẹ̀". Osun State Official Website (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). 2023-05-29. Retrieved 2025-06-25.
  3. ↑ Olufemi Vaughan (2006). Nigerian Chiefs: Traditional Power in Modern Politics, 1890s-1990s. Rochester studies in African history and the diaspora. University Rochester Press. p. 168. ISBN 9781580462495. https://books.google.com/books?id=LtAkDl3OrQgC.
  4. ↑ Dr. Abiola Sanni. "Erring on the law to fill Ooni stool". Bar Alpha (Nigeria). Archived from the original on 2016-06-02. Retrieved 2016-04-21. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  5. ↑ "Profile of Ogunwusi Ooni-elect". Vanguard (Lagos, Nigeria). 2015-10-27. https://www.vanguardngr.com/2015/10/profile-of-ogunwusi-named-ooni-elect.
  6. ↑ Blier, Suzanne (2014). "Kings, Crowns, and Rights of Succession: Obalufon Arts at Ife and other Yoruba Centers". The Art Bulletin 67 (3).
Jẹ́ kíkójáde láti "https://yo.wikipedia.org/w/index.php?title=Ọọ̀ni_ti_Ilé-Ifẹ̀&oldid=625371"