Aṣọ Yorùbá

Aṣọ Yorùbá jẹ́ aṣọ ìbílẹ̀ tí àwọn ènìyàn ẹ̀yà Yorùbá máa ń wọ̀ ní apá kan orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, Bẹ̀nín àti Togo ní agbègbè tí a ń pè ní Ilẹ̀ Yorùbá.

Obìnrin Yorùbá nínú aṣọ ìbílẹ̀

Aṣọ àwọn ọkùnrin Yorùbá

Obìnrin Yorùbá

Aṣọ àwọn Obìnrin

Àwọn ohun pàtàkì tó para pọ̀ jẹ́ aṣọ àwọn obìnrin Yorùbá ni:

• Ìró àti Bùbá: Èyí jẹ́ ẹ̀wù lílúbọ (bùbá) tí ó bo apá òkè ara àti aṣọ ńlá (ìró) tí a fi ń wé ìbàdí tí ó sì bo apá ìsàlẹ̀ ara. A lè fi aṣọ kan náà rán bùbá àti ìró tàbí kí a lo aṣọ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ fún ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn. Bùbá lè ní onírúurú ọrùn, apá, iṣẹ́-ọnà, àti ohun ọ̀ṣọ́, lórí ìyàtọ̀ ayẹyẹ àti adùn ẹni tó ń wọ̀ ọ́. Ìró lè ní gígùn, fífẹ̀, àti àwòrán ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, lórí ìyàtọ̀ ayẹyẹ àti adùn ẹni tó ń wọ̀ ọ́. A lè fi oríṣiríṣi aṣọ rán Ìró àti Bùbá, bíi Aṣọ-òkè/Aṣọ-Òfì, Àdìrẹ, Aran, Ṣeghoṣen, Jáwu, Aṣọ ọlọ́nà, Sámàyán (Silk), Léèsì, tàbí Damask/Brocade. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìgbà ni wọ́n máa ń wọ Ìró àti Bùbá pẹ̀lú Gèlè àti Ìpèlé. A tún lè wọ Ìró nìkan láìsí Bùbá gẹ́gẹ́ bí ìmúra kíkún, pẹ̀lú àwọn nǹkan yòókù tó fojú jọ aṣọ Yorùbá.

• Gèlè: Oòjá tàbí ìwé-orí àṣà Yorùbá tí ó gbòde kan tí wọ́n máa ń wé mọ́ orí ní oríṣiríṣi ọ̀nà. A lè fi aṣọ tó le tàbí tó rọ̀ wé e, bíi aṣọ-òkè, damask, àdìrẹ tàbí àńkárá. Gèlè lè ní onírúurú àwọ̀, ìrísí, àti ohun ọ̀ṣọ́, lórí ìyàtọ̀ ayẹyẹ àti adùn ẹni tó ń wé e.

• Ìpèlé: Aṣọ ìpàkùtẹ̀ tí a máa ń fi kọ́ èjìká tàbí wé ìbàdí. Nígbà mìíràn, wọ́n máa ń gbé e sọ́wọ́ tàbí fi kọ́ apá. A lè fi aṣọ kan náà pẹ̀lú Gèlè ṣe é tàbí aṣọ mìíràn. Ìpèlé lè ní ìwọ̀n ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, ìṣẹti, àti iṣẹ́-ọnà, lórí ìyàtọ̀ ayẹyẹ àti adùn ẹni tó ń wọ̀ ọ́.

• Kọ́mọlẹ̀: Èyí jẹ́ ẹ̀wù gígùn tí a gé bíi Ìró àti Bùbá. Ẹ̀wù Kọ́mọlẹ̀ lè ní oríṣiríṣi ọrùn, apá, iṣẹ́-ọnà àti ohun ọ̀ṣọ́. Ó gbajúmọ̀ gẹ́gẹ́ bí aṣọ ìgbéyàwó fún àwọn ìyàwó Yorùbá.

• Ìbòrùn: Èyí jẹ́ sikaafu tàbí aṣọ ọrùn.

• Olẹ́kú: Èyí jẹ́ Ìró àti Bùbá tàbí ẹ̀wù tí kò gùn ju orúnkún lọ. Kò gùn bíi Ìró àti Bùbá tó wọ́pọ̀.

• Kájá tàbí Pákájá: Kájá tí a tún ń pè ní Pákájá jẹ́ aṣọ Yorùbá bíi tógà (toga) fún ọkùnrin àti obìnrin. Wọ́n máa ń gbé e gba abẹ́ abíyá kí wọ́n wá so ó mọ́ èjìká. Àwọn obìnrin Yorùbá máa ń wọ̀ ọ́ lọ sí ibi ayẹyẹ. Ó wọ́pọ̀ láàrin àwọn èèyàn pàtàkì àti ọmọ ọba Yorùbá.

• Aṣọ Ẹbí: Aṣọ tí àwọn mọ̀lẹ́bí àti ọ̀rẹ́ máa ń wọ̀ papọ̀ lọ sí ibi ayẹyẹ. Ó jẹ́ oríṣiríṣi ẹ̀wù tó rẹwà tí àwọn ọ̀rẹ́ ìyàwó, àwọn aṣáájú ìyàwó, àti àwọn àlejò ìgbéyàwó máa ń wọ̀. Ó tún lè ní ìrísí bíi kọ́mọlẹ̀.

• Ìlẹ̀kẹ̀, Wúrà, Fàdákà, àti Ohun Ọ̀ṣọ́: Àwọn obìnrin Yorùbá tún máa ń fi onírúurú ìlẹ̀kẹ̀, wúrà, àti ohun ọ̀ṣọ́ ṣe ara wọn lọ́ṣọ̀ọ́, ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn sì ní ìtumọ̀ nínú àṣà. Lára wọn ni ìlẹ̀kẹ̀ bíi Ìyùn, Ṣẹ̀gí, Ákùn, Ìlẹ̀kẹ̀ ìdí, Eyín erin, Ọ̀pọ̀tọ́, Ìkán. Pẹ̀lú Wúrà àti Fàdákà. Àwọn obìnrin Yorùbá máa ń wọ ìlẹ̀kẹ̀ sí ọrùn, ọrùn-ọwọ́, kókó-ẹsẹ̀, ìbàdí àti sórí.

• Àwọn ohun èlò mìíràn tó wọ́pọ̀: Lára àwọn nǹkan mìíràn tí àwọn obìnrin Yorùbá ń lò ni Ìrùkẹ̀rẹ̀ ("horse tail"), àgbẹ̀bẹ̀ tí a ń pè ní Abẹ̀bẹ̀, Ọ̀kín Arẹwà àti àpò-ọwọ́ (Clutch Purse).

• Ìrun dídì: Àwọn ọ̀nà tí àwọn obìnrin Yorùbá ń gbà tọ́jú irun wọn jẹ́ ara ìmúra Yorùbá. Àwọn ìrun dídì àti kíkọ́ ti wà láti ìgbà láéláé. Wọ́n ń lò wọ́n láti fi ṣe obìnrin Yorùbá lọ́ṣọ̀ọ́ nígbà tí wọn kò bá wé Gèlè. Àwọn obìnrin Yorùbá ń ṣe irun dídì nínú ìgbésí ayé ojúmọ́, ní ibi àjọyọ̀, àti fún àwọn oníṣẹ́-ọnà eré. Lára àwọn irun ìbílẹ̀ Yorùbá ni Ṣùkú, Kòróbá, Pàtẹ́wọ́, Irun dídì, Àdì̀mọ́lẹ̀, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Pẹ̀lú irun kíkọ́ (Irun Òwú). A tún lè fi ìlẹ̀kẹ̀ sára irun pẹ̀lú.

• Láálì (Henna): Ní èdè Yorùbá, a ń pè é ní Láálì. Àwọn obìnrin Yorùbá kan máa ń lo láálì láti fi ṣe ara lọ́ṣọ̀ọ́. A lè kùn un sí ọwọ́ àti/tàbí ẹsẹ̀.

Aṣọ àwọn Ọkùnrin

Agbádá: Èyí jẹ́ ẹ̀wù alábala púpọ̀ tí àwọn ọkùnrin Yorùbá ń wọ̀. Wọ́n ń wọ̀ ọ́ lọ sí ibi ayẹyẹ àti fún ìrìn-àjò lásán.

Pákájá / Kájá: Èyí jẹ́ aṣọ bíi tógà (toga) tí àwọn ọkùnrin Yorùbá ń wọ̀.

Pákájá

Fìlà: Àwọn fìlà àwọn ọkùnrin Yorùbá nìyí. Wọ́n pẹ̀lú Fìlà Abetíaṣá, Fìlà Gobì àti Fìlà Kùfí. Fìlà abetíaṣá ní "etítí" méjì tí a lè yí padà, Fìlà Gobì máa ń rọ̀ sẹ́gbẹ̀ẹ́ kan nígbà tí Fìlà Kùfí jẹ́ ti ẹ̀sìn Ìsìláàmù.

Ṣòkòtò: Ìṣesí kálámù (trousers) ìbílẹ̀ ọkùnrin Yorùbá.

Kẹ́mbẹ́: Kálámù tí ó fẹ̀ jù.

Gbárìyẹ̀: Irúfẹ́ aṣọ kan tó jọ Agbádá ṣùgbọ́n kò ní abala púpọ̀, ó sì kúrú.

Dàńṣíkí: Ẹ̀wù ìbílẹ̀.

Àwọn ohun èlò kún un ni,

Ọ̀pá: Ọ̀pá àṣẹ tí ó tún máa ń hàn nínú ìmúra àwọn ọkùnrin Yorùbá. Ó lè jẹ́ irin, igi, tàbí onílẹ̀kẹ̀. A máa ń gbé e sọ́wọ́ bíi ọ̀pá-ìtìlẹ̀ (walking stick).

Onírúurú àwọn ìlẹ̀kẹ̀ ìbílẹ̀ Yorùbá pẹ̀lú.

Àwọn Aṣọ

A máa ń fi aṣọ àbínibí Yorùbá àti àwọn aṣọ tí a kó wọlé tó ti di apá kan àṣà Yorùbá ṣe aṣọ Yorùbá. Díẹ̀ nínú àwọn aṣọ tó wọ́pọ̀ fún dídá aṣọ àwọn obìnrin Yorùbá ni:

• Aṣọ-òkè: Aṣọ tí àwọn ènìyàn Yorùbá hun pẹ̀lú ọwọ́. Ó jẹ́ aṣọ ìbílẹ̀ tó gba iyì jùlọ ní Nàìjíríà, tí wọ́n sì ń wọ̀ lọ sí ibi ayẹyẹ pàtàkì bíi ìgbéyàwó, ọdún ìbílẹ̀, àti ìwúyè. Aṣọ-òkè wọ́pọ̀ ní Ìsẹ́yìn, ìlú kan ní Ọ̀yọ́, ṣùgbọ́n ó tún gbajúmọ̀ jákèjádò Ilẹ̀ Yorùbá. Àwọn Aṣọ-òkè ọlọ́lá tó wọ́pọ̀ jùlọ ni: ẹtù (aró aláwọ̀ búlúù dúdú pẹ̀lú ìlà búlúù fẹ́ẹ́rẹ́), sányán (sámàyán aláwọ̀ ilẹ̀ láti ara kòkòrò Anaphe), àti àlàárì (sámàyán aláwọ̀ pupa rẹ́súrẹ́sú). Lára àwọn irúfẹ́ Aṣọ-òkè mìíràn ni Ifun tàbí fu, àkópọ̀ aṣọ ìhun aláwọ̀ ilẹ̀ fẹ́ẹ́rẹ́ àti búlúù dúdú. Wàkà, aṣọ ìhun dúdú pẹ̀lú ìlà pupa kan tàbí méjì. Aṣọ-ipó, ìfàlẹ̀, abàtà, àti apọ́n-ń-pọ́nyìn. Aṣọ-òkè tún máa ń wá ní onírúurú àwọ̀, àwòrán, àti iṣẹ́-ọnà. Àwọn Aṣọ-òkè kan ní ìlẹ̀kẹ̀ bẹ́ẹ̀ ni àwọn kan ní iṣẹ́-ọnà bíi ìlà, onígun-mẹ́rin, òdòdó, ẹranko, tàbí àwòrán onígun dídá sínú wọn.

• Àdìrẹ: Aṣọ aró Yorùbá tí a ṣe nípa fífi ẹ̀kọ tàbí abẹ́rẹ́ dáàbò bo àwọn apá kan nínú aṣọ kí a tó tẹ̀ ẹ́ bọ aró. A lè fi aṣọ bíi òwú, sámàyán (silk), tàbí rayon ṣe Àdìrẹ. Àdìrẹ ní oríṣi mẹ́ta pàtàkì: Àdìrẹ Ẹlẹ́kọ, Àdìrẹ Òníkó àti Àdìrẹ Alábẹ́rẹ́. Àdìrẹ lè ní onírúurú àwòrán àti àwọ̀, bíi aró búlúù, dúdú, àwọ̀ ilẹ̀, ewé, tàbí funfun.

• Aran: Èyí jẹ́ aṣọ tí a fi fágbẹ́ẹ̀tì (velvet) ṣe, ó sì jẹ́ ìmúra ìbílẹ̀ ní Ilẹ̀ Yorùbá fún ayẹyẹ pàtàkì.

• Ṣeghoṣen: Aṣọ Ṣeghoṣen jẹ́ aṣọ Yorùbá láti Ìjọba Ọ̀wọ̀ tí a fi òwú ṣe, tí a sì fi aró ìbílẹ̀ tàbí tòde òní rẹ. A máa ń fi àwọn àwòrán tí ó díjú tàbí iṣẹ́-ọnà ìhun, dídá, tàbí fífikún ṣe aṣọ náà lọ́ṣọ̀ọ́.

• Jáwu : Aṣọ àwọn Yorùbá tí a fi àwọn onírúurú ìhò tí a gé dáadáa ṣe.

  

  Aṣọ Kọ́mọlẹ̀ Yorùbá pẹ̀lú Bùbá Jáwu

• Aṣọ Ọlọ́nà: Aṣọ ọlọ́nà jẹ́ irúfẹ́ aṣọ tí wọ́n hun pẹ̀lú àwòrán àti àwọn àmì tó ní ìtumọ̀ àṣà àti tẹ̀mí fún àwọn ènìyàn Yorùbá, pàápàá jùlọ àwọn Ìjẹ̀bú. Aṣọ ọlọ́nà túnmọ̀ sí "aṣọ pẹ̀lú ọnà" ní èdè Yorùbá. A fi òwú funfun àti aró ti a ràn lọ́wọ́ ṣe aṣọ yìí, a sì fi àwòrán abẹ́ omi, ẹranko, ewéko, àti àwọn àmì mìíràn ṣe é lọ́ṣọ̀ọ́. Wọ́n ń lo aṣọ náà gẹ́gẹ́ bí aṣọ oyè fún ẹgbẹ́ Ògbóni/Òṣùgbó, èyí tí ó jẹ́ ẹgbẹ́ tó lágbára, tó sì fìkùn-lukùn láàrin àwọn àgbàlagbà àti aṣáájú láwùjọ Yorùbá. Àwọn ìjòyè, àwòrò, àti ọmọ ẹgbẹ́ tún máa ń wọ̀ ọ́ ní àwọn àkókò pàtàkì bíi ayẹyẹ, ọdún ìbílẹ̀, àti ètùtù. Wọ́n kà á sí ohun-ìní iyebíye àti àmì àṣẹ àti iyì. A lè pè é ní Ìtagbé nígbà tí ó bá jẹ́ ìpèlé tí wọ́n fi kọ́ èjìká.

• Aṣọ Àńkárá: aṣọ òwú oníṣẹ́-ọnà tí ó ṣẹ̀wá láti Netherlands àti Indonéṣíà ṣùgbọ́n tí ó di gbajúmọ̀ ní Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà nítorí àwọn àwòrán tó gbámúṣé. A tún mọ Àńkárá sí Dutch wax, African wax, tàbí African print. Àwọn aṣọ Àńkárá tí àwọn Yorùbá ṣe pẹ̀lú wà. Àńkárá lè ní oríṣiríṣi àwòrán àti àmì lára rẹ̀, bíi òdòdó, ẹranko, ìràwọ̀, tàbí onígun.

• Léèsì (Eya / Lace): aṣọ fẹ́ẹ́rẹ́fẹ́ tí a fi òwú ríro tàbí okùn híhun ṣe láti yọ onírúurú iṣẹ́-ọnà. A lè fi oríṣiríṣi nǹkan ṣe léèsì, bíi òwú, sámàyán, ọ̀rá (nylon), tàbí polyester. Léèsì lè ní ìrísí àti iṣẹ́-ọnà ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, bíi guipure tàbí sequin.

• Brocade àti Damask: aṣọ tí ó ní àwòrán tó díjú lára rẹ̀ láti àsìkò tí wọ́n ń hun ún. A lè fi onírúurú nǹkan ṣe Brocade àti Damask, bíi òwú, sámàyán, irun agùntàn, tàbí synthetic fibers. Wọ́n lè ní oríṣiríṣi àwọ̀ àti ìrísí, bíi mímọ́yán, ṣíṣúdùdù, kíkúnná, tàbí híhá.

Àwọn aṣọ tí wọn kò lò mọ́:

Kíjìpá: Àwọn gbáàtúù àti oníṣọ̀nà ni wọ́n sábà máa ń lo èyí láyé àtijọ́. Ó tàkì, a sì fi òwú abínibí ràn án. A máa ń hun Kíjìpá lórí òfì gbòòrò àti tó fín tí àwọn àbínibí ń lò. Wọn kò lò ó mọ́ lóde òní, a sì lè rí àpẹẹrẹ rẹ̀ ní súnmọ́ súnmọ́ nínú àwọn fíìmù ìtàn Yorùbá.

Ìbàǹtẹ́/Bàǹtẹ́: Irúfẹ́ aṣọ àtijọ́ tí àwọn àgbẹ̀ Yorùbá ń wọ̀.

Elegheghe: Elegheghe jẹ́ aṣọ ìbílẹ̀ tó níyì jùlọ ní Ìjọba Ọ̀wọ̀, wọ́n sì máa ń fi ṣe ẹ̀bùn fún àwọn àlejò ńlá. Ó ní oríṣi pàtàkì méjì. Elegheghe Dúdú àti Elegheghe Pupa.

Aṣọ àwọn obìnrin Yorùbá kì í ṣe wíwọ aṣọ nìkan, ṣùgbọ́n ó tún jẹ́ ọ̀nà láti fi ara ẹni hàn àti láti fi ìdámọ̀ hàn. Aṣọ náà ń fi ìwà, ìmọ̀lára, adùn, àti iyè-inú ẹni tó ń wọ̀ ọ́ hàn. Aṣọ náà tún ń gbé iṣẹ́ ránṣẹ́ nípa ipò láwùjọ, bóyá wọ́n ti ṣe ìgbéyàwó, ẹgbẹ́ ọjọ́-orí, ẹ̀sìn, àti ìdámọ̀ àṣà ẹni tó ń wọ̀ ọ́. Aṣọ àwọn obìnrin Yorùbá tún nípín nínú ìtàn àti àṣà àwọn ènìyàn Yorùbá. Aṣọ náà ń fi àṣà, ìwulo, àti ìgbàgbọ́ àwọn ènìyàn Yorùbá hàn.

• Lílò aṣọ-òkè ti wà láti ìgbà láéláé ní Ilẹ̀ Yorùbá, nígbà tí àwọn Ìjọba Yorùbá, bíi Ọ̀yọ́, Ifẹ̀, àti Ìjẹ̀bú ń wọ̀ ọ́.
• Lílò àdìrẹ ti wà láti ìgbà láéláé, nígbà tí àwọn ènìyàn Yorùbá ń lò ó fún ètùtù àti ayẹyẹ. Àwọn ènìyàn Yorùbá ṣe àwárí onírúurú ọgbọ́n àti ọ̀nà aró dídá, bíi shibori, àti ẹlẹ́kọ.
• Aran ni wọ́n ṣe ní Ilẹ̀ Yorùbá ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀rúndún sẹ́yìn.
• Ṣeghoṣen bẹ̀rẹ̀ láti ilẹ̀ ọba Yorùbá àtijọ́ ti Ọ̀wọ̀.
• Aṣọ Ọlọ́nà / Ìtagbé bẹ̀rẹ̀ láti ilẹ̀ ọba Yorùbá àtijọ́ ti Ìjẹ̀bú-Òde.
• Lílò àńkárá wáyé ní àsìkò ìmúnisìn, nígbà tí àwọn oníṣòwò Dutch àti ajíhìnrere gbé e wá láti Indonéṣíà. Àwọn ènìyàn Yorùbá yí i padà sí adùn àti ohun tí wọ́n fẹ́ràn, tí wọ́n sì ṣe onírúurú àwòrán àti iṣẹ́-ọnà tó lẹ́wà fún un.
• Lílò léèsì bẹ̀rẹ̀ ṣáájú àti ní àsìkò ìmúnisìn, nígbà tí wọ́n kó o wọlé láti Yúróòpù àti Eṣíà èyí tí ó tún fún àwọn alágbẹ̀dẹ ìmọ̀ Yorùbá níyànjú láti ṣe tiwọn. Wọ́n ń lo àwọn léèsì tí wọ́n ń kó wọlé àti ti ìbílẹ̀.

Àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.

Aṣọ àwọn obìnrin Yorùbá tún jẹ́ apá pàtàkì nínú àṣà Nàìjíríà àti Áfíríkà. Aṣọ náà ń ṣàfihàn ìyàtọ̀, ẹwà, àti ọlá àwọn ènìyàn Yorùbá àti ní gbalasa, kọ́ńtínẹ́ǹtì Áfíríkà àti àwọn ènìyàn rẹ̀. Aṣọ náà tún ń fún ni ní ìṣírí àti nípa lórí àwọn iṣẹ́-ọnà mìíràn bíi orin, ijó, ìwé lítíréṣọ̀, àti sinimá. Fún àpẹẹrẹ:

• Wọ́n sábà máa ń ṣàfihàn aṣọ náà nínú àwọn fíìmù Nàìjíríà, pàápàá jùlọ ní Nollywood, ilé-iṣẹ́ fíìmù Nàìjíríà. Wọ́n ń lo aṣọ láti fi sọ̀rọ̀ nípa àwọn ẹ̀dá ìtàn ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, àyíká, kókó ọ̀rọ̀, àti irúfẹ́ fíìmù.
• Àwọn olórin Nàìjíríà sábà máa ń wọ aṣọ náà, pàápàá jùlọ nínú Afrobeats, irúfẹ́ orin Nàìjíríà. Wọ́n ń lo aṣọ láti fi fi ìmọ̀lára, iṣẹ́, iṣẹ́-ọnà, àti irúfẹ́ orin hàn.
• Wọ́n sábà máa ń gbóríyìn fún aṣọ náà nínú lítíréṣọ̀ Nàìjíríà, pàápàá jùlọ nínú àwọn ìwé-ìtàn, ewì, àti àròkọ. Wọ́n ń lo aṣọ náà láti ṣàpèjúwe àwọn ìṣẹ̀lẹ̀, ìmọ̀lára, ìwà, àti ìtàn ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀.
• Àwọn oníjó Nàìjíríà sábà máa ń nífẹ̀ẹ́ sí aṣọ náà, pàápàá jùlọ nínú àwọn ijó ìbílẹ̀. Wọ́n ń lo aṣọ láti fi mú kí onírúurú ìrìn, lùlù, ìsọwọ́ṣe, àti ìdàrà yọ dáadáa.
• Àwọn ọlọ́ṣọ̀ọ́ Nàìjíríà sábà máa ń nífẹ̀ẹ́ sí aṣọ náà, pàápàá jùlọ níbi ìṣàfihàn oge. Wọ́n ń lo aṣọ láti tẹ́wọ́gba àti láti fi mú kí onírúurú ìrìn, ìdúró, ìdàpọ̀, ìsọwọ́ṣe, àti ìdàrà yọ dáadáa.

Aṣọ àwọn obìnrin Yorùbá ti la ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀rúndún kọjá, ó ń ṣe àmúbádọ́gba pẹ̀lú àyípadà nínú ìmúra, ìgbésí ayé, àti àṣà láwùjọ.