Adé Ọba
Adé Ọba jẹ́ àmì tí ó jé ọkàn gbó gu tí àṣẹ tí àwọn alákòóso ilẹ̀ Yoruba má ń lọ,Àwọn Obas. Tí a mọ sì Adé,Adé tí wọ́n fi ilẹ̀kẹ̀ ṣe ni àmì pàtàkì tí ó ń fi ẹni tí ó ṣe àlákóso rẹ hàn, ó sì tún jẹ́ àmì tí ó bù ọlá fún ẹni náà àti ẹri àṣẹ pẹ̀lú "Opa Ase" (scepter of Authority)[1]pẹ̀lú àwọn Odigba/Ejigba (royal collar of beads).[2] Adé Ọba tí o tún mo sì Adé ńlá, Ade ni ilẹ̀ Yorubaland je àwọn adé òní ìlékè tí wọ́n ga tí wọ́n sì rẹwà púpò tí wọ́n sì ṣe láti fi ìbòjú àti fringes hàn tí wọ́n dá bobo ojú
Kí adé to wá ní a ti ní Akoro èyí tí ó jé àwọn adé kékeré tí àwọn alákòóso agbègbè máa ń wọ̀ lábé suzerainty tàbí àṣẹ ìṣàkóso alágbára kan tàbí Ọba tó ń ṣàkóso agbègbè na,tàbí ọbas tí wọ́n jẹ́ Obas pàtàkì tí wọ́n sì je àlákóso lábẹ́ àṣẹ rẹ̀.[3]àwọn oyè Oloja àti Baale je awon òye tí wọ́n je ti wọn má sì wò Akoro ni ilé Yoruba ju Ade lọ ẹ ti ko to kí wọn wò[4][5]
In his article on the topic, Robert F. Thompson writes, "Adé là fín mo ọba bẹẹni ìran ìwà ni ó fi ẹ ní ti ọba je hàn àti ẹwà tí ó má rí"[6]
Bí a ṣe ń lò ó
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]Gẹ́gẹ́ bí ìtàn, lẹ́yìn tí wọ́n bá ti yàn Ọba ní ilé Yorùbá sípò tí wọ́n sì ti ṣe àyẹ̀wò fún, kò yẹ kí ó tún fi ojú rẹ̀ hàn ní gbangba fún àwọn ènìyàn.Dípò bẹ́ẹ̀, ó máa ń wọ Adé. Gbogbo adé Ọba ní wọn ní ìkan méjì tí ó jé ikanna i àgbáyé. Àkọ́kọ́ ni àwọn ẹyẹ tí a máa ń fi sí orí adé àti ní egbe rẹ. Èkejì ni wípé ó gbó do ni aworan ojú tí wọ́n ṣe pelu ìlékè sì orí adé tí à sì má ṣe bí ona ti a fi lè mọ wí pé ọba rẹ tí ó bá wà ní àwùjọ. Àwọn adé mìíràn má ni àwòrán ojú jú ọ̀kan ló. Bó ti lè jẹ wí pé a kò mọ ìkan tí wan wá fún àwọn àwòrán wọ̀nyí sábà máa ń ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú Odùduwà, wọ́n sì ń fi hàn pé ayànmọ́ kan náà ló so olórí àti àwọn aṣáájú rẹ̀ àtijọ́ pọ
Àwọn Akòró ní idà kejì, sábà máa ń fi ìyẹ́ ẹyẹ rọ́pò ẹyẹ pátápátá lórí adé náà. Adé jẹ́ àmì ìtẹ̀síwájú àti ìṣàkóso oyè ọba, lá ì ka ẹni tí ó bá di oyè náà ní àkókò kan. A tún lè rí àwọn àwòrán ojú lórí àwọn ohun èlò tí ọba mìíràn, èyí tí ó ṣà fi hàn agbára aláṣẹ tí ó ga jù lọ, àti agbára rẹ̀ láti pè je olórí réré fún àwọn ènìyàn rẹ̀.
Ilẹ̀kẹ̀ (Adé) ti Oníjàgbò Ọbaṣòró Alówólódù; ní ìparí ọ̀rúndún kọkàndínlógún (ní ọdún 1890); a fi ìràn aṣọ tí a hun ṣe ìpìlẹ̀ rẹ̀, tí á sì bo pẹ̀lú aṣọ líle, tí wọ́n sì fi ilẹ̀kẹ̀ òní gíláàsì ṣe èso rẹ̀ ní àwo funfun,àwo búlúù,aláwò ewé, pínkì, pupa-osàn, ochre and voilet; ó wà ní Ilé Ìṣúra Brooklyn Museum ní Ìlú New York.
Ilẹ̀kẹ̀ (Adé) ti Oníjàgbò Ọbaṣòró Alówólódù, Ọgọga tí ìlú Ìkẹ́rẹ́;ni ọdún 1890. A fi férémù tí a hun ṣe ìpìlẹ̀ adé náà, a sì bo pẹ̀lú aṣọ tí a fi ilẹ̀kẹ̀ ṣe ọ̀ṣọ́. Adé náà wà ní Ilé Ìṣúra Brooklyn Museum,
Àpẹẹrẹ Adé Ilẹ̀kẹ̀ kékeré (Akòró),tí Ilé Ìṣúra Indianapolis Museum of Art. Akòró sábà máa ń kere ju Adé lọ, tí wọ́n sì ni ìdí tí àwọn ọba kekeke má ń wọ, àwọn ọlọ́lá, àti àwọn olórí àdúgbò tí wọ́n wà lábẹ́ àṣẹ àwọn Ọba
Adé idẹ (copper) ti àwọn Yorùbá láti ọ̀rúndún kọkàndínlógún tí wọ́n wà láti Ìpèrú, tí àwọn sí tele ikose Yorùbá ti coneti àwọn adé má ba wá . Wọ́n adé yí ni wọ́n má lọ láti bọ̀wọ̀ fún àwọn baba ńlá ti ẹ̀gbẹ́ baba àwọn Ọba Ìpèrú (Ìjẹ̀bú). Àwọn ojú mẹ́rin tí wọ́n yọ síta lórí adé náà jé áṣojú àwọn òrìṣà tàbí àwọn baba ńlá tí wọ́n rí ohun gbogbo. Ojú wọn tí ó yọ síta ń fi hàn pé ojú ẹ̀mí ti rọ́pò ojú ara. Àwọn àwòrán méjì tí wọ́n ní ẹsẹ̀ ẹja odò (mudfish) ń tọ́ka sí agbára àjèjì tó wà ní ayé méjì ẹ yí tí ńṣe ilẹ̀ àti omi, tàbí ayé àti ẹ̀mí.
Adé orí ọba tí wọ́n ń pè ní Oríkògbòfòjẹ́ ẹ̀yà adé àwọn baba ńlá wá tí ó fẹ́rẹ̀ẹ́ rọrùn láti gbé ju àwọn adé ìbílẹ̀ wọn yí lọ, nítorí pé àwọn adé àwọn baba ńlá wà sábà máa ń wù wó, wọ́n sì máa ń sọ̀rọ̀ láti wọ. '"Oríkògbòfo'" ṣiṣẹ́ láti jẹ́ kí orí Ọba má wá ní bí bó ní gbogbo ìgbà, nítorí pé ó jẹ́ èèwọ̀ kí a rí Ọba láìwọ adé. Lónìí, adé yìí ti di ilumoka láàrin ọ̀pọ̀ agbègbè gúúsù Nàìjíríà tí àwọn ọmọ ọba àti àwọn olórí sì ń wọ. Àwọn èyí tó ṣe kú nínú ilẹ̀kẹ̀ tí ó yẹ kí ó bò ojú ọba ni wọ́n ti dín kù sí díẹ̀ lára àwọn okùn ilẹ̀kẹ̀ tó rọrùn láti lò.
Adé ọba láti Ìjọba Danhomè , ìjọba kan tí ó dàgbà lábẹ́ ipase àṣà láti ọ̀dọ̀ aládùúgbò Yorùbá . Adé ìbòjú tí a fí ilẹ̀kẹ̀ ṣe ń bo ojú Ọba, ó sì yí padà sí àwòrán alààyè Odùduwà àti agbára àwọn baba ńlá wá. Àwọn ẹyẹ tí ó wà lórí adé náà ń fi hàn pé Ọba jẹ́ aláṣẹ tí Ọlọ́run yàn. Ọba dúró ní árín ayé àti ọ̀run gẹ́gẹ́ bí ẹyẹ ṣe lè rìn kiri láàárín ilẹ̀ ayé àti ojú ọ̀run. Adé náà wà ní Ilé Ìṣúra Musée du Quai Branly
.jpg)
Àwọn adé kan, tí wọ́n ń pè ní oríkògbófo, ń fi ìkan tí ọba féràn hàn. Lára wọn ni ìbojú tí a mọ̀ sí Abẹ́tíajá, tí a má wọ ní ọ̀nà tí àwọn ojú inú ìbojú náà yí sí ẹ̀gbẹ́. Àwọn mìíràn sì ni àwọn adé kéékèèké tó dà bí pillbox, àwọn European Crown , àti coronet.
Babatunde Lawal kọ pé: “Àwọn adé mìíràn ni wọ́n ṣe bí tí ara European Style lawyers' wigs máa ń wọ. Èyí sì ṣàfihàn àwọn ìyípadà ńlá tó ṣẹlẹ̀ ní ilé Yorùbá láàárín ìparí ọ̀rúndún kọkàndínlógún àti ọdún 1960, nígbà tí àwọn ọba pàdánù púpọ̀ nínú agbára wọn sí ọwọ́ àwọn alákóso ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì àti Faranse. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ipò wọn lónìí jẹ́ ti àṣà pàtàkì, ìjọba ìpínlẹ̀ ṣì máa ń bá àwọn ọba gbìmọ̀ kí wọ́n tó ṣe àwọn ìpinnu kan. Adé tó dà bí fìlà-irun agbẹjọ́rò ń ṣàpẹẹrẹ ọba gẹ́gẹ́ bí agbẹjọ́rò tó munadoko, ẹni tó ń dúró fún ẹ̀tọ́ àwọn ọmọ abẹ́ rẹ̀.”[7]
Robert F. Thompson ṣàlàyé pé ìbòrí ojú tí a fi ilẹ̀kẹ̀ ṣe máa ń dá ìran tó lẹ́wà gan-an sílẹ̀ nígbà ayẹyẹ ìbílẹ̀:[6]
Àwọn àwòrán ojú ọba tí a kò lè rí dáadáa lábẹ́ ìbòrí náà bá gbogbo ìwọ̀n ti àwọn ojú tó wà ní iwájú adé mu. Ìbòjú yìí kò ní je kárí ẹni tó wó, kí ó wun na bá lè jẹ aṣojú gbogbo ènìyàn Nípa bẹ́ẹ̀ , ìwọ̀ntúnwọ̀nsì wa láàárín ìsinsìnyí àti ìgbà àtijọ́ . Ọba kò tún jẹ́ ẹni kán mọ́; ó di ẹni tí a lè fihàn gẹ́gẹ́ bí ìdílé ọba (Dynasty ).
Gẹ́gẹ́ bí Orangun-Ila tí sọ ,ade jẹ́ orisa.nígbà tí a bá gbé adé sì orí ọba,ori uni (inner head) je ọkàn lára àwọn tí wọ́n fí ipò lè tí a sì mọ àwọn nà gẹ́gẹ́ bíi orisa.[8]
Àwòrán Ẹyẹ
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]Àwọn Àwòrán ẹyẹ tó wà lórí ọ̀pọ̀lọpọ̀ adé ní orisirisi ìtumọ̀.Ó ń rántí bí Odùduwà, pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ ẹyẹ àròsọ kan, ó dá ilẹ̀ tí ènìyàn lè gbé sí lórí omi Ilé Ifè, níbi tí ó ti di ọba àkọ́kọ́. Ó tún jẹ́ àmì ipa tí ọba kó gẹ́gẹ́ bí alárinà láàárín àwọn ọmọ orílẹ̀-èdè rẹ̀ àti àwọn òrìṣà, gẹ́gẹ́ bí ẹyẹ ṣe jẹ́ alárinà láàárín ọ̀run àti ayé. Ní akotan, ó tún tọ́ka sí agbára ìjìnlẹ̀ (àṣẹ) tí Olòdúmarè tí a gbà pé Ọlọ́run fi fún obìnrin àkọ́kọ́ (ní ìrísí ẹyẹ kan tí a fi sínú ìgbá), kí ó lè ní agbára láti dọ́gba pẹ̀lú okun àwọn ọkùnrin. Wọ́n tún gbà pé agbára ìjìnlẹ̀ yìí ni ó fún ní agbára láti bí ọmọ, àti ní agbára láti yí ara rẹ̀ padà sí ẹyẹ ní òru láti ṣe rere tàbí ibi. Nítorí náà, nípa fífi àmì agbára àkọ́kọ́ ti obìnrin sí orí adé rẹ̀, a retí pé ọba yọ lọ agbára náà fún ire gbogbo ènìyàn.Èyí sì ni ó ṣàlàyé ìdí tí Ìyá Ọba fi dé adé fún ọba tuntun ní àwọn ìlú kan, láti fi hàn pé ó ní ìtìlẹyìn àti àṣẹ àwọn obìnrin.[8] Àwọn àwòrán ẹyẹ tún wà lórí àwọn ohun mímọ́ mìíràn tàbí àwọn ohun míì tí ó ṣe pàtàkì, bí Osanyin staffs.
Ìtàn
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé Oríṣìíríṣìí ìtàn ló wà nípa Adé. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ wọn jẹ mọ́ Ile-Ife gẹ́gẹ́ bí ìlú àkọ́kọ́ tí wọ́n dé adé sí, láti ibẹ̀ ni gbogbo àwọn ọba Yorùbá ti ń tọpasẹ̀ wọn.
Ọ̀kan lára àwọn ìtàn ìbílẹ̀ wọ̀nyí sọ pé, kí ó tó kú Oduduwa, Olùdásílẹ̀ àti ọba àkọ́kọ́ àwọn Yorùbá fi adé ilẹ̀kẹ̀ fún ọkọọkan àwọn ọmọkùnrin rẹ̀, ó sì rán wọn lọ láti lọ dá ìjọba tiwọn sílẹ̀. Ìtàn mìíràn sì sọ pé nígbà tí Oduduwa ó ti darúgbó tí ojú rẹ̀ sì tí fẹ́rẹ̀ẹ́ fọ́ pátápátá, àwọn ọmọkùnrin rẹ̀ jí àwọn adé rẹ . Nípasẹ̀ àṣẹ àti ọlá tí adé ná wọ́n lọ dá ìjọba tiwọn sílẹ̀. Ìtàn yìí jọ ìtàn ìpínyà Oyo Empire sí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìjọba kéékèèké.
Láti àárín ọ̀rúndún kọkàndínlógún ní àṣẹ ọba tí jẹ́ mímúlẹ̀ nípasẹ̀ ìdánimọ̀ rẹ̀ pẹ̀lú Oduduwa àti Ile-Ife.[8]
Ilẹ̀kẹ̀ àti Ìtumọ̀ Rẹ̀
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]Àwọn ìwé mímọ́ àti ìtàn Yorùbá sọ pé àwọn Òrìṣà yan ilẹ̀kẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àmì ìdánimọ̀ wọn. Nítorí náà, àwọn adé Yorùbá tí wọ́n fi ilẹ̀kẹ̀ ṣe ń fi agbára àti àṣẹ tí ó wá láti ọ̀dọ̀ Ọlọ́run hàn. Ní tòótọ́, kì ṣe gbogbo ènìyàn ni wọ́n gbà láàyè láti wọ tàbí láti lo àwọn ohun tí a fi ilẹ̀kẹ̀ ṣe ní àwùjọ Yorùbá. Àwọn tí a fún ní àṣẹ yìí ni àwọn ọba,chiefs, princes, priests, diviners àti native doctors.[6]
Lónìí, wọ́n máa ń fi ilẹ̀kẹ̀ aláwọ̀ tí a kó wọlé láti England. Ní ayé àtijọ́, wọ́n máa ń kó ilẹ̀kẹ̀ jasper pupa wọlé láti litingo ní Upper Volta níbi tí wọ́n ti má ṣe wọ́n, tí wọ́n sì má yáwon niOyo-Ile (Old Oyo). Ní ayé àtijọ́, wọ́n máa ń ṣe ilẹ̀kẹ̀ ní Ile-Ife.[9]
Àwọn ọkùnrin tó ní òye nínú iṣẹ́ ilẹ̀kẹ̀ ló ṣiṣẹ́ yìí ní ọ̀pọ̀ ilé-iṣẹ́ ní Nàìjíríà, ní pápá julo ní Ẹ̀fọ̀n-Àlàyè Ile-Ife, Oyo, Ilesha, Abeokuta, àti Iperu-Remo.
Ilẹ̀kẹ̀ àti lílo rẹ̀ nínú iṣẹ́ àti àwọn àṣà ìbílẹ̀ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìtumọ̀. Wíwọ ilẹ̀kẹ̀ jẹ́ ohun tí a gbà pé ó ní agbára ìwòsàn. Àwọn ilẹ̀kẹ̀ aláwọ̀ oríṣìíríṣìí ni a ka sí ògùn tàbí ààbò ẹ̀yi tó dáàbò bo ènìyàn lówó àwọn agbára búburú. Wíwọ kèlè (ilẹ̀kẹ̀ ọrùn) tó ní àwọ̀ pupa àti funfun papọ̀ jẹ́ àmì pé agbára ìbáwí àti agbára ìwòsàn ti Sango.[10]
Ọ̀nà ṣíṣe ilẹ̀kẹ̀, tàbí bí a ṣe hun ilẹ̀kẹ̀ sí okùn, dá lórí fífi ilẹ̀kẹ̀ tẹ̀lé ara wọn ní ìlànà wọn ni Yoruba art, ó jẹ́ ìtẹ̀síwájú ìlànà pàtàkì tí ó jẹ́ ìpìnlẹ̀ fún ase. Ilẹ̀kẹ̀ kàn lẹ́sẹ̀ẹsẹ̀ tàbí lẹ́tọ̀lẹ́ọtọ̀. Bí ó ṣe rí pẹ̀lú igi kéékèèké tí a dì pọ̀, tí a mọ̀ sí àtọ́òrì, lórí ancestral altar jẹ́ àmì ìtẹ̀síwájú ogún àti ìtàn ìdílé láti ìran dé ìran, bẹ́ẹ̀ náà ni ilẹ̀kẹ̀ jẹ́ àmì ìlọsíwájú àti ìtẹ̀síwájú láti ìran kan sí ìran mìíràn. Nígbà tí a bá hun ilẹ̀kẹ̀ pọ̀ sí okùn kan, wọ́n ń ṣàpẹẹrẹ ìṣọ̀kan, ìfọ̀kànbalẹ̀ àti irẹpọ̀.[10]
Bí ilẹ̀kẹ̀ ṣe yí ara ènìyàn ká tí wọ́n sì fi ṣe éṣọ́, wọ́n dáàbò bo ase Bí ilẹ̀kẹ̀ ṣe yí ara ènìyàn ká tí wọ́n sì fi ṣe éṣọ́, wọ́n dáàbò bo àṣẹ àti iyì ẹni náà. Nípasẹ̀ ìtumọ̀ àpẹẹrẹ wọn, wọ́n tún ṣàfihàn àwọn ikan pàtàkì nípa ẹni náà.[10]
Àwọn itokasi
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]- ↑ Oyěwùmí, Oyèrónkẹ́ (1997) (in en). The Invention of Women: Making an African Sense of Western Gender Discourses. U of Minnesota Press. p. 94. ISBN 978-0-8166-2441-6. https://books.google.com/books?id=X3JSjO6_UvIC&dq=ejigba+ileke&pg=PA94. Retrieved 8 October 2024.
- ↑ (in en) The Dancing Palm Tree and Other Nigerian Folktales. Texas Tech University Press. 1990. p. 93. ISBN 978-0-89672-216-3. https://books.google.com/books?id=NlfN3yceM80C&dq=ejigba+ileke&pg=PA93. Retrieved 8 October 2024.
- ↑ Johnson, Samuel (1966) (in en). The History of the Yorubas: From the Earliest Times to the Beginning of the British Protectorate. Cambridge University Press. pp. 8. ISBN 978-1-108-02099-2. https://books.google.com/books?id=7XSiGw4_qlAC&dq=Akoro+yoruba+crown&pg=PA8. Retrieved 28 August 2023.
- ↑ Fraser, Douglas; Cole, Herbert M. (1972) (in en). African Art and Leadership. Univ of Wisconsin Press. p. 210. ISBN 978-0-299-05824-1. https://books.google.com/books?id=sSIxOcgE378C&dq=Akoro+yoruba+crown&pg=PA210. Retrieved 28 August 2023.
- ↑ "King Chronicles: Not All Crowns Are Created Equal". Obafemio.com (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Archived from the original on 28 August 2023. Retrieved 28 August 2023.
- 1 2 3 Thompson, Robert F. (1972). Douglas Fraser and Herbert M. Cole. ed. African art & leadership. Madison: University of Wisconsin Press. pp. 227–260. ISBN 0299058204.
- ↑ Lawal, Babatunde (2007). Embodying the sacred in Yoruba art : featuring the Bernard and Patricia Wagner Collection. Atlanta, Ga.: High Museum of Art. ISBN 978-1932543209.
- 1 2 3 Drewal, Henry John; John Pemberton 3rd; Rowland Abiodun (1989). Allen Wardwell. ed. Yoruba : nine centuries of African art and thought (2nd print ed.). New York: Center for African Art in Association with H.N. Abrams. pp. 33–39. ISBN 0810917947. https://archive.org/details/yorubaninecentur0000drew.
- ↑ Ojo, G. J. Afolabi (1966). Yoruba Culture. London. p. 260. https://archive.org/details/bwb_S0-DNL-706.
- 1 2 3 Drewal, Henry John (Winter 1998). "Yorùbá Beadwork in Africa". African Arts (UCLA James S. Coleman African Studies Center) 31 (1): 18–94. doi:10.2307/3337620. JSTOR 3337620. https://archive.org/details/sim_african-arts_winter-1998_31_1/page/18.