Ayoka
TELIFISAN (TV) jẹ́ ọ̀nà ìbánisọ̀rọ̀ fún fífi àwọn àwòrán tí ń rìn àti ohùn ránṣe. Ní ìtẹ̀síwájú, ọ̀rọ̀ náà lè tọ́ka sí ẹ̀rọ telifísàn gangan ju ìmọ̀ọ̀nà fífi ranṣẹ́ lọ. Telifísàn jẹ́ ọ̀nà ìbánisọ̀rọ̀ àgbá fún ìpolówó, ìdárayá, ìròyìn, àti eré idaraya. Ó ní agbára jù “ìtẹ̀jáde redíò” lọ, tí èyí jẹ́ fífi àfihàn ohun ranṣẹ́ sí àwọn agbára gbohungbohun.
Telifísàn bẹ̀rẹ̀ sí í hàn ní ìrú ìdánwò aláìtótọ́ ní ọdún 1920s, ṣùgbọ́n lẹ́yìn ọ̀pọ̀ ọdún ìdàgbàsókè míì ni a ta imọ̀ tuntun yìí sí àwọn oníbàárà. Léyìn Ogun Agbaye Kejì, irú ìtẹ̀jáde telifísàn dúdù àti funfun tí a tún ṣe dára síi gbajúmọ̀ ní Orílẹ̀-Èdè Gẹ̀ẹ́sì àti Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà, wọ́n sì ti rí ẹ̀rọ telifísàn ní ilé, ní ọfiisi, àti ní ilé ẹ̀kọ́. Ní ọdún 1950s, telifísàn di ọ̀nà pàtàkì jùlọ láti ní ipa lórí ìmọ̀lára ìgbàgbọ́ gbogbo ènìyàn. Ní àárín ọdún 1960s, wọ́n ṣàgbékalẹ̀ ìtẹ̀jáde ní awọ̀ ní Amẹ́ríkà àti ni ọ̀pọ̀ orílẹ̀-èdè míì tí wọ́n ti dágbà.
Wíwọlé ti oríṣìíríṣìí irinṣẹ́ ìfipamọ̀ àkọsílẹ̀ bíi àwọn tápì Betamax àti VHS, LaserDisc, àwọn disiki lile tí ó ní agbára púpọ̀, CD, DVD, àwọn flash drive, HD DVD àti Blu-ray Disc, àti àwọn ẹrọ ìgbasilẹ fídíò lórí awọ̀sanma ti jẹ́ kí àwọn olùwo lè wo ohun tí a ti gbasilẹ ṣáájú—bíi sinimá—nílé ní àsìkò tí wọ́n bá fẹ́. Nítorí ọ̀pọ̀ ìdí, pàápàá ìrọrun ìmúlò láti ibi jìnà, ìfipamọ̀ ìtélé àwọn eto telifísàn àti fídíò tún ti yipada sí awọ̀sanma (bí iṣẹ́ fíìmù-lórí-ìbéèrè Netflix). Ní ìbẹ̀rẹ̀ ọdún 2010s, ìtẹ̀jáde telifísàn díjítàlì pọ̀ sí i ní gbajugbaja. Ìdàgbàsókè míì ni ìyí padà láti telifísàn ipò ìtọ́ka-boṣewa (SDTV) (576i, pẹ̀lú ìlà ìfọwọ́pẹ̀ 576 ati 480i) sí telifísàn gíga-ipò (HDTV), tí ó ń pèsè ìkúnrẹ́rẹ́ àwòrán tó gíga. HDTV lè jẹ́ kí wọ́n ránṣẹ́ ní orísunmẹ́ta: 1080p, 1080i àti 720p. Láti ọdún 2010, pẹ̀lú ìmúlẹ̀ telifísàn amúlétutù (smart TV), telifísàn lórí Intanẹẹti ti pọ̀ sí i ní ìwọ̀lé sí telifísàn.Ìtànkálẹ́ tẹlifíṣọ̀nì jẹ́ ìtànkálẹ̀ oníkanṣoṣo púpọ̀, itumọ̀ rẹ̀ ni pé amóhùnsírọ̀rọ̀ (transmitter) kò lè gba ìfọwọ́sowọ́pọ̀ padà, àti olùgbọ́ (receiver) kò lè rán ìfọrọ́wérọ̀ sílẹ̀. Itumọ̀
Ọ̀rọ̀ “television” wá láti ọ̀rọ̀ Giriki atijọ́ τῆλε (tele) tí ó túmọ̀ sí ‘jìnnà’ àti Latin visio tí ó túmọ̀ sí ‘ríran’. Àkọ́kọ́ ìtọ́kasí ìlò ọ̀rọ̀ yìí wà látọ́jọ́ 1900, nígbà tí onímọ̀ sáyẹ́nsì Rọ́ṣíà Constantin Perskyi lo ó nínú ìwé kan tí ó ṣàfihàn ní Faranṣé ní Àkọ́kọ́ Àjọ Ìpàdé Agbaye nípa Ina (International Congress of Electricity) tí ó wáyé láàárin 18 sí 25 Ògósì 1900 ní Àjọ́ Fẹ́ẹ̀rì Agbaye ní Paris.
Ẹ̀dá tí wọ́n ṣe sí èdè Gẹ̀ẹ́sì ti ọ̀rọ̀ náà farahàn nígbà ìgbà 1907, nígbà tí ó ṣi jẹ́ “...ẹ̀rọ ìmọ̀ràn láti fi àwòrán tí ń rìn-ín-rìn-ín ranṣẹ́ kọja ònà tẹ́lẹ́gráfù tàbí tẹlifóònù.” Ó jẹ́ “...tí a dá sílẹ̀ ní Gẹ̀ẹ́sì tàbí tí a yá gba látinú Faranṣẹ́ télévision.” Ní ọ̀rúndún kẹrìnlá àti ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún kọkànlá, àwọn ìmọ̀ràn míì fún orúkọ ìmọ̀ẹ̀rọ hipọ́tẹ́tíkì láti rán àwòrán kọja ibi jìnnà ni telephote (1880) àti televista (1904).
Ìkìlọ̀kùkù (abbreviation) TV ti bẹ̀rẹ̀ láti 1948. Ìlò ọ̀rọ̀ náà gẹ́gẹ́ bí “ẹ̀rọ tẹlifíṣọ̀n” ti bẹ̀rẹ̀ láti 1941. Ìlò rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí “tẹlifíṣọ̀n gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà ìbánisọ̀rọ̀” ti bẹ̀rẹ̀ láti 1927.
Ọ̀rọ̀ ìkèré telly pọ̀ síi ní Ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì. Ọ̀rọ̀ ìsìn-ọrọ “the tube” tàbí “boob tube” wá láti inú ọ̀nà cathode-ray tí ó kún fún agbára tí wọ́n máa lo lórí ọ̀pọ̀lọpọ̀ tẹlifíṣọ̀n títí digbà tí tẹlifíṣọ̀n pẹlẹbẹ (flat-screen) ṣe é wọlé. Ọ̀rọ̀ ìsìn-ọrọ míì fún tẹlifíṣọ̀n ni “idiot box.” ITAN
Àkọsílẹ pàtàkì: Itan tẹlifiṣọ̀n
Ẹ̀rọ mẹrẹkẹẹ́kì
Àkọsílẹ pàtàkì: Tẹlifiṣọ̀n mẹrẹkẹẹ́kì
Disiki Nipkow. Àtẹ̀jáde yìí fi hàn ipa-irin-ajo yíyí ti àwọn iho tí ó lè jẹ́ onigun mẹ́rin fún ìṣòtítọ́ tó pọ̀ si. Àgbègbè disiki tí a yí sí dudu ni ìṣàfihàn apá tí a ń ṣàwákiri.
Ẹ̀rọ ìfiránṣẹ́ fásímílí fún àwọn fọ́tò dúró jẹ́ oníṣe ìmúlò ìwádìí ìsàwákiri mẹrẹkẹẹ́kì àwọn àwòrán ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún kẹrìnlá. Alexander Bain ṣàfihàn ẹ̀rọ fásímílí láàárin 1843 àti 1846. Frederick Bakewell ṣe afihan àtìlẹ́yìn yíyọ iṣẹ́ nínú yàrá ìwádìí ní 1851. Willoughby Smith ṣe ìmọ̀ ìfọwọ́mọ́ ina ti ohun elo selenium ní 1873. Gẹ́gẹ́ bí akẹ́kọ̀ọ́ ilé-ẹ̀kọ́ gíga ọmọ ọdún 23 kan láti Jámánì, Paul Julius Gottlieb Nipkow dá àtàwọn ìlànà sílẹ̀ àti ìforúkọsílẹ̀ disiki Nipkow ní 1884 ní Bẹ́rlín. Eyi jẹ́ disiki tí ń yí pẹ̀lú àtẹ̀jáde ìṣètò ìkànkàn ihò, nítorí náà, ọkọọkan iho ń ṣàwákiri ìlà kan nínú àwòrán. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé kò kọ́ àpẹẹrẹ iṣẹ́ tí ń ṣiṣẹ́, àwọn oníyíyọ̀ disiki “àtúnṣàwákiri àwòrán” tí Nipkow dá sí jẹ́ àmúlò gíga gan-an. Constantin Perskyi ni ó dá orúkọ tẹlifiṣọ̀n sílẹ̀ nínú ìwé tí ó ka sí Ipàdé Kariaye ti Ina ni Aárín ìṣàkóso Agbaye ní Párís ní ọjọ́ 24 Oṣù Kẹjọ, ọdún 1900. Ìwé Perskyi tún ṣe àtúnlẹ̀ àwọn ìmọ̀-ẹlẹ́rọ amúnibọ̀sọ tí ó wà nígbà yẹn, tí ó mẹ́nu kàn iṣẹ́ Nipkow àti àwọn mìíràn. Ṣùgbọ́n, kì í ṣe títí di 1907 ni ìdàgbàsókè nínú ìmọ̀ ẹ̀rọ àmúlójú-ṣàn (amplification tube) tí Lee de Forest àti Arthur Korn, àti àwọn míì ṣe, ló mú kí àpẹrẹ náà wúlò gẹ́gẹ́ bí ìmúlò Ifihan igba akọkọ ti ikosile gbigbe aworan laaye ni Georges Rignoux ati A. Fournier ṣe ni Paris ni 1909. Àtòkọ̀ọ̀kan sẹẹli seleeniomu mẹrinlelogun (64), tí a sò pọ̀ sí commutator mekaniki kan kọọkan, lo gege bí retína itanna. Ní apẹ̀wọ́ olugba, irú sẹẹli Kerr kan nṣe ìtúnṣàwọn ìtanràn, àti oríṣìíríṣìí digi tí wọ́n yí ní igun tó yàtọ̀ síra tí a so mọ etí disiki tí ń yí, ni ń ṣàyẹ̀wò ìtanràn tí a tunṣe sí iboju ifihan. Ìṣàkóso àtọ̀runwa kan sọ iṣọkan pọ̀. Ìpinnu píkẹ́sẹ̀lì 8x8 nínú ìfihàn ìmúlò ìmúlòlùfẹ́ yìí tó díẹ̀ ló tó láti tan lẹ́tà kọọkan ní kedere. Aworan tuntun ni a máa tan “lọ́nà ọ̀pọ̀ igba” ní ìṣẹ́jú-ààyá kọọkan.
Ní 1911, Boris Rosing àti akẹ́kọ̀ọ́ rẹ Vladimir Zworykin dá eto kan sílẹ̀ tí ó lo scanner digi-drum mekaniki láti tan, ní ọ̀rọ̀ Zworykin, “àwòrán to rọrùn gan-an” kọja ìwọ̀n waya sí “tube Braun” (tube iṣẹ̀-omi kathọdi tàbí “CRT”) ní olugba. Aworan tí ń rìn kò ṣeé ṣe nítorí pé, nínú scanner náà: “ìfarapa rẹ kò tó, àti sẹẹli seleeniomu náà ń ṣuṣù gan-an.”
Ní 1921, Édouard Belin rán àwòrán àkọ́kọ́ kọjá igbi redio pẹ̀lú belinograph rẹ.
Ní ọgọrun ọdún 1920s, nígbà tí ìmúlò amúlórífẹ̀ ṣíṣe tẹlifísàn sí ìmúlò, onímọ̀ Scottish John Logie Baird lo disk Nipkow ninu àgbékalẹ̀ fídíò àkọ́kọ́ rẹ. Ní ọjọ́ 25 Oṣù Kẹta, ọdún 1925, Baird ṣe ìfihàn àkọ́kọ́ ní gbangba ti àwòrán ìbòjú tí ń rìn ní itaja Selfridges ní London. Nítorí wíwò ojú ènìyàn kò ní ìfarahan tó pé lára eto ìbànújẹ rẹ, ó tẹlifísàn àfọ̀mọ́kànjú ìtẹ̀sí ẹnu kan tí wọ́n pè ní “Stooky Bill”, tí ojú tí a ṣe ṣo káwọn ara rẹ ní ìfarahan tó ga jù, tó ń sọ̀rọ̀ àti tó ń rìn. Ní ọjọ́ 26 Oṣù Kini, 1926, ó ti fi hàn sí àwọn ọmọ ẹgbẹ́ Royal Institution ìtànràn ìfiránṣẹ̀ ojú kan tí ń rìn nípa redio. Ẹ̀sìn yìí ni a ka sí ìfihàn tẹlifísàn gidi àkọ́kọ́ ní gbogbo agbaiye, tó fi ìmọlẹ̀, ojiji, àti àlàEto Baird lo disiki Nipkow fun mímọ́ ohun tí a ń ya àti bí a ṣe ń fi hàn rẹ̀. Wọ́n gbe ohun tí a fi ìmọ́lẹ̀ gan-an tan síwájú disiki Nipkow tí ń yí, tí wọ́n ti so lẹ́nsì mọ́ra rẹ̀ tí ń yí àwọn àwòrán kọjá sẹẹli fọ́tò tó dúró. Sẹẹli thallium sulfide (thalofide), tí Theodore Case ní Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà ṣe ìmúlò rẹ̀, ń rí ìmọ́lẹ̀ tí a ṣàfihàn padà láti inú ohun náà, ó sì yí i padà sí àmì itanna tó bá a mu. Wọ́n rán àmì yìí nípasẹ̀ igbi AM radíò sí ẹ̀yà olùgbà, níbi tí wọ́n ti fi àmì fídíò sílẹ̀ sí fitila nẹ́ónì tó wà lẹ́yìn disiki Nipkow kejì tí ń yí ní ìbámu pẹ̀lú tirẹ̀. Wọn yí ìmọ́lẹ̀ fitila nẹ́ónì náà padà gẹ́gẹ́ bí ìmúlórúkọ ìmọ́lẹ̀ kọọkan nínú àwòrán. Bí iho kọọkan nínú disiki bá ń kọjá, a tún àrọ̀nà kan nínú àwòrán ṣe. Disiki Baird ní iho mẹ́tàlélọ́gbọn (30), nítorí náà ó ń ṣe àwòrán tí ó ní ìlà àrọ̀nà mẹ́tàlélọ́gbọn péré, tó pé kí ènìyàn lè mọ oju ẹlòmíràn. Ní ọdún 1927, Baird rán àmì kan kọjá ìbọ̀ọ̀mù tẹlifóònù fún ìbùsọ̀ mẹ́rin-le-lọgọrin-lé-lọ́nà-marùn-ún (438 àwọ̀n-máìlì / 705 km) láàárin Lọ́ndọ̀n àti Glasgow. 'Televisor' àkọ́kọ́ Baird wà nísinsin yìí ní Ile ọnà ìmọ̀ sáyẹ́nsì, South Kensington. Ní ọdún 1928, ilé-iṣẹ́ Baird (Baird Television Development Company/Cinema Television) ranṣẹ́ àfihàn tẹlifíṣọ̀n àkọ́kọ́ láàrín Lọ́ndọnù àti New York tó kọja òkun, àti ìfiránṣẹ́ àkọ́kọ́ láti etí òkun sí ọkọ̀ ojú omi. Ní 1929, ó kó ara rẹ̀ sí ìṣe nínú iṣẹ́ ìṣàwárí tẹlifíṣọ̀n mèkáníkì àkọ́kọ́ ní Jámánì. Ní Oṣù kọkànlá ọdún yẹn, Baird àti Bernard Natan ti Pathé dá ilé-iṣẹ́ tẹlifíṣọ̀n àkọ́kọ́ ní Faranse, Télévision-Baird-Natan. Ní 1931, ó ṣe àfihàn ìtànkálẹ̀ tẹlifíṣọ̀n àìkànlẹ̀ àkọ́kọ́ ti The Derby. Ní 1932, ó ṣàfihàn tẹlifíṣọ̀n igbi kúkúrú púpọ̀ (ultra-short wave). Eto mèkáníkì Baird dé ìpẹ̀yà ti ìtọ́ka 240 ìlànà (lines) lórí ìtónisọ́nà BBC ní 1936, bí ó ti wù kí ó rí, eto mèkáníkì náà kò ṣàwárí àwòrán tí a tẹlifíṣọ̀n taara; dipo bẹ́ẹ̀, wọ́n máa ya fílìmù 17.5 mm, wọ́n máa ṣe ìdàgbàsoke rè, lẹ́yìn náà ni wọ́n á ṣàwárí rẹ̀ nigba tí fílìmù náà ṣi wẹ́tì.