Ekiti parapo
| Kiriji War (Ogun Kírìjí) | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||
| Àwọn agbógun tira wọn | |||||||||
Western Yoruba (Ibadan):
|
Eastern Yoruba (Ekiti-Parapo):
| ||||||||
| Àwọn apàṣẹ | |||||||||
|
| ||||||||
| Agbára | |||||||||
| Estimated 180,000 (Ibadan) | 75,000 (Ekiti); 30,000 (Ife) | ||||||||
| Òfò àti ìfarapa | |||||||||
| Unknown | Unknown | ||||||||
Ogun Kírìjí, tí a tún mọ̀ sí Ogun Èkìtì–Parapọ̀, ni ogun tí ó wáyé láàrín àwọn ẹ̀yà Yorùbá tí wọ́n fi odidi ọdún mẹ́rìndínlógún jà pàápàá jùlọ láàrín àwọn Ìbàdàn, Ọ̀yọ́, Èkìtì, Ìjẹ̀ṣà, Ìjẹ̀bú, Yàgbà àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.
Kí ló fa ogun?
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]- Ìjẹ gàba ilẹ̀ Ìbàdàn. Ohun pàtó tí ó fa ogun yìí ni bí púpọ̀ àwọn ẹ̀yà Yorùbá yòókù ti ṣe fẹ́ mú òpin tàbí àdínkù bá gbígbòòrò àti gbígbaẹ̀ tí ilẹ̀Ìbàdàn ń gbalé gbalẹ̀ mọ́ àwọn Yorùbá yòókù lọ́wọ́ tí wọ́n sì ń fipá gba ìṣákọ́lẹ̀ lọ́wọ́ wọn léte àti rọ́pò ilẹ̀ Ọ̀yọ́. Lásìkò ogun yìí, púpọ̀ àwọn ẹ̀yà Yorùbá yòókù pín sí méjì, a rí àwọn kan tí wọ́n faramọ́ ilẹ̀ Ìbàdàn, bákan náà ni a rí àwọn mìíràn tí wọ́n gbè sẹ́yìn ilẹ̀ Ìjẹ̀ṣà.[1] Láfikún, èrò ilẹ̀ Ìbàdàn ni láti kó gbogbo ilẹ̀ Yorùbá yòókù jọ s'ójú kan kí wọ́n sì wà ní ìkan gẹ́gẹ́ bí ó ti wà nígbà ti Ọ̀yọ́,, àmọ́, ikẹ̀ Ijẹ̀ṣà ní tiwọn ń fẹ́ kí àwọn ẹ̀yà àti ilẹ̀ Yorùbá yòókù pátá ó ní òmìnira tiwọn kí wọ́n sì ma dá ṣe ìjọba ara wọn láìsí lábẹ́ akóso ìjánu ẹnìkan pàá pàá jùlọ, àwọn ilẹ̀ Èkìtì. Ilẹ̀ Ọ̀yọ́ ni ó ti ń ṣe akóso ìjánu ilẹ̀ Yorùbá yòókù tẹ́lẹ̀ rí fún odidi ọgọ́rùn márùn ún ṣáájú kí ogun tó tú u ká . Lẹ́yìn tí Ọ̀yọ́ fọ́, àwọn ilẹ̀ Yorùbá yòókù tí wọ́n tó gbangba á sun lọ́yẹ́ ni wọ́n dìde láti rọ́pò ilẹ̀ Ọ̀yọ́ láti má a ṣàkóso gbogbo ilẹ̀ Yorùbá lọ, lára wọn náà ni Ìbàdàn Lẹ́yìn tí Ìdan ti borí ogun Òṣogbo, ní ọdún 1850 àti ogun Ìjàyè ní ọdún 1862 ni agbára wọn ti gbòòrò tí ó ti fẹ́ẹ̀ ẹ́ tó ti ilẹ̀ Ọ̀yọ́.
- Ajẹ́lẹ̀. Ilẹ̀ Ijẹ̀ṣà, Èkiti, Ìgbómìnà, Yàgbà àti Àkókó ni wọ́n ti ń kojú orísiríṣi ìdààmú àti ìṣòro láti ọwọ́ àwọn ajẹ́lẹ̀ tí Ààrẹ Látóòsà yan láti má a mojú tó àwọn agbègbè náà. [2] Àwọn ìwà bíi ìwà ìfipá múni, ìgbalẹ̀ onílẹ̀ lọ́nà àtiọ́, ìyani nípọ̀sìn àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ ni àwọn ajẹ́lẹ̀ náà ń hù ní àwọn agbègbè tí a ti mẹ́nubà lókè yí.[3]
- Ohun àlùmọ́nì. Bí àwọn Gẹ̀ẹ́sì àmúnisìn ti ri wípé ilẹ̀ Adúláwọ̀ ni àwọn ohun àlùmọ́nì tí ó lè mú ilé-iṣẹ́ gbòòrò si soodo sí ni wọ́n bá bẹ̀rẹ̀ sin wá ọ̀nà àlùmò-kọ́rọ́í oríṣiríṣi láti wọ ilẹ̀ Adúláwọ̀. Púpọ̀ nínú àwọn ìlú tí wọ́n ti lààmì-laaka lẹ́yìn tí Ọ̀yọ́ ṣubú tán ni wọ́n fẹ́ ní ànfaní sí bèbè òkun níbi tí ọkọ̀ ojú-omi àwọn Gẹ̀ẹ́sì náà wà láti d'ókòwò pẹ̀lú wọn.[4]
- Ijà àgbà. Gbogbo ìgbà tí Ọ̀yọ́ fi ń ṣe akóso gbogbo ilẹ̀ Yorùbá, ìjọba Ọ̀yọ́ gbìyànjú gidi láti mú ìdọ́gba àti ìṣe déédé láàrín àwọn ìlú ńlá ńlá bí Nupe àti àwọn apá ibìkan ní ilẹ̀ Dahomey bákan náà àlááfíà jọba káàkiri gbogbo àwọn ilẹ̀ amọ́nà náà. [5] Nígbà tí ó di ìbẹ̀rẹ̀ ọdún ọ̀rùdún kọkàndínlógún tí kò sí agbára tí ó ń ṣe akójánu gbogbo ilẹ̀ Yorùbá, ilẹ̀ Ìbàdàn, Ìjàyè àti Ọyọ́ tuntun ń fẹ́ láti rọ́pò Ọ̀yọ́ àtijọ́. Àwọn ilẹ̀ Ọba bíi : Ifẹ̀, Ìjẹ̀bú Abẹ́òkúta ná ń fẹ́ láti fẹ ìlẹ̀ wọn síwájú si. Èyí mú kí Ìbàdàn kógun ja Ìjàyè ti Kunrunmi Ìjàyè, wọ́n tún figa-gbaga pẹ̀lú Ilorin, wọ́n darí Ìbàràpá, Ọ̀ṣun, Ifẹ̀, Ìgbómìnà, Èkìtì, Ìjẹ̀ṣà, Yàgbà àti Àkókó. Àmọ́ wọ́n kùnà láti darí ilẹ̀ Ẹ̀gbá àti Ìjẹ̀bú tí wọ́n súnmọ́ etí bèbè òkun.[4]
- Gbígbẹ̀san fún Ọ̀yọ́. Gbogno àwọn ogun-léndé tí wọ́n fi Ìbàdàn ṣebùgbé ni wọ́n ń fẹ́ láti gbẹ̀san padà lára àwọn Fúlàní Ilroin fún bí wọ́n ṣe tú Ọ̀yọ́ átijọ́ ká, bákan náà ni àwọn ilẹ̀ ọba ńlá ńlá tí wọ́n ti dá dúeó náà ń fẹ́ láti gbẹ̀san yìí fúnra wọn kí wọ́n sì gboríyìn yí fúnra wọn pẹ̀lú kí gbogbo ilẹ̀ káàárọ̀-oò-jíire yòókù lè ma wárí fún wọn. Ìlú Ìkìrun ní tiwọn fara mọ kí wọ́n pé kí gbogbo ilẹ̀ Yorùbá parapọ̀ si ìkan, àmọ́ Èkìtì , Àkókó, Yàgbà àti Ìgbómìnà ń fẹ́ kí kálukú máa ṣe ìjọba àti àkóso wọn lọ́tọ̀ọ̀tọ̀.[4]
Ipa ogun náà ní ilẹ̀ Yorùbá
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]- Orísiríṣi ìpára bí ilkú, ìpunyà ẹbí, ìsòlú d'ahoro àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ ni ohun àjààjà dáwọ́ náà mú wá sí ilé Yorùbá. [4]
- Ìdìde àwọn ìlú mìíràn sípò àgbà lẹ́yìn ìṣubú ilẹ̀ Ọ̀yọ tí púpọ̀ wọn náà sì ṣì wà títí di òní.[4]
- Ìfọkantán àwọn adarí, àwọn ìlú kànkà kànkà tí wọ́n wà lábẹ́ ìdarí àwọn adarí bíi: Kurunmi, Balógun Ogunmọ́lá, Ṣódẹkẹ́ Iba Olúyọ̀lé, [Balógun Ògèdèngbé]], Ààrẹ Látóòsà àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ ni àwọn ènìyàn fọkàn tán.[4]
- Àwọn adarí ilẹ̀ Ọba Yoòbá gbogbo bẹ̀rẹ̀ sí ń lajú sí ètò ìṣèjọba orísiríṣi tí ó wuyì fún àwọn ènìyàn wọn. Ìbàdàn ní tiẹ̀ ń lo ìlànà ìjọba àpapọ̀. Ìjàyè n lo ìlànà Ológun, Ekiti ń lo ìlànà ìjọba àfọwọ́sowọ́pọ̀ àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.[4]
- Ogun naa fún àwọn Gẹ̀ẹ́sì àmúnisìn láànfàní láti já àkóso àwọn ìlú gbà mọ́ àwọn adarí ilẹ̀ Yorùbá lọ́wọ́ .[4]
Ìṣèlú ilẹ̀ Ìbàdàn
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]Ilẹ̀ Ìbàdàn ṣe àgbékalẹ̀ ètò ìjọba rẹ̀ láti jẹ gàba lé gbogbo ìlú àti ilẹ̀ Yorùbá yòókù lórí. Bẹ́ẹ̀ náà ni wọ́n kó ìṣàkóso gbogbo àwọn ilẹ̀/ìlú wọ̀nyí lé àwọn adarí tí wọ́n yàn láti Ìbàdan tí wọn ń pè ní Baba-kekere.[6]
Àwọn ìtọ́kasí
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]- ↑ Johnson, Samuel (1921). The History of the Yorubas from the Earliest Times to the Beginning of the British Protectorate. Great Britain: Lowe and Brydone Limited. pp. 423–425. ISBN 9781642275308.
- ↑ Adekanla, Olabisi (1999). Imesi-Ile : the ancient Kiriji camp. Ibadan: Peetee Nigeria Ltd.. pp. 15. ISBN 978-35009-0-2. OCLC 49823357.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Akintoye, S.A. (1971). Revolution and Power Politics in Yorubaland 1840–1893. USA: Humanities Press Inc.. pp. xviii-xxi.
- ↑ Usman, Aribidesi (4 July 2019). The Yoruba from prehistory to the present. Falola, Toyin.. Cambridge, United Kingdom. pp. 183–184. ISBN 978-1-107-06460-7. OCLC 1082296168.
- ↑ Akintoye, S.A. (1971). Revolution and Power in Yorubaland 1840–1893. USA: Humanities Press Inc.. pp. 70–77.