Jump to content

Gáàsì Ilé-Gíláàsì

Lát'ọwọ́ Wikipedia, ìwé ìmọ̀ ọ̀fẹ́
Àwọn gáàsì ilé-gíláàsì máa ń di díẹ̀ lára ooru tí ó ń ṣẹlẹ̀ nígbà tí ìmọ́lẹ̀ oòrùn bá mú ojú Ilẹ̀ Ayé gbóná. Àwọn gáàsì ilé-gíláàsì pàtàkì mẹ́ta ni a fi ààmì hàn nínú àwòrán yìí: carbon dioxide (CO₂), ìrì omi (water vapour), àti methane (CH₄).
Àwọn ohun tó ń darí ìgbóná ayé (global warming) tí ó ti ṣẹlẹ̀ títí di báyìí láti ọ̀dọ̀ àwọn ìlànà àdánidá àti ti ara (physical drivers). Àǹfààní ìgbóná ayé tó lè ṣẹlẹ̀ lọ́jọ́ iwájú láti ọ̀dọ̀ àwọn ohun tó pẹ́ pẹ́ nínú afẹ́fẹ́, bíi ìtújáde carbon dioxide (CO₂), kò sí nínú àwòrán yìí. Àwọn ìlà kéékèèké (whiskers) tó wà lórí ọ̀kọ̀ọ̀kan àwọn bààrà ń fi àgbègbè àṣìṣe tí ó ṣeé ṣe hàn.

Àwọn gáàsì ilé-gíláàsì (Greenhouse Gases, GHGs) jẹ́ àwọn gáàsì tó wà nínú afẹ́fẹ́ tí ń di ooru mú, tí wọ́n sì ń mú kí ìwọ̀n ìtẹ́ ojú àwọn ara ọ̀run bíi Ilẹ̀ Ayé ga sí i. Kò dàbí àwọn gáàsì mìíràn, àwọn gáàsì ilé-gíláàsì máa ń gba àwọn ìtọ́jú (radiation) tí pílánẹ́ẹ̀tì kan ń tú jáde, èyí tí ó sì ń yọrí sí ipa ilé-gíláàsì.[1] Oòrùn ń mú Ilẹ̀ Ayé gbóná, èyí sì ń jẹ́ kí ojú Ilẹ̀ rẹ̀ tú ooru jáde. Ọ̀pọ̀ jùlọ nínú ooru yìí ni àwọn gáàsì ilé-gíláàsì máa ń gba. Bí kò bá sí àwọn gáàsì ilé-gíláàsì nínú afẹ́fẹ́, ìwọ̀n ìtẹ́ àpapọ̀ ojú Ilẹ̀ Ayé yóò jẹ́ nǹkan bí −18 °C (0 °F),[2] dípò ìwọ̀n àpapọ̀ tó jẹ́ 15 °C (59 °F) tí a ní lónìí.[3][4] Ìgbóná ayé tí ènìyàn ń fa ti ń pọ̀ sí i ní ìwọ̀n tí a kò tíì rí rí tẹ́lẹ̀ láti ìgbà tí a ti bẹ̀rẹ̀ sí í ṣe ìwọ̀n rẹ̀, tí ó sì dé 0.27 ± 0.1 °C ní gbogbo ọdún mẹ́wàá láàárín ọdún 2015 sí 2024. Ìwọ̀n ìgbóná tó ga yìí jẹ́ àbájáde àkópọ̀ ìtújáde àwọn gáàsì ilé-gíláàsì tó ti dé ìpele gíga jù lọ rí, tó jẹ́ 53.6 ± 5.2 Gt CO₂e lọ́dọọdún ní àárín ọdún mẹ́wàá tó kọjá (2014–2023), pẹ̀lú ìdínkù nínú agbára ìtútù tí aerosol ń pèsè.[5]

Àwọn gáàsì ilé-gíláàsì márùn-ún tó pọ̀ jù lọ nínú afẹ́fẹ́ Ilẹ̀ Ayé, tí a ṣe àtòkọ wọn láti èyí tí ó pọ̀ jù lọ sí èyí tí ó kéré sí i gẹ́gẹ́ bí ìwọ̀n molikula àpapọ̀ wọn ní gbogbo ayé, ni:[6][7] ìrì omi (water vapour), carbon dioxide (CO₂), methane (CH₄), nitrous oxide (N₂O), àti ozone (O₃). Àwọn gáàsì ilé-gíláàsì mìíràn tí ó tún ṣe pàtàkì ni chlorofluorocarbons (CFCs àti HCFCs), hydrofluorocarbons (HFCs), perfluorocarbons (PFCs), sulfur hexafluoride (SF₆), àti nitrogen trifluoride (NF₃). Ìrì omi ń fa nǹkan bí ìdajì gbogbo ipa ilé-gíláàsì. Ó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ìfèsìpadà ojú-ọjọ́ (climate feedback), ìyẹn ni pé ìwọ̀n rẹ̀ máa ń yí padà ní ìdáhùn sí àwọn gáàsì ilé-gíláàsì mìíràn.[8]

Àwọn iṣẹ́ ènìyàn láti ìbẹ̀rẹ̀ Ìyípadà Ilé-iṣẹ́ (Industrial Revolution) ní nǹkan bí ọdún 1750 ti mú kí iye carbon dioxide (CO₂) pọ̀ sí i ní ju ìdá 50% lọ,[9] àti pé ìwọ̀n methane ti pọ̀ sí i ní ìdá 150%.[10] Ìtújáde carbon dioxide ni ó ń fa nǹkan bí ìdá mẹ́ta nínú mẹ́rin gbogbo ìgbóná ayé, nígbà tí ìtújáde methane sì ń fa ọ̀pọ̀ jùlọ nínú ìyókù rẹ̀.[11] Ọ̀pọ̀ jùlọ nínú ìtújáde carbon dioxide tí ènìyàn ń fa wá láti inú sísun epo fósílì (fossil fuels),[12] nígbà tí iṣẹ́ ogbin àti ilé-iṣẹ́ tún ń kópa díẹ̀ sí i.[13]:687  Ìtújáde methane sì ń wá láti inú iṣẹ́ ogbin, ìmújáde epo fósílì, egbin, àti àwọn orísun mìíràn.[14] Ó máa ń gba ẹgbẹẹgbẹ̀rún ọdún kí àyíká lè gba gbogbo carbon dioxide (CO₂) padà kúrò nínú afẹ́fẹ́ nípasẹ̀ ìlànà carbon cycle,[15] ṣùgbọ́n methane máa ń wà nínú afẹ́fẹ́ fún àkókò àárín ọdún méjìlá (12 years) péré.[16]

Àwọn ìṣàn carbon àdánidá máa ń ṣẹlẹ̀ láàárín afẹ́fẹ́, àwọn ètò ẹ̀dá alààyè lórí ilẹ̀, òkun, àti àwọn àkójọpọ̀ ìsàlẹ̀ ilẹ̀ (sediments). Àwọn ìṣàn wọ̀nyí ti wà ní ìwọ̀ntúnwọ̀nsì tó dára fún nǹkan bí mílíọ̀nù ọdún kan sẹ́yìn,[17] bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ìwọ̀n àwọn gáàsì ilé-gíláàsì ti yí padà gidigidi ní àwọn àkókò tó jìn sí i nínú ìtàn ayé. Ní báyìí, ìwọ̀n carbon dioxide (CO₂) ga ju bí ó ti rí lọ ní ọdún mílíọ̀nù mẹ́ta sẹ́yìn.[18] Ìmúdójúìwọ̀n ọdún 2023 lórí àwọn àmì pàtàkì fi hàn pé ìgbóná ayé tí ènìyàn ń fa, ìwọ̀n àwọn gáàsì ilé-gíláàsì nínú afẹ́fẹ́, àti àìwọ̀ntúnwọ̀nsì agbára Ilẹ̀ Ayé (Earth's energy imbalance) ti dé àwọn ìpele gíga tuntun.[19] Tí ìwọ̀n ìtújáde tó wà lọ́wọ́lọ́wọ́ bá tẹ̀síwájú, ìgbóná ayé yóò kọjá 2.0 °C (3.6 °F) láàárín ọdún 2040 sí 2070. Èyí jẹ́ ìpele kan tí Ìgbìmọ̀ Àgbáyé Lórí Ìyípadà Ojú-ọjọ́ (Intergovernmental Panel on Climate Change, IPCC) sọ pé ó jẹ́ “ewú tó lágbára” (dangerous).[20]

Àwọn Àbùdá àti Àwọn Ọ̀nà Ìṣiṣẹ́

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Atmospheric absorption and scattering at different wavelengths of electromagnetic waves. The largest absorption band of carbon dioxide is not far from the maximum in the thermal emission from ground, and it partly closes the window of transparency of water—explaining carbon dioxide's major heat-trapping effect.

Àwọn gáàsì ilé-gíláàsì jẹ́ àwọn gáàsì tó ń ṣiṣẹ́ pẹ̀lú ìtọ́jú infurarẹẹdi (infrared radiation), ìyẹn ni pé wọ́n máa ń gba a wọlé, wọ́n sì tún máa ń tú ú jáde ní àgbègbè ìgbi gígùn kan náà tí ojú Ilẹ̀ Ayé, àwọn ìkùukùu, àti afẹ́fẹ́ Ayé ń tú ìtọ́jú rẹ̀ jáde.[21]:2233

Nǹkan bí ìdá 99% afẹ́fẹ́ gbígbẹ Ilẹ̀ Ayé (láìka ìrì omi sí) ni nitrogen (N₂) (78%) àti oxygen (O₂) (21%) ṣe. Nítorí pé molikula wọn ní àwọn atomu méjì ti èròjà kan náà, kò sí àìdọ́gba nínú bí agbára iná inú wọn (electrical charges) ṣe pín ká,[22] nítorí náà ìtọ́jú ìgbóná infurarẹẹdi (infrared thermal radiation) kò ní ipa kankan lórí wọn fẹ́rẹ̀ẹ́ rárá.[23] Ìmúra kékeré gan-an péré ló ń ṣẹlẹ̀ nítorí ohun tí a mọ̀ sí collision-induced absorption.[24][25][26] Nǹkan bí ìdá 0.9% míì nínú afẹ́fẹ́ náà jẹ́ argon (Ar), èyí tí ó jẹ́ molikula atomu kan ṣoṣo (monatomic), nítorí náà ó jẹ́ mímọ́ pátápátá fún ìtọ́jú ìgbóná. Ní ọwọ́ kejì, carbon dioxide (0.04%), methane, nitrous oxide àti àwọn gáàsì míì tí iye wọn kéré gan-an jọ ṣe kere ju ìdá 0.1% afẹ́fẹ́ Ilẹ̀ Ayé lọ. Ṣùgbọ́n nítorí pé molikula wọn ní àwọn atomu ti àwọn èròjà oríṣìíríṣìí, àìdọ́gba kan wà nínú bí agbára iná wọn ṣe pín ká. Àìdọ́gba yìí ń jẹ́ kí ìrìnkèrindò molikula (molecular vibrations) lè bá àwọn ìgbì amúnáwòrán (electromagnetic radiation) ṣiṣẹ́ pọ̀. Èyí ló mú kí wọ́n lè gba ìtọ́jú infurarẹẹdi, ìyẹn ni pé wọ́n jẹ́ infrared active, àti pé wíwà wọn nínú afẹ́fẹ́ ń fa ipa ilé-gíláàsì.[22]

Ipá Mú-Ìwọ̀ntúnwọ̀nsì Ìtọ́jú Yí Padà (Radiative Forcing)

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Hansen àti àwọn alábàáṣiṣẹ́ rẹ̀ (2025) kọ̀wé pé IPCC ti dín ìwọ̀n ipa ìtútù tí aerosols ń ní kù nínú àwọn ìṣírò rẹ̀, èyí tí ó sì mú kí wọ́n tún dín ìwọ̀n climate sensitivity (bí Ilẹ̀ Ayé ṣe ń fèsì sí ìlọsíwájú nínú ìwọ̀n àwọn gáàsì ilé-gíláàsì) kù.[27] Nínú ohun tí Hansen pè ní “àdéhùn Faustian” (Faustian bargain), ìṣàkóso àti ìdínkù aerosols mú kí ààyè afẹ́fẹ́ mọ́ sí i, ṣùgbọ́n ipa ìtútù tí aerosols ń pèsè kò tún tó láti dín ipa ìgbóná tó ń pọ̀ sí i láti ọwọ́ àwọn gáàsì ilé-gíláàsì kù. Èyí ló ṣàlàyé ìdí tí ìgbóná ayé fi ga ju bí a ṣe retí lọ ní ọdún 2023 sí 2024.[27]
Àwọn kọ́ẹ́fíṣẹ́ntì ìmúra ìtọ́jú infurarẹẹdi-ìgbi-gígùn (longwave-infrared absorption coefficients) ti àwọn gáàsì ilé-gíláàsì pàtàkì. Ìrì omi (water vapour) máa ń gba ìtọ́jú lórí àgbègbè ìwọ̀n igbi tó gbòòrò. Ilẹ̀ Ayé sì máa ń tú ìtọ́jú ìgbóná (thermal radiation) jáde ní agbára púpọ̀ ní pàtàkì ní àgbègbè ìmúra carbon dioxide (CO₂) tó wà ní ìwọ̀n igbi 15 micrometre (15 µm). Ìpàtàkì ìrì omi nínú ìmúra ìtọ́jú máa ń dín kù bí a ṣe ń gòkè sí àwọn ìpele afẹ́fẹ́ tó ga sí i.

Ilẹ̀ Ayé máa ń gba apá kan nínú agbára ìtọ́jú (radiant energy) tí ó ń gba láti ọ̀dọ̀ Oòrùn, ó máa ń da apá kan padà gẹ́gẹ́ bí ìmọ́lẹ̀, ó sì máa ń da tàbí tú ìyókù rẹ̀ padà sí òde ayé gẹ́gẹ́ bí ooru. Ìwọ̀n ìtẹ́ ojú pílánẹ́ẹ̀tì kan dá lórí ìwọ̀ntúnwọ̀nsì tó wà láàárín agbára tó ń wọlé àti agbára tó ń jáde. Nígbà tí ìwọ̀ntúnwọ̀nsì agbára Ilẹ̀ Ayé bá yí padà, ojú Ilẹ̀ rẹ̀ máa ń gbóná sí i tàbí tutù sí i, èyí tí ó sì ń yọrí sí oríṣìíríṣìí àyípadà nínú ojú-ọjọ́ àgbáyé.[28] Radiative forcing jẹ́ ìwọ̀n kan tí a ń ṣe ní watts fún mètà onígun (W/m²), tí ó ń ṣàpèjúwe ipa tí àyípadà kan láti òde ní lórí ohun kan tó ń ní ipa lórí ojú-ọjọ́. A máa ń ṣe ìṣírò rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìyàtọ̀ nínú ìwọ̀ntúnwọ̀nsì agbára ní òkè afẹ́fẹ́ (top-of-atmosphere, TOA) tí àyípadà òde bẹ́ẹ̀ fa lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀. Radiative forcing rere (positive forcing), bíi èyí tí ó ń ṣẹlẹ̀ nígbà tí ìwọ̀n àwọn gáàsì ilé-gíláàsì bá pọ̀ sí i, túmọ̀ sí pé agbára tó ń wọlé pọ̀ ju agbára tó ń jáde lọ ní òkè afẹ́fẹ́, èyí tí ó sì ń fa ìgbóná àfikún. Ní ọwọ́ kejì, radiative forcing odi (negative forcing), bíi èyí tí sulfate tí sulfur dioxide dá sílẹ̀ nínú afẹ́fẹ́ ń fa, máa ń yọrí sí ìtútù.[21]:2245[29]

Nínú afẹ́fẹ́ ìsàlẹ̀ (lower atmosphere), àwọn gáàsì ilé-gíláàsì máa ń pàṣípààrọ̀ ìtọ́jú ìgbóná (thermal radiation) pẹ̀lú ojú Ilẹ̀ Ayé, wọ́n sì ń dín ìṣàn ooru tí ń lọ kúrò lórí ojú Ilẹ̀ nípasẹ̀ ìtọ́jú kù. Èyí ń dín ìwọ̀n àpapọ̀ ìgbéga ooru nípasẹ̀ ìtọ́jú (upward radiative heat transfer) kù.[30]:139[31] Ìlọsíwájú nínú ìwọ̀n àwọn gáàsì ilé-gíláàsì tún ń mú kí afẹ́fẹ́ òkè (upper atmosphere) tutù sí i. Èyí jẹ́ nítorí pé afẹ́fẹ́ òkè rọrùn gan-an ju afẹ́fẹ́ ìsàlẹ̀ lọ, àti pé ooru tí àwọn gáàsì ilé-gíláàsì bá tún tú jáde níbẹ̀ máa ń ní àǹfààní púpọ̀ sí i láti tẹ̀síwájú lọ sí òde ayé ju láti bá àwọn molikula gáàsì díẹ̀ tí ó wà ní afẹ́fẹ́ òkè ṣiṣẹ́ pọ̀ lọ. Gẹ́gẹ́ bí àbájáde, afẹ́fẹ́ òkè náà ń dín kù ní ìwọ̀n rẹ̀.[32]:413

Àfikún Gáàsì Kọọkan sí Ipa Ilé-Gíláàsì

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àwọn ìyípadà tí ènìyàn ń fa sí ipa ilé-gíláàsì àdánidá ni a máa ń pè ní ipa ilé-gíláàsì tí a ti mú pọ̀ sí i (enhanced greenhouse effect).[21]:2223

Àtòjọ yìí fi hàn àwọn ìpín pàtàkì jù lọ nínú ipa ilé-gíláàsì lapapọ̀, láìsí èyí tí ìwọ̀n ìtẹ́ àpapọ̀ ojú Ilẹ̀ Ayé yóò jẹ́ nǹkan bí −18 °C (0 °F),[2] dípò nǹkan bí 15 °C (59 °F) tí a ní lónìí.[3] Àtòjọ náà tún mẹ́nuba ozone tó wà nínú troposphere, nítorí pé gáàsì yìí ní ipa ìtútù nínú stratosphere, ṣùgbọ́n ó ní ipa ìgbóná nínú troposphere tí ó jọ ti nitrous oxide àti CFCs.[33]

Ìpín Ìdásílẹ̀ Gáàsì Ilé-Gíláàsì Lapapọ̀ (% Contribution to Total Greenhouse Effect)
K&T (1997)[34]Schmidt (2010)[35]
Olùkópa (Contributor)Ọ̀run Mímọ́ (Clear Sky)Pẹ̀lú Àwọsánmà (With Clouds)Ọ̀run Mímọ́ (Clear Sky)Pẹ̀lú Àwọsánmà (With Clouds)
Ìrì Omi (Water Vapour)60416750
Àwọsánmà (Clouds)3125
CO226182419
Tropospheric ozone (O3)8
N2O + CH46
Other997

K&T (1997) lo 353 ppm ti CO₂, wọ́n sì ṣe ìṣírò ipa ilé-gíláàsì lapapọ̀ tí ọ̀run mímọ́ (clear-sky greenhouse effect) tó jẹ́ 125 W/m². Wọ́n dá lórí àpẹẹrẹ afẹ́fẹ́ kan ṣoṣo àti àwòṣe awọsánmà kan. Àwọn ìpín “Pẹ̀lú Àwọsánmà” jẹ́ láti ìtumọ̀ Schmidt (2010) ti iṣẹ́ K&T (1997).

Schmidt (2010) lo data climatology ti ọdún 1980 pẹ̀lú 339 ppm ti CO₂, ó sì ṣe ìṣírò ipa ilé-gíláàsì lapapọ̀ tí ó jẹ́ 155 W/m². Ó tún kópa ìpínkiri àkókò àti ìpínkiri mẹ́ta-ọ̀nà (3-D spatial distribution) ti àwọn ohun tí ń gba ìtọ́jú (absorbers) sínú àyẹ̀wò rẹ̀.

Ipa Pàtàkì Ìrì Omi (Special Role of Water Vapour)

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Àwọn gáàsì afẹ́fẹ́ máa ń gba díẹ̀ nínú ìgbi agbára (energy wavelengths) kan ṣoṣo, ṣùgbọ́n wọ́n tún máa ń jẹ́ mímọ́ fún àwọn ìgbi míì. Àpẹẹrẹ ìmúra ìtọ́jú (absorption patterns) ti ìrì omi (water vapour) (àwọn gíga buluu) àti carbon dioxide (CO₂) (àwọn gíga pupa) máa ń bọ́ lórí ara wọn ní àwọn ìwọ̀n igbi kan.[36]

Ìrì omi (water vapour) ni gáàsì ilé-gíláàsì tó ṣe pàtàkì jù lọ lapapọ̀, nítorí pé ó ń kópa nínú nǹkan bí ìdá 41–67% nínú ipa ilé-gíláàsì.[34][35] Síbẹ̀, ìwọ̀n rẹ̀ nínú ayé kì í jẹ́ ohun tí iṣẹ́ ènìyàn ń ṣàkóso taara. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé iṣẹ́ ènìyàn bíi ìrìgá (irrigation) lè ní ipa lórí ìrì omi ní agbègbè kan, ipa yìí kéré gan-an lórí ìwọ̀n àgbáyé nítorí pé ìrì omi kì í pẹ́ nínú afẹ́fẹ́ — ìgbà ààyè rẹ̀ jẹ́ nǹkan bí ọjọ́ mẹ́sàn-án péré.[37] Síbẹ̀, nípa àìtaara, bí ìwọ̀n ìgbóná ayé ṣe ń pọ̀ sí i, yóò mú kí ìrì omi nínú afẹ́fẹ́ pọ̀ sí i, èyí tí yóò sì tún mú ìgbóná náà lágbára sí i. Ìlànà yìí ni a mọ̀ sí ìfèsìpadà ìrì omi (water vapour feedback). Èyí ṣẹlẹ̀ nítorí ìlànà Clausius–Clapeyron, tó sọ pé bí ìwọ̀n ooru ṣe ń gòkè, ìpọ̀ ìrì omi tí afẹ́fẹ́ lè dì pọ̀ sí i nínú ìwọn kọọkan tún máa ń pọ̀ sí i.[38] Nítorí náà, ìwọ̀n ìrì omi nínú afẹ́fẹ́ lè yàtọ̀ gidigidi: ó lè jẹ́ kéré ju 0.01% lọ ní àwọn agbègbè tó tutù gan-an, sí i tó 3% nípa ìpọ̀ ní afẹ́fẹ́ tí ó ti kún fún omi ní ìwọ̀n 32 °C.[39]

Agbára Ìgbóná Ayé Tó Wọ́pọ̀ (Global Warming Potential, GWP) àti CO₂ Equivalents

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Àfiwé agbára ìgbóná ayé (GWP-100) ti àwọn gáàsì ilé-gíláàsì mẹ́ta lórí àkókò ọdún 100 fún ton kọọkan: Perfluorotributylamine (PFTBA), nitrous oxide, àti methane, ní ìfíwéra pẹ̀lú carbon dioxide (CO₂, èyí tí a fi ṣe ìpele ìfíwéra, nítorí náà GWP rẹ̀ jẹ́ 1). PFTBA ni a lo nínú àpẹẹrẹ yìí gẹ́gẹ́ bí aṣojú ẹgbẹ́ ńlá kan ti àwọn gáàsì ilé-gíláàsì fluorinated tí ó lágbára gan-an. Àpapọ̀ àwọn hydrocarbon fluorinated kópa nínú nǹkan bí ìdá 10% ti ìgbóná ayé.

Ìwọn Agbára Ìgbóná Ayé Gbogbogbò (GWP) jẹ́ ìwọn bí gáàsì ilé-gíláàsì kan ṣe ń di ooru mú nínú afẹ́fẹ́ lórí àkókò kan pàtó, ní ìfíwéra pẹ̀lú carbon dioxide (CO₂).[40]  Ó jẹ́ ìwọ̀n tí kò ní ẹ̀ka (dimensionless) tí a ń fi hàn gẹ́gẹ́ bí ìlọ́po ìgbóná tí ìwọ̀n kan náà ti CO₂ yóò fa. Nítorí náà, ní ìtumọ̀ rẹ̀, CO₂ ní GWP tó dọ́gba pẹ̀lú 1. Fún àwọn gáàsì mìíràn, ó dá lórí bí gáàsì náà ṣe lágbára tó láti gba ìtọ́jú ìgbóná (thermal radiation), bí ó ṣe yara tó láti kúrò nínú afẹ́fẹ́, àti àkókò tí a fi ń ṣe àyẹ̀wò náà.

Fún àpẹẹrẹ, methane ní Ìwọn Agbára Ìgbóná Ayé lórí ọdún 20 (GWP-20) tó jẹ́ 81.2,[41] èyí tó túmọ̀ sí pé jíjò ton kan ti methane dọ́gba pẹ̀lú ìtújáde ton 81.2 ti carbon dioxide, bí a bá fi àkókò ọdún 20 ṣe ìwọ̀n wọn. Níwọ̀n bí methane ṣe ní àkókò ìgbé ayé nínú afẹ́fẹ́ tó kúkúrú ju carbon dioxide lọ, GWP rẹ̀ máa ń dín kù lórí àwọn àkókò tó gùn sí i, pẹ̀lú GWP-100 tó jẹ́ 27.9 àti GWP-500 tó jẹ́ 7.95.[41]

Ìtújáde gáàsì ilé-gíláàsì (GHG emissions) lè jẹ́ fífi hàn gẹ́gẹ́ bí ìwọ̀n carbon dioxide equivalent mass tàbí carbon dioxide equivalent nìkan (tí a ń fi àmì CO₂e tàbí CO₂eq hàn, tí a tún lè kọ sí CO₂-e tàbí CO₂-eq). A lè ṣe ìṣírò rẹ̀ láti inú GWP àti ìwọ̀n gáàsì tí a tú jáde. Fún gáàsì kankan, ó jẹ́ ìwọ̀n CO₂ tí yóò mú kí Ilẹ̀ Ayé gbóná tó bẹ́ẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìwọ̀n gáàsì náà. Nítorí náà, ó pèsè ìwọ̀n kan ṣoṣo fún fífi wọn ipa ojú-ọjọ́ ti àwọn gáàsì oríṣìíríṣìí. A máa ń ṣe ìṣírò rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí GWP tí a fi ìwọ̀n gáàsì kejì náà sọ́pọ̀; a sì máa ń fi hàn ní gigatonnes (àmì: Gt).

Àtòjọ gbogbo àwọn gáàsì ilé-gíláàsì

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Ipa radiative forcing (ipa ìgbóná) ti àwọn gáàsì ilé-gíláàsì tó pẹ́ nínú afẹ́fẹ́ fún àkókò pípẹ́ ti ń pọ̀ sí i ní kíákíá, ó sì ti fẹ́rẹ̀ẹ́ di ìlọ́po méjì nínú ọdún mẹ́rìnlélógójì (40 years).[42][43]

Ìpín tí gáàsì kọ̀ọ̀kan ń kó sí ipa ilé-gíláàsì tí a ti mú pọ̀ sí i (enhanced greenhouse effect) dá lórí àwọn àbùdá gáàsì náà, iye rẹ̀, àti àwọn ipa àìtaara tí ó lè fa. Fún àpẹẹrẹ, ipa radiative forcing tààrà ti ìwọ̀n kan ti methane jẹ́ nǹkan bí ìlọ́po 84 lágbára ju ìwọ̀n kan náà ti carbon dioxide lọ lórí àkókò ọdún 20.[44] Láti ọdún 1980s, a tún ti ń ṣe ìṣírò àwọn ìpín greenhouse gas forcing (ní ìfíwéra pẹ̀lú ọdún 1750) pẹ̀lú ìdánilójú gíga, ní lílo àwọn àfihàn tí IPCC dámọ̀ràn tí a ti mú jáde láti inú àwọn àwòṣe radiative transfer.[45]

Ìwọ̀n gáàsì ilé-gíláàsì nínú afẹ́fẹ́ ni a sábà máa ń wọn ní parts per million (ppm) tàbí parts per billion (ppb) ní ìwọ̀n àgbègbè (by volume). Ìwọ̀n CO₂ tó jẹ́ 420 ppm túmọ̀ sí pé nínú gbogbo mílíọ̀nù kan (1,000,000) molikula afẹ́fẹ́, 420 nínú wọn ni molikula CO₂. Ìlọsíwájú àkọ́kọ́ ti 30 ppm nínú ìwọ̀n CO₂ gba nǹkan bí ọdún 200 láti ṣẹlẹ̀, láti ìbẹ̀rẹ̀ Ìyípadà Ilé-iṣẹ́ (Industrial Revolution) títí di ọdún 1958. Ṣùgbọ́n ìlọsíwájú tó tẹ̀lé e, tó jẹ́ 90 ppm, ṣẹlẹ̀ láàárín ọdún 56 péré, láti ọdún 1958 sí 2014.[9][46][47] Bákan náà, àpapọ̀ ìlọsíwájú ọdún kọ̀ọ̀kan ní àwọn ọdún 1960s jẹ́ 37% péré ti ohun tí ó jẹ́ láàárín ọdún 2000 sí 2007.[48]

Ọ̀pọ̀ àkíyèsí (observations) wà lórí ẹ̀rọ ayélujára nínú oríṣìíríṣìí Àkójọpọ̀ Dátà Àkíyèsí Kemísírì Afẹ́fẹ́ (Atmospheric Chemistry Observational Databases). Tábìlì tó wà ní ìsàlẹ̀ fi àwọn gáàsì ilé-gíláàsì tó pẹ́ nínú afẹ́fẹ́, tí wọ́n sì dà pọ̀ dáadáa (long-lived, well-mixed greenhouse gases), hàn, pẹ̀lú ìwọ̀n wọn nínú troposphere àti ipa radiative forcing tààrà wọn, gẹ́gẹ́ bí Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) ṣe dá wọn mọ̀.[49] Àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì afẹ́fẹ́ máa ń ṣe ìwọ̀n àwọn gáàsì àtọ̀ka wọ̀nyí (trace gases) déédéé láti inú àwọn àpẹẹrẹ afẹ́fẹ́ tí a kó jọ láti oríṣìíríṣìí agbègbè ayé.[50][51][52] Tábìlì náà kò kà ìrì omi (water vapor) sí, nítorí pé àwọn ìyípadà nínú ìwọ̀n rẹ̀ ni a máa ń ṣe ìṣírò wọn gẹ́gẹ́ bí ìfèsìpadà sí ìyípadà ojú-ọjọ́ (climate change feedback) tí ó ṣẹlẹ̀ ní àìtaara látàrí àwọn ìyípadà nínú àwọn gáàsì ilé-gíláàsì mìíràn. Ó tún yọ ozone kúrò, nítorí pé àwọn ìyípadà nínú ìwọ̀n rẹ̀ máa ń ṣẹlẹ̀ ní àìtaara nìkan látàrí àwọn refrigerants oríṣìíríṣìí tí ń fa ìparun ozone. Diẹ̀ lára àwọn gáàsì tó kì í pẹ́ nínú afẹ́fẹ́ (short-lived gases), bíi carbon monoxide àti NOx, pẹ̀lú àwọn aerosol bíi eruku ilẹ̀ (mineral dust) tàbí black carbon, ni a tún yọ kúrò nítorí ipa wọn tó kéré àti ìyípadà wọn tó lágbára. Bákan náà, àwọn refrigerants kéékèèké àti àwọn gáàsì halogenated mìíràn ni a tún yọ kúrò, nítorí pé a ti ṣe wọn ní iye tó kéré ju àwọn tó wà nínú tábìlì náà lọ.[49]:731–738  àti Annex III ti Ìròyìn IPCC WG1 ti ọdún 2021.[53]:4–9

Àtòjọ IPCC ti àwọn gáàsì ilé-gíláàsì pẹ̀lú àkókò tí wọ́n máa ń pẹ́ nínú afẹ́fẹ́ (lifetime), Agbára Ìgbóná Ayé Gbogbogbò lórí ọdún 100 (100-year Global Warming Potential), ìwọ̀n wọn nínú troposphere, àti àwọn radiative forcings wọn. Àwọn àkótán TAR, AR4, AR5 àti AR6 ń tọ́ka sí àwọn ìròyìn IPCC oríṣìíríṣìí tí a tẹ̀ jáde láàárín àwọn ọdún. Ìpìlẹ̀ ìfíwéra náà ni àkókò ṣáájú Ìyípadà Ilé-iṣẹ́ (pre-industrialization), ìyẹn ọdún 1750.
Species Lifetime

(years) [49]:731

 100-yr

GWP [49]:731

 Mole Fraction [ppt – except as noted]Àdàkọ:Efn-ua + Radiative forcing [W m−2]Àdàkọ:Efn-ua Concentrations

over time[54][55]

up to year 2022

Baseline

Year 1750

 TAR[56]

Year 1998

 AR4[57]

Year 2005

 AR5[49]:678

Year 2011

 AR6[53]:4–9

Year 2019

CO2 [ppm] Àdàkọ:Efn-ua 1 278 365 (1.46) 379 (1.66) 391 (1.82) 410 (2.16)
CH4 [ppb] 12.4 28 700 1,745 (0.48) 1,774 (0.48) 1,801 (0.48) 1866 (0.54)
N2O [ppb] 121 265 270 314 (0.15) 319 (0.16) 324 (0.17) 332 (0.21)
CFC-11 45 4,660 0 268 (0.07) 251 (0.063) 238 (0.062) 226 (0.066)
CFC-12 100 10,200 0 533 (0.17) 538 (0.17) 528 (0.17) 503 (0.18)
CFC-13 640 13,900 0 4 (0.001) – 2.7 (0.0007) 3.28 (0.0009) cfc13 Archived 2024-09-13 at the Wayback Machine.
CFC-113 85 6,490 0 84 (0.03) 79 (0.024) 74 (0.022) 70 (0.021)
CFC-114 190 7,710 0 15 (0.005) – – 16 (0.005) cfc114 Archived 2024-09-13 at the Wayback Machine.
CFC-115 1,020 5,860 0 7 (0.001) – 8.37 (0.0017) 8.67 (0.0021) cfc115 Archived 2024-09-13 at the Wayback Machine.
HCFC-22 11.9 5,280 0 132 (0.03) 169 (0.033) 213 (0.0447) 247 (0.0528)
HCFC-141b 9.2 2,550 0 10 (0.001) 18 (0.0025) 21.4 (0.0034) 24.4 (0.0039)
HCFC-142b 17.2 5,020 0 11 (0.002) 15 (0.0031) 21.2 (0.0040) 22.3 (0.0043)
CH3CCl3 5 160 0 69 (0.004) 19 (0.0011) 6.32 (0.0004) 1.6 (0.0001)
CCl4 26 1,730 0Àdàkọ:Efn-ua 102 (0.01) 93 (0.012) 85.8 (0.0146) 78 (0.0129)
HFC-23 222 12,400 0 14 (0.002) 18 (0.0033) 24 (0.0043) 32.4 (0.0062)
HFC-32 5.2 677 0 – – 4.92 (0.0005) 20 (0.0022)
HFC-125 28.2 3,170 0 – 3.7 (0.0009) 9.58 (0.0022) 29.4 (0.0069)
HFC-134a 13.4 1,300 0 7.5 (0.001) 35 (0.0055) 62.7 (0.0100) 107.6 (0.018)
HFC-143a 47.1 4,800 0 – – 12.0 (0.0019) 24 (0.0040)
HFC-152a 1.5 138 0 0.5 (0.0000) 3.9 (0.0004) 6.4 (0.0006) 7.1 (0.0007)
CF4 (PFC-14) 50,000 6,630 40[58]Àdàkọ:Efn-ua 80 (0.003) 74 (0.0034) 79 (0.0040) 85.5 (0.0051)
C2F6 (PFC-116) 10,000 11,100 3 (0.001) 2.9 (0.0008) 4.16 (0.0010) 4.85 (0.0013)
SF6 3,200 23,500 0.01[58] 4.2 (0.002) 5.6 (0.0029) 7.28 (0.0041) 9.95 (0.0056)
SO2F2 36 4,090 0 – – 1.71 (0.0003) 2.5 (0.0005)
NF3 500 16,100 0 – – 0.9 (0.0002) 2.05 (0.0004)

A. Mole fractions: μmol/mol = ppm = parts per million (10⁶); nmol/mol = ppb = parts per billion (10⁹); pmol/mol = ppt = parts per trillion (10¹²).

B. Àwọn iye wọ̀nyí jẹ́ ní ìfíwéra pẹ̀lú ọdún 1750. AR6 ń fi effective radiative forcing hàn, èyí tí ó tún kà àwọn ipa àwọn àtúnṣe kíákíá (rapid adjustments) nínú afẹ́fẹ́ àti lórí ojú ilẹ̀.[54]

C. IPCC sọ pé “a kò lè fún CO₂ ní àkókò ìgbésí ayé kan ṣoṣo nínú afẹ́fẹ́”.[49]  Èyí jẹ́ púpọ̀ nítorí ìdagba kíákíá àti àpapọ̀ ìyípadà tí ènìyàn ti fa sí carbon cycle Ilẹ̀ Ayé nípasẹ̀ yíyọ carbon fósílì jáde láti inú ilẹ̀ àti sísun un.[59] Ní ọdún 2014, a retí pé bí a bá tú fossil CO₂ jáde gẹ́gẹ́ bí pulse tó jẹ́ 10 sí 100 GtC lórí ìwọ̀n CO₂ tó ti wà nínú afẹ́fẹ́ tẹ́lẹ̀, nǹkan bí 50% rẹ̀ yóò jẹ́ yíyọ kúrò nípasẹ̀ ewéko ilẹ̀ àti àwọn sink inú òkun láàárín àkókò tó kéré ju ọgọ́rùn-ún ọdún kan lọ, gẹ́gẹ́ bí àwọn àwòṣe tó darapọ̀ (coupled models) tí a tọ́ka sí nínú ìròyìn AR5.[60] A tún retí pé ìpín pàtàkì kan (20–35%) yóò ṣì dúró nínú afẹ́fẹ́ fún ọgọ́rùn-ún ọdún sí ẹgbẹẹgbẹ̀rún ọdún, níbi tí ìpín tó ń dúró yóò ti máa pọ̀ sí i bí ìwọ̀n pulse náà ṣe ń tóbi sí i.[61][62]

D. Àwọn orísun àdánidá wà, ṣùgbọ́n wọn kì í ṣe ìwọ̀n tó ga tó 1 part per quadrillion.[63]

E. Nọ́ńbà náà jẹ́ àpapọ̀ ìwọ̀n àdánidá gbogbo perfluorocarbons; kò sí data fún ọkọ̀ọ̀kan àwọn àkópọ̀ kemika náà.[64]

Àwọn nǹkan tí ń ní ipa lórí ìwọ̀n àwọn gáàsì ilé-gíláàsì (Factors Affecting Concentrations)

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ìwọ̀n àwọn gáàsì nínú afẹ́fẹ́ ni a ń pinnu nípasẹ̀ ìwọ̀ntúnwọ̀nsì láàárín àwọn orísun (ìtújáde gáàsì náà láti inú iṣẹ́ ènìyàn àti àwọn ètò àdánidá) àti àwọn ibi ìyọkúrò (yíyọ gáàsì náà kúrò nínú afẹ́fẹ́ nípasẹ̀ yíyí i padà sí àkópọ̀ kemika míì tàbí mímú un wọ inú àwọn omi).[65]:512

Ìpín Tó Ṣì Wà nínú Afẹ́fẹ́ (Airborne Fraction)

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ìpín ìtújáde gáàsì kan tí ó ṣì wà nínú afẹ́fẹ́ lẹ́yìn àkókò kan pàtó ni a ń pè ní "airborne fraction" (AF). Airborne fraction ọdún kọ̀ọ̀kan ni ìpín ìlọsíwájú nínú ìwọ̀n gáàsì náà nínú afẹ́fẹ́ ní ọdún kan sí àpapọ̀ gbogbo ìtújáde rẹ̀ ní ọdún náà. Airborne fraction ọdún kọ̀ọ̀kan fún CO₂ ti dúró ṣinṣin ní 0.45 fún ọdún Ogóta (60 years) sẹ́yìn, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ìtújáde rẹ̀ ti ń pọ̀ sí i. Èyí túmọ̀ sí pé ìpín 0.55 tó kù nínú CO₂ tí a tú jáde ni àwọn carbon sinks ilẹ̀ àti afẹ́fẹ́ máa ń gba wọlé láàárín ọdún àkọ́kọ́ lẹ́yìn ìtújáde náà.[59] Nínú àwọn àwòṣe tí ìtújáde gáàsì pọ̀ gan-an, agbára àwọn carbon sinks láti gba CO₂ yóò dín kù, èyí tí yóò mú kí ìpín CO₂ tó ṣì wà nínú afẹ́fẹ́ pọ̀ sí i, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé iye CO₂ gangan tí wọ́n gba yóò ga ju ti ìsinsìnyí lọ.[66]:746

Àkókò Ìgbésí Ayé nínú Afẹ́fẹ́ (Atmospheric Lifetime)

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Àfojúsùn àkókò ìgbésí ayé methane nínú afẹ́fẹ́ ṣáájú Ìyípadà Ilé-iṣẹ́ (agbègbè tí a fi ojiji hàn); àwọn ìyípadà nínú àkókò ìgbésí ayé methane láti ọdún 1850 gẹ́gẹ́ bí àwòṣe ojú-ọjọ́ kan ṣe fi hàn (ìlà aláwọ̀ búlúù), àti àwòrán tí a ti mú kí ó bá ara rẹ̀ mu (ìlà aláwọ̀ pupa).[67]

Àwọn gáàsì ilé-gíláàsì pàtàkì dà pọ̀ dáadáa nínú afẹ́fẹ́, wọ́n sì máa ń gba ọ̀pọ̀ ọdún kí wọ́n tó kúrò nínú afẹ́fẹ́.[68]

Àkókò ìgbésí ayé gáàsì ilé-gíláàsì nínú afẹ́fẹ́ túmọ̀ sí àkókò tí ó nílò láti mú ìwọ̀ntúnwọ̀nsì padà bọ̀ lẹ́yìn ìlọsíwájú tàbí ìdínkù àìròtẹ́lẹ̀ nínú ìwọ̀n rẹ̀ nínú afẹ́fẹ́. Àwọn atomu tàbí molikula kọ̀ọ̀kan lè pàdánù tàbí kí wọ́n lọ sí àwọn sinks bíi ilẹ̀, àwọn òkun àti àwọn omi mìíràn, tàbí ewéko àti àwọn ètò ẹ̀dá alààyè mìíràn, èyí tí ó máa ń dín ìwọ̀n tó pọ̀ ju àdánidá lọ padà sí ìwọ̀n àbẹ́lẹ̀ (background concentrations). Àpapọ̀ àkókò tí ó máa ń gba láti ṣe èyí ni a ń pè ní mean lifetime. A lè fi hàn nípasẹ̀ fọ́ọ̀mùlà tó tẹ̀lé e, níbi tí àkókò ìgbésí ayé ti irú ẹ̀yà afẹ́fẹ́ X nínú àwòṣe one-box jẹ́ àpapọ̀ àkókò tí molikula X kan máa ń dúró nínú box náà.[69]

tún lè jẹ́ àlàyé gẹ́gẹ́ bí ìpín láàárín ìwọ̀n (mass) (ní kg) ti X nínú box náà àti oṣuwọn ìyọkúrò rẹ̀ (removal rate), èyí tí ó jẹ́ àpapọ̀ ìṣàn X tó ń jáde kúrò nínú box náà (), ìparun kemika ti X (), àti ìfipamọ́ X () (gbogbo wọn ní kg/s)

.[69]

Tí ìwọlé gáàsì yìí sínú box náà bá dáwọ́ dúró, lẹ́yìn àkókò ìwọ̀n rẹ̀ yóò ti dín kù ní nǹkan bí 63%.[70]

Àwọn ìyípadà nínú èyíkéyìí àwọn nǹkan wọ̀nyí lè yí àkókò ìgbésí ayé gáàsì ilé-gíláàsì nínú afẹ́fẹ́ padà. Fún àpẹẹrẹ, a fojú díwọ̀n pé àkókò ìgbésí ayé methane nínú afẹ́fẹ́ kéré sí i ní ọ̀rúndún kọkàndínlógún ju bí ó ṣe rí ní báyìí lọ, ṣùgbọ́n ó ga sí i ní ìdajì kejì ọ̀rúndún ogún ju bí ó ṣe rí lẹ́yìn ọdún 2000 lọ.[67] Carbon dioxide ní àkókò ìgbésí ayé tó túbọ̀ yàtọ̀ sí i, tí a kò sì lè sọ ọ́ di nọ́ńbà kan ṣoṣo.[71][44][21]:2237 Dípò bẹ́ẹ̀, àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì sọ pé, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé 10% àkọ́kọ́ nínú airborne fraction ti carbon dioxide (láìka nǹkan bí 50% tí ilẹ̀ àti àwọn sink inú òkun gba nínú ọdún àkọ́kọ́ ìtújáde náà) máa ń yọ kúrò “ní kíákíá”, ọ̀pọ̀ jù lọ nínú airborne fraction náà – ìyẹn 80% – máa ń wà fún “ọgọ́rùn-ún ọdún sí ẹgbẹẹgbẹ̀rún ọdún”. 10% tó kù sì máa ń dúró fún ẹgbẹẹgbẹ̀rún mẹ́wàá ọdún. Nínú àwọn àwòṣe kan, ìpín tó pẹ́ jù lọ yìí lè tó 30%.[72][73]

Ìfíwéra bí CO₂ ṣe ń dúró nínú afẹ́fẹ́ pẹ̀lú ìṣe exponential decay tí ó ní half-life kan náà.

Ní Àwọn Àkókò Jíjìn ti Ìtàn Ilẹ̀ Ayé (During Geologic Time Scales)

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Ìwọ̀n CO₂ láàárín ọdún mílíọ̀nù 500 sẹ́yìn.
Ìwọ̀n CO₂ nínú afẹ́fẹ́ láàárín ọdún 40,000 sẹ́yìn, láti ìgbà Last Glacial Maximum títí di òní. Oṣùwọ̀n ìlọsíwájú tó wà lọ́wọ́lọ́wọ́ ga ju ti ìgbàkígbà lọ ní gbogbo àkókò ìparí àkókò yìnyín (deglaciation) tó ṣẹ̀ṣẹ̀ kọjá.

Àwọn ìṣírò tí a ṣe ní ọdún 2023 fi hàn pé ìwọ̀n carbon dioxide tó wà nínú afẹ́fẹ́ lọ́wọ́lọ́wọ́ lè jẹ́ èyí tó ga jù lọ láàárín ọdún mílíọ̀nù mẹ́rìnlá (14 million years) sẹ́yìn.[74] Ṣùgbọ́n Ìròyìn Ìdánilẹ́kọ̀ọ́ Kẹfà ti IPCC (IPCC Sixth Assessment Report) fojú díwọ̀n pé irú ìwọ̀n bẹ́ẹ̀ ti wà tẹ́lẹ̀ ní nǹkan bí ọdún mílíọ̀nù 3 sí 3.3 sẹ́yìn, ní àkókò ìgbóná Mid-Pliocene (mid-Pliocene warm period). Àkókò yìí lè jẹ́ àpẹẹrẹ (proxy) fún àwọn àbájáde ojú-ọjọ́ tó ṣeé ṣe pẹ̀lú ìwọ̀n CO₂ tó wà lọ́wọ́lọ́wọ́.[75]:Figure 2.34

A gbà pé carbon dioxide ti kó ipa pàtàkì nínú ṣíṣètò ìwọ̀n ooru Ilẹ̀ Ayé ní gbogbo ìtàn rẹ̀ tó pé ọdún bílíọ̀nù 4.54. Ní ìbẹ̀rẹ̀ ìgbésí ayé Ilẹ̀ Ayé, àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì rí ẹ̀rí pé omi wà ní ipò olómi, èyí tó fi hàn pé ayé gbóná, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé a gbà pé agbára tí Oòrùn ń tú jáde nígbà yẹn jẹ́ ìdá 70% péré ti ohun tí ó jẹ́ lónìí. Ìwọ̀n carbon dioxide tó ga sí i nínú afẹ́fẹ́ Ilẹ̀ Ayé ìbẹ̀rẹ̀ lè ṣàlàyé faint young sun paradox yìí. Nígbà tí Ilẹ̀ Ayé ṣẹ̀ṣẹ̀ dá, afẹ́fẹ́ rẹ̀ lè ti ní àwọn gáàsì ilé-gíláàsì púpọ̀ sí i, àti pé ìwọ̀n carbon dioxide lè ti ga gan-an, pẹ̀lú estimated partial pressure tó lè dé 1,000 kPa (10 bar), nítorí pé kò tíì sí photosynthesis ti àwọn bakiteria láti yí gáàsì náà padà sí àwọn àkópọ̀ carbon àti oxygen. Methane, tó jẹ́ gáàsì ilé-gíláàsì tó lágbára gan-an, lè ti pọ̀ sí i nínú afẹ́fẹ́ náà pẹ̀lú.[76][77]

Ìtọ́jú àti Ìbójútó (Monitoring)

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ìtọ́jú àti ìbójútó àwọn gáàsì ilé-gíláàsì ní fífi ìwọ̀n wọn nínú afẹ́fẹ́ wò tààràtà, àti fífi àwọn ìtújáde gáàsì ilé-gíláàsì wò ní ọ̀nà tààràtà àti àìtààràtà. Àwọn ọ̀nà àìtààràtà máa ń ṣe ìṣírò ìtújáde àwọn gáàsì ilé-gíláàsì lórí ìpìlẹ̀ àwọn ìwọ̀n míì tó ní í ṣe pẹ̀lú rẹ̀, bíi yíyọ epo fósílì jáde.[59]

Ọ̀pọ̀ ọ̀nà ló wà fún fífi wọn ìwọ̀n carbon dioxide nínú afẹ́fẹ́, pẹ̀lú infrared analyzing àti manometry.[78] Wọ́n máa ń fi àwọn irinṣẹ́ míì, bíi range-resolved infrared differential absorption lidar (DIAL), wọn ìwọ̀n methane àti nitrous oxide.[79] Wọ́n tún máa ń wọn àwọn gáàsì ilé-gíláàsì láti ojú òfurufú, bíi pẹ̀lú Orbiting Carbon Observatory, àti nípasẹ̀ àwọn nẹ́tíwọ́ọ̀kì àwọn ibùdó ìwòye lórí ilẹ̀, bíi Integrated Carbon Observation System.[59]

Annual Greenhouse Gas Index (AGGI) ni àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì afẹ́fẹ́ ní NOAA ṣe àlàyé gẹ́gẹ́ bí ìpín àpapọ̀ direct radiative forcing tí àwọn gáàsì ilé-gíláàsì tó pẹ́ nínú afẹ́fẹ́ tí wọ́n sì dà pọ̀ dáadáa ń fa fún ọdún kankan tí ìwọ̀n àgbáyé tó péye wà, sí èyí tó wà ní ọdún 1990.[80][81] Àwọn ìwọ̀n radiative forcing wọ̀nyí jẹ́ ní ìfíwéra pẹ̀lú àwọn tí ó wà ní ọdún 1750 (ìyẹn ṣáájú ìbẹ̀rẹ̀ àkókò Ìyípadà Ilé-iṣẹ́). A yan ọdún 1990 nítorí pé ó jẹ́ ọdún ìpìlẹ̀ fún Kyoto Protocol, ó sì tún jẹ́ ọdún tí a tẹ Ìròyìn Àkọ́kọ́ ti IPCC lórí Sáyẹ́ǹsì Ìyípadà Ojú-ọjọ́ jáde. Nítorí náà, NOAA sọ pé AGGI “ń wọn ìlérí tí àwùjọ (àgbáyé) ti ṣe tẹ́lẹ̀ láti gbé nínú ojú-ọjọ́ tó ń yí padà. Ó dá lórí àwọn ìwọ̀n afẹ́fẹ́ tó dára jù lọ láti inú àwọn ibùdó ìwòye káàkiri ayé. Àìdánilójú rẹ̀ kéré gan-an.”[82]

Àwọn Nẹ́tíwọ́ọ̀kì Dátà (Data Networks)

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ọ̀pọ̀ nẹ́tíwọ́ọ̀kì ìwọ̀n lórí ilẹ̀ (surface measurement) ló wà (tó ní ìwọ̀n pẹ̀lú flasks àti ìwọ̀n continuous in situ), pẹ̀lú NOAA/ERSL,[83] WDCGG,[84] àti RAMCES.[85] Dátà láti NOAA/ESRL Baseline Observatory Network àti Scripps Institution of Oceanography Network[86] ni a gbà sí CDIAC ní ORNL. Dátà World Data Centre for Greenhouse Gases (WDCGG), tó jẹ́ apá kan ti GAW, wà lábẹ́ ìtọ́jú JMA. Reseau Atmospherique de Mesure des Composes an Effet de Serre database (RAMCES) jẹ́ apá kan ti IPSL.

Àwọn Oríṣìíríṣìí Orísun (Types of Sources)

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àwọn Orísun Àdánidá (Natural Sources)

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àwọn ìṣàn carbon àdánidá láàárín afẹ́fẹ́, òkun, àwọn ètò ẹ̀dá alààyè lórí ilẹ̀, àti àwọn ìdókòwò ilẹ̀ (sediments) wà ní ìwọ̀ntúnwọ̀nsì tó dára; nítorí náà, ìwọ̀n carbon yóò fẹ́rẹ̀ẹ́ dúró ṣinṣin bí kò bá sí ipa ènìyàn.[87][88] Wọ́n máa ń yọ carbon dioxide kúrò nínú afẹ́fẹ́ ní pàtàkì nípasẹ̀ photosynthesis, ó sì máa ń wọ inú biosphere ilẹ̀ àti ti òkun. Carbon dioxide tún máa ń tú taara láti afẹ́fẹ́ sínú àwọn ibi omi (bíi òkun, adágún, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ), ó sì tún máa ń tú sínú ojò bí àwọn kánkán ojò ṣe ń bọ̀ láti inú afẹ́fẹ́. Nígbà tí carbon dioxide bá tú sínú omi, ó máa ń ṣe ìfèsì pẹ̀lú àwọn molikula omi, ó sì máa ń dá carbonic acid sílẹ̀. Èyí lè mú kí ojú àwọn ohun tí ó bá kan di àsídì díẹ̀ sí i, kí wọ́n sì lè gba á sínú àpáta nípasẹ̀ weathering, tàbí kí omi gbé e lọ sínú òkun, níbi tí ó ti ń kópa nínú ìmú àsídì òkun pọ̀ sí i.[89]

Àwòrán àfihàn ìdàrúdàpọ̀ àpapọ̀ tí àwọn iṣẹ́ ènìyàn ti fa sí carbon cycle àgbáyé, gẹ́gẹ́ bí àpapọ̀ láàárín ọdún 2010 sí 2019.[90]

Atmospheric carbon cycle ń ṣàlàyé bí àwọn àkópọ̀ carbon tó wà ní ipò gáàsì, ní pàtàkì carbon dioxide (CO₂), ṣe ń pàṣípààrọ̀ láàárín afẹ́fẹ́ Ilẹ̀ Ayé, àwọn òkun, àti biosphere ilẹ̀. Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn apá carbon cycle Ilẹ̀ Ayé tí ń ṣiṣẹ́ ní kíákíá jù lọ, ó sì ń ṣèrànwọ́ fún pàṣípààrọ̀ tó ju bílíọ̀nù 200 tónù carbon (ìyẹn gigatons carbon tàbí GtC) wọlé àti jáde nínú afẹ́fẹ́ ní gbogbo ọdún.[91] Ìwọ̀n CO₂ nínú afẹ́fẹ́ máa ń dúró ṣinṣin lórí àkókò gígùn nìkan bí ìwọ̀ntúnwọ̀nsì bá wà láàárín àwọn ìṣàn méjèèjì wọ̀nyí. Methane (CH₄), Carbon monoxide (CO), àti àwọn àkópọ̀ mìíràn tí ènìyàn ṣe wà ní ìwọ̀n kékeré sí i, wọ́n sì tún jẹ́ apá kan nínú atmospheric carbon cycle.[92]

Àwọn Orísun Tí Ènìyàn Ṣe (Human-made Sources)

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Tí a bá ka àwọn ìtújáde tààràtà àti àìtààràtà pọ̀, ẹ̀ka ilé-iṣẹ́ ni ó ní ìpín tó ga jù lọ nínú gbogbo ìtújáde gáàsì àgbáyé. Dátà náà jẹ́ ti ọdún 2019 láti ọwọ́ IPCC.

Ọ̀pọ̀ jù lọ nínú ìtújáde carbon dioxide láti ọwọ́ ènìyàn wá láti inú sísun epo fósílì. Àwọn ohun míì tó tún ń kópa ni ṣíṣe símẹ́ǹtì, ìmújáde ajílẹ̀, àti àwọn ìyípadà nínú lílo ilẹ̀ bíi pípa igbó run.[13]:687[12][93] Ìtújáde methane sì máa ń wá láti iṣẹ́ ogbin, ìmújáde epo fósílì, egbin, àti àwọn orísun mìíràn.[14] Àwọn oko ìrẹsì tó kún fún omi (rice paddies) jẹ́ orísun pàtàkì ti ìtújáde gáàsì ilé-gíláàsì nínú iṣẹ́ ogbin, tí wọ́n ń kópa ní ìdá 22% nínú gbogbo ìtújáde methane láti iṣẹ́ ogbin àti ìdá 11% nínú ìtújáde nitrous oxide.[94]

Tí ìwọ̀n ìtújáde tó wà lọ́wọ́lọ́wọ́ bá ń bá a lọ, ìgbóná ayé yóò ju 2.0 °C (3.6 °F) lọ ní àkókò kan láàárín ọdún 2040 sí 2070, èyí tí Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) ti Àjọ Ìṣọ̀kan Àgbáyé sọ pé ó jẹ́ “ẹ̀wu”.[20]

Ọ̀pọ̀ àwọn gáàsì ilé-gíláàsì ní àwọn orísun àdánidá àti àwọn orísun tí ènìyàn fa. Àmọ́, àfi àwọn synthetic halocarbons tí ènìyàn nìkan ló ṣe, tí kò ní orísun àdánidá rárá. Ní àkókò Holocene ṣáájú Ìyípadà Ilé-iṣẹ́, ìwọ̀n àwọn gáàsì tó ti wà tẹ́lẹ̀ fẹ́rẹ̀ẹ́ dúró ṣinṣin, nítorí pé àwọn orísun àdánidá ńlá àti àwọn sinks ńlá wà ní ìwọ̀ntúnwọ̀nsì. Ní àkókò Ìyípadà Ilé-iṣẹ́, àwọn iṣẹ́ ènìyàn ti fi àwọn gáàsì ilé-gíláàsì kún afẹ́fẹ́, ní pàtàkì nípasẹ̀ sísun epo fósílì àti pípa igbó run.[95][4]:115

Àwọn orísun anthropogenic (tí ènìyàn fa) pàtàkì jù lọ fún àwọn gáàsì ilé-gíláàsì ni carbon dioxide (CO₂), nitrous oxide (N₂O), methane, àti ẹgbẹ́ mẹ́ta àwọn gáàsì fluorinated (sulfur hexafluoride (SF₆), hydrofluorocarbons (HFCs), perfluorocarbons (PFCs), sulfur hexafluoride (SF₆), àti nitrogen trifluoride (NF₃)).[96] Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ipa ilé-gíláàsì gbára lé ìrì omi (water vapor) gan-an,[97] ìtújáde ìrì omi láti ọwọ́ ènìyàn kì í ṣe olùkópa pàtàkì sí ìgbóná ayé.

Dídín Àwọn Gáàsì Ilé-gíláàsì Tí Ènìyàn Fa Kù

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ìdínkù Ìtújáde Tó Yẹ Kí A Ṣe

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Àwọn àwòkọ́ṣe ìtújáde gáàsì ilé-gíláàsì àgbáyé, tó dá lórí àwọn ìlànà àti àwọn ìlérí bí wọ́n ṣe wà ní ọjọ́ 11/21.

Ìròyìn Emissions Gap Report ọdọọdún ti UNEP sọ ní ọdún 2022 pé ó ṣe pàtàkì kí a fẹ́rẹ̀ẹ́ dín ìtújáde gáàsì ilé-gíláàsì kù sí ìdajì. “Láti wà lójú ọ̀nà tó máa jẹ́ kí ìgbóná ayé dúró ní 1.5°C, a gbọ́dọ̀ dín ìtújáde GHG àgbáyé ọdọọdún kù ní ìdá 45 ní fífi wé àwọn àsọtẹ́lẹ̀ ìtújáde tó dá lórí àwọn ìlànà tó wà ní ìmúṣẹ́ lọ́wọ́lọ́wọ́, láàárín ọdún mẹ́jọ péré, wọ́n sì gbọ́dọ̀ máa bá a lọ ní dídín kù ní kíákíá lẹ́yìn ọdún 2030, kí a lè yẹra fún lílo gbogbo àkójọpọ̀ carbon tó kù nínú afẹ́fẹ́.”[98]:xvi  Ìròyìn náà tún sọ pé ayé gbọ́dọ̀ dojú kọ àwọn ìyípadà tó gbòòrò tó sì kan gbogbo ètò ọrọ̀ ajé, kì í ṣe àwọn ìyípadà kéékèèké díẹ̀díẹ̀.[98]:xvi

Ní ọdún 2022, Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) tú Ìròyìn Ìdánilẹ́kọ̀ọ́ Kẹfà (Sixth Assessment Report) rẹ̀ lórí ìyípadà ojú-ọjọ́ jáde. Ó kìlọ̀ pé ìtújáde gáàsì ilé-gíláàsì gbọ́dọ̀ dé ibi gíga jù lọ ní ọdún 2025 tàbí kí ó tó pé bẹ́ẹ̀, kí ó sì dín kù ní ìdá 43% ní ọdún 2030, kí ayé lè ní àǹfààní tó dára láti fi di ìgbóná ayé mọ́ ní 1.5 °C (2.7 °F).[99][100] Tàbí gẹ́gẹ́ bí Akọ̀wé Gbogbogbò ti Àjọ Ìṣọ̀kan Àgbáyé, António Guterres, ṣe sọ: “Àwọn tó ń tú gáàsì jáde jù lọ gbọ́dọ̀ bẹ̀rẹ̀ sí í dín ìtújáde wọn kù ní ìwọ̀n tó lágbára láti ọdún yìí.”[101]

Gẹ́gẹ́ bí ìkéde àpapọ̀ tí German Physical Society àti German Meteorological Society tẹ̀ jáde ní oṣù Kẹsán ọdún 2025, bí àwọn ìṣe tó wà lọ́wọ́lọ́wọ́ bá ń bá a lọ, ìwọ̀n ooru ayé lè pọ̀ sí i dé 3°C lókè ìpele ṣáájú Ìyípadà Ilé-iṣẹ́ ní ọdún 2050, àti dé 5°C ní ọdún 2100. Àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì náà tẹnumọ́ pé ó ṣe pàtàkì gan-an láti fi àwọn ojútùú tó ti wà tẹ́lẹ̀ sí ìmúṣẹ́ ní kíákíá.[102][103]

Yíyọ Kúrò nínú Afẹ́fẹ́ Nípasẹ̀ Ìtújáde Odi (Negative Emissions)

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ọ̀pọ̀ imọ̀-ẹ̀rọ ló wà tí wọ́n ń yọ àwọn gáàsì ilé-gíláàsì kúrò nínú afẹ́fẹ́. Àwọn tí a ti ṣe àyẹ̀wò jù lọ ni àwọn tó ń yọ carbon dioxide kúrò nínú afẹ́fẹ́, yálà sí àwọn àpáta inú ilẹ̀ bíi bio-energy with carbon capture and storage àti carbon dioxide air capture,[104] tàbí sí inú ilẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ó ti rí pẹ̀lú biochar.[104] Ọ̀pọ̀ àwọn àwòṣe ojú-ọjọ́ fún àkókò pípẹ́ nílò ìtújáde odi (negative emissions) tí ènìyàn ṣe ní ìwọ̀n ńlá kí a lè yẹra fún ìyípadà ojú-ọjọ́ tó le gan-an.[105]

Wọ́n tún ń ṣe ìwádìí lórí àwọn ọ̀nà ìtújáde odi (negative emissions) fún methane tó wà nínú afẹ́fẹ́, èyí tí a ń pè ní atmospheric methane removal.removal]].[106]

Ìtàn Ìṣàwárí (History of Discovery)

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Àpilẹ̀kọ ọdún 1912 yìí ṣàlàyé ní ṣókí bí sísun èédú ṣe ń mú kí carbon dioxide pọ̀ sí i, tí ó sì ń fa ìyípadà ojú-ọjọ́.[107]

Ní ìparí ọ̀rúndún kọkàndínlógún, àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì ṣàwárí nípasẹ̀ ìdánwò pé N₂ àti O₂ kò gba ìtọ́jú infurarẹẹdi (infrared radiation) (tí wọ́n ń pè ní “dark radiation” ní àkókò yẹn), nígbà tí omi (yálà gẹ́gẹ́ bí ìrì omi gidi tàbí ní irú àwọn kánkán omi kéékèèké tí ń fò nínú àwọn ìkùukùu) àti CO₂ pẹ̀lú àwọn molikula gáàsì mìíràn tó ní ọ̀pọ̀ atomu (poly-atomic gaseous molecules) ń gba ìtọ́jú infurarẹẹdi.[108][109] Ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún ogún, àwọn olùṣèwádìí mọ̀ pé àwọn gáàsì ilé-gíláàsì nínú afẹ́fẹ́ ń mú kí ìwọ̀n ooru Ilẹ̀ Ayé ga ju bí ó ṣe máa rí láìsí wọn lọ. Nils Gustaf Ekholm ni ó kọ́kọ́ lo ọ̀rọ̀ greenhouse fún ìṣẹ̀lẹ̀ yìí ní ọdún 1901.[110][111]

Ní ìparí ọ̀rúndún ogún, ìfọ̀kànbalẹ̀ sáyẹ́ǹsì (scientific consensus) bẹ̀rẹ̀ sí í dá sílẹ̀ pé ìlọsíwájú nínú ìwọ̀n àwọn gáàsì ilé-gíláàsì nínú afẹ́fẹ́ ń fa ìgbóná ayé tó pọ̀ sí i gan-an, ó sì tún ń fa àwọn ìyípadà sí àwọn apá mìíràn nínú ètò ojú-ọjọ́,[112] pẹ̀lú àwọn àbájáde fún àyíká àti fún ìlera ènìyàn.

Àwọn Pílánẹ́ẹ̀tì Míì (Other Planets)

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àwọn gáàsì ilé-gíláàsì wà nínú ọ̀pọ̀ afẹ́fẹ́ àwọn pílánẹ́ẹ̀tì, wọ́n sì ń fa ipa ilé-gíláàsì lórí Mars, Titan, àti ní pàtàkì nínú afẹ́fẹ́ tó nipọn gan-an ti Venus.[113] Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé a ti ṣàpèjúwe Venus gẹ́gẹ́ bí àbájáde tó ga jù lọ ti runaway greenhouse effect, irú ìlànà bẹ́ẹ̀ kò ní láǹfààní púpọ̀ láti ṣẹlẹ̀ lórí Ilẹ̀ Ayé nítorí ìlọsíwájú nínú ìwọ̀n àwọn gáàsì ilé-gíláàsì tí ènìyàn fa,[114] nítorí pé ìmọ́lẹ̀ Oòrùn kò tíì lágbára tó, ó sì ṣeé ṣe kí ó ní láti pọ̀ sí i ní nǹkan bí ọ̀pọ̀ ìdá mẹ́wàá (some tens of percents), èyí tí yóò gba nǹkan bí ọdún bílíọ̀nù díẹ̀.[115]









Àwọn Ìtọ́kasí

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
  1. ↑ Matthews, J.B.R.Àsìṣe ìgbéọ̀rọ̀sílẹ̀: Àìdámọ̀ ọ̀rọ̀ "etal". (2021-08-09). "Annex VII: Glossary". Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. IPCC / Cambridge University Press. pp. 2215–2256. doi:10.1017/9781009157896.022. ISBN 978-1-009-15789-6. https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_AnnexVII.pdf.
  2. 1 2 Qiancheng Ma (March 1998). "Science Briefs: Greenhouse Gases: Refining the Role of Carbon Dioxide". NASA GISS. Archived from the original on 2005-01-12. Retrieved 2016-04-26.
  3. 1 2 "Modern global climate change". Science 302 (5651): 1719–23. 2003. Bibcode 2003Sci...302.1719K. doi:10.1126/science.1090228. PMID 14657489. https://zenodo.org/record/1230878. Retrieved 26 July 2019.
  4. 1 2 Le Treut, H., R. Somerville, U. Cubasch, Y. Ding, C. Mauritzen, A. Mokssit, T. Peterson and M. Prather, 2007: "Chapter 1: Historical Overview of Climate Change". In: "Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change". [Solomon, S., D. Qin, M. Manning, Z. Chen, M. Marquis, K.B. Averyt, M. Tignor and H.L. Miller (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA.
  5. ↑ Forster, Piers (2025). "Indicators of Global Climate Change 2024: annual update of key indicators of the state of the climate system and human influence". Journal Earth System Science Data 17 (6): 2641–2680. Bibcode 2025ESSD...17.2641F. doi:10.5194/essd-17-2641-2025. https://essd.copernicus.org/articles/17/2641/2025/.
  6. ↑ "Atmospheric Concentration of Greenhouse Gases" (PDF). U.S. Environmental Protection Agency. 2016-08-01. Archived from the original (PDF) on 19 October 2021. Retrieved 6 September 2021. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  7. ↑ "Inside the Earth's invisible blanket.". sequestration.org. Archived from the original on 2020-07-28. Retrieved 2026-06-23.
  8. ↑ Gavin Schmidt (2010-10-01). "Taking the Measure of the Greenhouse Effect". NASA Goddard Institute for Space Studies – Science Briefs.
  9. 1 2 "Carbon dioxide now more than 50% higher than pre-industrial levels" (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). National Oceanic and Atmospheric Administration. 3 June 2022. Retrieved 30 August 2022.
  10. ↑ "Understanding methane emissions". International Energy Agency. The concentration of methane in the atmosphere is currently over two-and-a-half times greater than its pre-industrial levels
  11. ↑ "Global Greenhouse Gas Emissions Data". United States Environmental Protection Agency. 12 January 2016.
  12. 1 2 "Global Greenhouse Gas Emissions Data". U.S. Environmental Protection Agency. 12 January 2016. Archived from the original on 5 December 2019. Retrieved 30 December 2019. The burning of coal, natural gas, and oil for electricity and heat is the largest single source of global greenhouse gas emissions.
  13. 1 2 Canadell, J.G., P.M.S. Monteiro, M.H. Costa, L. Cotrim da Cunha, P.M. Cox, A.V. Eliseev, S. Henson, M. Ishii, S. Jaccard, C. Koven, A. Lohila, P.K. Patra, S. Piao, J. Rogelj, S. Syampungani, S. Zaehle, and K. Zickfeld, 2021: Chapter 5: Global Carbon and other Biogeochemical Cycles and Feedbacks. In Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 673–816, doi:10.1017/9781009157896.007.
  14. 1 2 "Global Methane Tracker 2023". International Energy Agency. 21 February 2023.
  15. ↑ "Climate Change Indicators: Greenhouse Gases". United States Environmental Protection Agency. 16 December 2015. Carbon dioxide's lifetime cannot be represented with a single value because the gas is not destroyed over time, but instead moves among different parts of the ocean–atmosphere–land system. Some of the excess carbon dioxide is absorbed quickly (for example, by the ocean surface), but some will remain in the atmosphere for thousands of years, due in part to the very slow process by which carbon is transferred to ocean sediments.
  16. ↑ "Understanding methane emissions". International Energy Agency.
  17. ↑ "Climate Change Indicators: Atmospheric Concentrations of Greenhouse Gases". EPA.gov. U.S. Environmental Protection Agency. 27 June 2016. Retrieved 20 June 2024.
  18. ↑ Lindsey, Rebecca. "Climate Change: Atmospheric Carbon Dioxide". climate.gov. Archived from the original on 24 June 2013. Retrieved 2020-03-02.
  19. ↑ Forster, Piers M.; Smith, Chris; Walsh, Tristram; Lamb, William F.; Lamboll, Robin; Hall, Bradley; Hauser, Mathias; Ribes, Aurélien et al. (2024-06-05). "Indicators of Global Climate Change 2023: annual update of key indicators of the state of the climate system and human influence" (in en). Earth System Science Data 16 (6): 2625–2658. Bibcode 2024ESSD...16.2625F. doi:10.5194/essd-16-2625-2024. ISSN 1866-3516. https://essd.copernicus.org/articles/16/2625/2024/.
  20. 1 2 "Analysis: When might the world exceed 1.5C and 2C of global warming?". Carbon Brief (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). 2020-12-04. Archived from the original on 6 June 2021. Retrieved 2021-06-17. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  21. 1 2 3 4 IPCC, 2021: Annex VII: Glossary [Matthews, J.B.R., V. Möller, R. van Diemen, J.S. Fuglestvedt, V. Masson-Delmotte, C.  Méndez, S. Semenov, A. Reisinger (eds.)]. In Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 2215–2256, doi:10.1017/9781009157896.022.
  22. 1 2 Archer, David (2011). Global Warming: Understanding the Forecast, Chapter 4: Greenhouse Gases (2 ed.). Wiley. ISBN 978-0-470-94341-0. http://forecast.uchicago.edu/chapter4.pdf. Retrieved 14 June 2023.
  23. ↑ Wei, Peng-Sheng; Hsieh, Yin-Chih; Chiu, Hsuan-Han; Yen, Da-Lun; Lee, Chieh; Tsai, Yi-Cheng; Ting, Te-Chuan (6 October 2018). "Absorption coefficient of carbon dioxide across atmospheric troposphere layer". Heliyon 4 (10). Bibcode 2018Heliy...400785W. doi:10.1016/j.heliyon.2018.e00785. ISSN 2405-8440. PMC 6174548. PMID 30302408. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=6174548.
  24. ↑ Höpfner, M.; Milz, M.; Buehler, S.; Orphall, J.; Stiller, G. (24 May 2012). "The natural greenhouse effect of atmospheric oxygen (O2) and nitrogen (N2)" (in en). Geophysical Research Letters 39 (L10706). Bibcode 2012GeoRL..3910706H. doi:10.1029/2012GL051409. ISSN 1944-8007.
  25. ↑ "Which Gases Are Greenhouse Gases?". American Chemical Society. Retrieved 2021-05-31.
  26. ↑ Höpfner, M.; Milz, M.; Buehler, S.; Orphall, J.; Stiller, G. (24 May 2012). "The natural greenhouse effect of atmospheric oxygen (O2) and nitrogen (N2)" (in en). Geophysical Research Letters 39 (L10706). Bibcode 2012GeoRL..3910706H. doi:10.1029/2012GL051409. ISSN 1944-8007.
  27. 1 2 Hansen, James E.; Kharecha, Pushker; Sato, Makiko; Tselioudis, George et al. (3 February 2025). "Global Warming Has Accelerated: Are the United Nations and the Public Well-Informed?". Environment 67 (1): 6–44. Bibcode 2025ESPSD..67....6H. doi:10.1080/00139157.2025.2434494. Figure 3.
  28. ↑ "Climate Change Indicators in the United States – Greenhouse Gases". U.S. Environmental Protection Agency (EPA). 2016. Archived from the original on 27 August 2016. Retrieved 5 September 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help).
  29. ↑ "Climate Change Indicators in the United States – Climate Forcing". U.S. Environmental Protection Agency (EPA). 2016. Archived from the original on 27 August 2016. Retrieved 5 September 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  30. ↑ Wallace, J. M.; Hobbs, P. V. (2006). Atmospheric Science (2 ed.). Academic Press. ISBN 978-0-12-732951-2.
  31. ↑ Manabe, S.; Strickler, R. F. (1964). "Thermal Equilibrium of the Atmosphere with a Convective Adjustment". J. Atmos. Sci. 21 (4): 361–385. Bibcode 1964JAtS...21..361M. doi:10.1175/1520-0469(1964)021<0361:TEOTAW>2.0.CO;2.
  32. ↑ Pierrehumbert, Raymond T. (2010). Principles of Planetary Climate. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-86556-2.
  33. ↑ "Atmospheric Concentration of Greenhouse Gases" (PDF). U.S. Environmental Protection Agency. 2016-08-01.
  34. 1 2 Kiehl, J.T.; Kevin E. Trenberth (1997). "Earth's annual global mean energy budget". Bulletin of the American Meteorological Society 78 (2): 197–208. Bibcode 1997BAMS...78..197K. doi:10.1175/1520-0477(1997)078<0197:EAGMEB>2.0.CO;2. Archived from the original on 2024-09-18. https://web.archive.org/web/20240918103545/http://www.geo.utexas.edu/courses/387H/PAPERS/kiehl.pdf. Retrieved 2026-06-23.
  35. 1 2 Schmidt, G.A.; R. Ruedy; R.L. Miller; A.A. Lacis (2010), "The attribution of the present-day total greenhouse effect" (PDF), J. Geophys. Res., 115 (D20), pp. D20106, Bibcode:2010JGRD..11520106S, doi:10.1029/2010JD014287 Freely accessible, archived from the original (PDF) on 22 October 2011 Unknown parameter |article-number= ignored (help), D20106. Web page Archived 4 June 2012 at the Wayback Machine.
  36. ↑ "NASA: Climate Forcings and Global Warming". January 14, 2009. Archived from the original on 18 April 2021. Retrieved 20 April 2014. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  37. ↑ "AGU Water Vapor in the Climate System". Eso.org. 27 April 1995. Archived from the original on 20 October 2012. Retrieved 2011-09-11. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  38. ↑ Held, Isaac M.; Soden, Brian J. (November 2000). "Water vapor feedback and global warming" (in en). Annual Review of Energy and the Environment 25 (1): 441–475. doi:10.1146/annurev.energy.25.1.441. ISSN 1056-3466.
  39. ↑ Evans, Kimberly Masters (2005). "The greenhouse effect and climate change". The environment: a revolution in attitudes. Detroit: Thomson Gale. ISBN 978-0-7876-9082-3. https://books.google.com/books?id=DdtzAAAACAAJ.
  40. ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Greenhouse_gas#cite_note-Global_warming_potential_:2-40
  41. 1 2 https://en.wikipedia.org/wiki/Greenhouse_gas#cite_note-Global_warming_potential_:0-41
  42. ↑ "The NOAA Annual Greenhouse Gas Index (AGGI)". NOAA.gov. National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA). 2026. Archived from the original on 16 January 2026. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  43. ↑ "Annual Greenhouse Gas Index". U.S. Global Change Research Program. Archived from the original on 21 April 2021. Retrieved 5 September 2020.
  44. 1 2 "Appendix 8.A". Intergovernmental Panel on Climate Change Fifth Assessment Report. p. 731. http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg1/WG1AR5_Chapter08_FINAL.pdf. Retrieved 6 November 2017.
  45. ↑ Butler J. and Montzka S. (2020). "The NOAA Annual Greenhouse Gas Index (AGGI)". NOAA Global Monitoring Laboratory/Earth System Research Laboratories.
  46. ↑ Charles J. Kibert (2016). "Background". Sustainable Construction: Green Building Design and Delivery. Wiley. ISBN 978-1-119-05532-7. https://books.google.com/books?id=qv3iCwAAQBAJ&pg=PA698.
  47. ↑ "Full Mauna Loa CO2 record". Earth System Research Laboratories. 2005. Archived from the original on 28 April 2017. Retrieved 6 May 2017. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  48. ↑ Àdàkọ:Cite FTP "additional details". Archived from the original on 25 December 2018. Retrieved 15 May 2008. Unknown parameter |url-status= ignored (help); see also Masarie, K.A.; Tans, P.P. (1995). "Extension and integration of atmospheric carbon dioxide data into a globally consistent measurement record". J. Geophys. Res. 100 (D6): 11593–610. Bibcode 1995JGR...10011593M. doi:10.1029/95JD00859. https://zenodo.org/record/1231364. Retrieved 26 July 2019.
  49. 1 2 3 4 5 6 "Chapter 8". AR5 Climate Change 2013: The Physical Science Basis. https://www.ipcc.ch/report/ar5/wg1/.
  50. ↑ "Global Monitoring Laboratory". NOAA Earth System Research Laboratories. Retrieved 2020-12-11.
  51. ↑ "World Data Centre for Greenhouse Gases". World Meteorological Organization Global Atmosphere Watch Programme and Japan Meteorological Agency. Retrieved 2020-12-11.
  52. ↑ "Advanced Global Atmospheric Gas Experiment". Massachusetts Institute of Technology. Retrieved 2020-12-11.
  53. 1 2 Dentener F. J.; B. Hall; C. Smith, eds. (2021-08-09), "Annex III: Tables of historical and projected well-mixed greenhouse gas mixing ratios and effective radiative forcing of all climate forcers" (PDF), Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press
  54. 1 2 "Long-term global trends of atmospheric trace gases". NOAA Earth System Research Laboratories. Retrieved 2021-02-11.
  55. ↑ "AGAGE Data and Figures". Massachusetts Institute of Technology. Retrieved 2021-02-11.
  56. ↑ "Chapter 6". TAR Climate Change 2001: The Scientific Basis. p. 358. https://www.ipcc.ch/report/ar3/wg1/.
  57. ↑ "Chapter 2". AR4 Climate Change 2007: The Physical Science Basis. p. 141. http://www.ipcc.ch/ipccreports/ar4-wg1.htm.
  58. 1 2 Harnisch, Jochen; Eisenhauer, Anton (1998). "Natural CF4 and SF6 on Earth". Geophysical Research Letters 25 (13): 2401–2404. Bibcode 1998GeoRL..25.2401H. doi:10.1029/98GL01779.
  59. 1 2 3 4 https://en.wikipedia.org/wiki/Greenhouse_gas#cite_note-Friedlingstein2020-61
  60. ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Greenhouse_gas#cite_note-62
  61. ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Greenhouse_gas#cite_note-63
  62. ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Greenhouse_gas#cite_note-64
  63. ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Greenhouse_gas#cite_note-66
  64. ↑ https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ar4-wg1-chapter7-1.pdf
  65. ↑ Denman, K.L., G. Brasseur, A. Chidthaisong, P. Ciais, P.M. Cox, R.E. Dickinson, D. Hauglustaine, C. Heinze, E. Holland, D. Jacob, U. Lohmann, S Ramachandran, P.L. da Silva Dias, S.C. Wofsy and X. Zhang, 2007: Chapter 7: Couplings Between Changes in the Climate System and Biogeochemistry. In: Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Solomon, S., D. Qin, M. Manning, Z. Chen, M. Marquis, K.B. Averyt, M.Tignor and H.L. Miller (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA.
  66. ↑ Canadell, J. G.; Monteiro, P. M. S.; Costa, M. H.; Cotrim da Cunha, L.; Ishii, M.; Jaccard, S.; Cox, P. M.; Eliseev, A. V. et al. (2021). "Global Carbon and Other Biogeochemical Cycles and Feedbacks". IPCC Sixth Assessment Report: Working Group 1. https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter_05.pdf.
  67. 1 2 Arora, Vivek K.; Melton, Joe R.; Plummer, David (1 August 2018). "An assessment of natural methane fluxes simulated by the CLASS-CTEM model". Biogeosciences 15 (15): 4683–4709. Bibcode 2018BGeo...15.4683A. doi:10.5194/bg-15-4683-2018.
  68. ↑ Betts (2001). "6.3 Well-mixed Greenhouse Gases". Chapter 6 Radiative Forcing of Climate Change. Working Group I: The Scientific Basis IPCC Third Assessment Report – Climate Change 2001. UNEP/GRID-Arendal – Publications. Archived from the original on 2011-06-29. https://web.archive.org/web/20110629043240/http://www.grida.no/publications/other/ipcc_tar/?src=%2Fclimate%2Fipcc_tar%2Fwg1%2F218.htm. Retrieved 2010-10-16.
  69. 1 2 Jacob, Daniel (1999). Introduction to atmospheric chemistry. Princeton University Press. pp. 25–26. ISBN 978-0-691-00185-2. Archived from the original on 2 September 2011. https://web.archive.org/web/20110902182732/http://www-as.harvard.edu/people/faculty/djj/book/. Retrieved 26 June 2026.
  70. ↑ Eshelman, Anna. "Greenhouse Gases and Global Warming" (PDF). NOAA Climate Program Office. Retrieved 20 October 2025.[Ìjápọ̀ tí kò ṣiṣẹ́ mọ́]
  71. ↑ "How long will global warming last?". RealClimate. 15 March 2005. Archived from the original on 4 March 2021. Retrieved 2012-06-12. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  72. ↑ "How long will global warming last?". MIT Climate Portal. 17 January 2023. Archived from the original on 31 March 2026. Retrieved 26 June 2026.
  73. ↑ Atkinson, Kate (19 July 2023). "How long will global warming last?". Australian Associated Press.
  74. ↑ Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "Ahmed-2023".
  75. ↑ Gulev, S.K., P.W. Thorne, J. Ahn, F.J. Dentener, C.M. Domingues, S. Gerland, D. Gong, D.S. Kaufman, H.C. Nnamchi, J. Quaas, J.A. Rivera, S. Sathyendranath, S.L. Smith, B. Trewin, K. von Schuckmann, and R.S. Vose, 2021: Chapter 2: Changing State of the Climate System. In Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 287–422, doi:10.1017/9781009157896.004.
  76. ↑ Walker, James C.G. (June 1985). "Carbon dioxide on the early earth". Origins of Life and Evolution of the Biosphere 16 (2): 117–27. Bibcode 1985OrLi...16..117W. doi:10.1007/BF01809466. PMID 11542014. http://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/43349/1/11084_2005_Article_BF01809466.pdf. Retrieved 2010-01-30.
  77. ↑ Pavlov, Alexander A.; Kasting, James F.; Brown, Lisa L.; Rages, Kathy A.; Freedman, Richard (May 2000). "Greenhouse warming by CH4 in the atmosphere of early Earth". Journal of Geophysical Research 105 (E5): 11981–90. Bibcode 2000JGR...10511981P. doi:10.1029/1999JE001134. PMID 11543544.
  78. ↑ Harris, Daniel C. (2010). "Charles David Keeling and the Story of Atmospheric CO2 Measurements" (in en). Analytical Chemistry 82 (19): 7865–7870. Bibcode 2010AnaCh..82.7865H. doi:10.1021/ac1001492. ISSN 0003-2700. PMID 20536268.
  79. ↑ Innocenti, Fabrizio; Robinson, Rod; Gardiner, Tom; Finlayson, Andrew; Connor, Andy (2017). "Differential Absorption Lidar (DIAL) Measurements of Landfill Methane Emissions" (in en). Remote Sensing 9 (9): 953. Bibcode 2017RemS....9..953I. doi:10.3390/rs9090953.
  80. ↑ Butler J. and Montzka S. (2020). "The NOAA Annual Greenhouse Gas Index (AGGI)". NOAA Global Monitoring Laboratory/Earth System Research Laboratories. Archived from the original on 22 September 2013. Retrieved 5 September 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  81. ↑ LuAnn Dahlman (14 August 2020). "Climate change: annual greenhouse gas index". NOAA Climate.gov science news & Information for a climate smart nation. Archived from the original on 16 August 2013. Retrieved 5 September 2020.
  82. ↑ "The NOAA Annual Greenhouse Gas Index (AGGI) – An Introduction". NOAA Global Monitoring Laboratory/Earth System Research Laboratories. Archived from the original on 27 November 2020. Retrieved 5 September 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  83. ↑ "NOAA CCGG page Retrieved 2 March 2016". Archived from the original on 11 August 2011. Retrieved 14 March 2023. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  84. ↑ WDCGG webpage Archived 6 April 2016 at the Wayback Machine. Retrieved 2 March 2016
  85. ↑ RAMCES webpage
  86. ↑ "CDIAC CO2 page Retrieved 9 February 2016". Archived from the original on 13 August 2011. Retrieved 14 March 2023. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  87. ↑ Prentice, I.C. (2001). "The carbon cycle and atmospheric carbon dioxide". In Houghton, J.T.. Climate change 2001: the scientific basis: contribution of Working Group I to the Third Assessment Report of the Intergouvernmental Panel on Climate Change.
  88. ↑ "An Introduction to the Global Carbon Cycle" (PDF). University of New Hampshire. 2009. Archived from the original (PDF) on 8 October 2016. Retrieved 6 February 2016. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  89. ↑ "Many Planets, One Earth // Section 4: Carbon Cycling and Earth's Climate". Many Planets, One Earth 4. http://www.learner.org/courses/envsci/unit/text.php?unit=1&secNum=4. Retrieved 2012-06-24.
  90. ↑ Friedlingstein, Pierre; O'Sullivan, Michael; Jones, Matthew W.; Andrew, Robbie M.; Hauck, Judith; Olsen, Are; Peters, Glen P.; Peters, Wouter et al. (2020). "Global Carbon Budget 2020" (in en). Earth System Science Data 12 (4): 3269–3340. Bibcode 2020ESSD...12.3269F. doi:10.5194/essd-12-3269-2020. ISSN 1866-3516.
  91. ↑ Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "GlobalCarbonCycle".
  92. ↑ Riebeek, Holli (16 June 2011). "The Carbon Cycle". Earth Observatory. NASA. Archived from the original on 5 March 2016. Retrieved 5 April 2018. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  93. ↑ "AR4 SYR Synthesis Report Summary for Policymakers – 2 Causes of change". ipcc.ch. Archived from the original on 28 February 2018. Retrieved 9 October 2015.
  94. ↑ Qian, Haoyu; Zhu, Xiangchen; Huang, Shan; Linquist, Bruce; Kuzyakov, Yakov; Wassmann, Reiner; Minamikawa, Kazunori; Martinez-Eixarch, Maite et al. (October 2023). "Greenhouse gas emissions and mitigation in rice agriculture" (in en). Nature Reviews Earth & Environment 4 (10): 716–732. Bibcode 2023NRvEE...4..716Q. doi:10.1038/s43017-023-00482-1. ISSN 2662-138X. https://www.nature.com/articles/s43017-023-00482-1.
  95. ↑ "Chapter 3, IPCC Special Report on Emissions Scenarios, 2000" (PDF). Intergovernmental Panel on Climate Change. 2000. Archived from the original (PDF) on 20 August 2018. Retrieved 2010-10-16. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  96. ↑ Dhakal, S., J.C. Minx, F.L. Toth, A. Abdel-Aziz, M.J. Figueroa Meza, K. Hubacek, I.G.C. Jonckheere, Yong-Gun Kim, G.F. Nemet, S. Pachauri, X.C. Tan, T. Wiedmann, 2022: Chapter 2: Emissions Trends and Drivers. In IPCC, 2022: Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change. Contribution of Working Group III to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [P.R. Shukla, J. Skea, R. Slade, A. Al Khourdajie, R. van Diemen, D. McCollum, M. Pathak, S. Some, P. Vyas, R. Fradera, M. Belkacemi, A. Hasija, G. Lisboa, S. Luz, J. Malley, (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA. doi: 10.1017/9781009157926.004
  97. ↑ "Water Vapor". earthobservatory.nasa.gov (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). 2023-06-30. Retrieved 2023-08-16.
  98. 1 2 United Nations Environment Programme (2022). Emissions Gap Report 2022: The Closing Window — Climate crisis calls for rapid transformation of societies. Nairobi.
  99. ↑ "It's over for fossil fuels: IPCC spells out what's needed to avert climate disaster". The Guardian. 4 April 2022. Retrieved 4 April 2022.
  100. ↑ "The evidence is clear: the time for action is now. We can halve emissions by 2030.". IPCC. 4 April 2022. Retrieved 4 April 2022.
  101. ↑ "Ambitious Action Key to Resolving Triple Planetary Crisis of Climate Disruption, Nature Loss, Pollution, Secretary-General Says in Message for International Mother Earth Day". Meetings Coverage and Press Releases. Retrieved 10 June 2022.
  102. ↑ Suzuki, David; Hanington, Ian. "German scientists issue stark climate warning". David Suziki Foundation. Retrieved 27 April 2026.
  103. ↑ "Scientists: 3°C by 2050, 5°C by 2100". Responsible Alpha. 29 September 2025. Retrieved 27 April 2026.[Ìjápọ̀ tí kò ṣiṣẹ́ mọ́]
  104. 1 2 "Geoengineering the climate: science, governance and uncertainty". The Royal Society. 2009. Archived from the original on 7 September 2009. Retrieved 12 September 2009.
  105. ↑ Fisher, B.S., N. Nakicenovic, K. Alfsen, J. Corfee Morlot, F. de la Chesnaye, J.-Ch. Hourcade, K. Jiang, M. Kainuma, E. La Rovere, A. Matysek, A. Rana, K. Riahi, R. Richels, S. Rose, D. van Vuuren, R. Warren, 2007: Chapter 3: Issues related to mitigation in the long term context, In Climate Change 2007: Mitigation. Contribution of Working Group III to the Fourth Assessment Report of the Inter-governmental Panel on Climate Change [B. Metz, O.R. Davidson, P.R. Bosch, R. Dave, L.A. Meyer (eds)], Cambridge University Press, Cambridge,
  106. ↑ Jackson, Robert B.; Abernethy, Sam; Canadell, Josep G.; Cargnello, Matteo; Davis, Steven J.; Féron, Sarah; Fuss, Sabine; Heyer, Alexander J. et al. (2021-11-15). "Atmospheric methane removal: a research agenda" (in en). Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences 379 (2210). Bibcode 2021RSPTA.37900454J. doi:10.1098/rsta.2020.0454. ISSN 1364-503X. PMC 8473948. PMID 34565221. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=8473948.
  107. ↑ "Coal Consumption Affecting Climate". Rodney and Otamatea Times, Waitemata and Kaipara Gazette (Warkworth, New Zealand): p. 7. 14 August 1912. https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/ROTWKG19120814.2.56.5. Text was earlier published in Popular Mechanics, March 1912, p. 341.
  108. ↑ Arrhenius, Svante (1896). "On the influence of carbonic acid in the air upon the temperature of the ground". The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science 41 (251): 237–276. doi:10.1080/14786449608620846. http://www.rsc.org/images/Arrhenius1896_tcm18-173546.pdf. Retrieved 1 December 2020.
  109. ↑ Arrhenius, Svante (1897). "On the Influence of Carbonic Acid in the Air Upon the Temperature of the Ground". Publications of the Astronomical Society of the Pacific 9 (54): 14. Bibcode 1897PASP....9...14A. doi:10.1086/121158.
  110. ↑ Easterbrook, Steve (18 August 2015). "Who first coined the term "Greenhouse Effect"?". Serendipity. Archived from the original on 13 November 2015. Retrieved 11 November 2015. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  111. ↑ Ekholm N (1901). "On The Variations Of The Climate Of The Geological And Historical Past And Their Causes". Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society 27 (117): 1–62. Bibcode 1901QJRMS..27....1E. doi:10.1002/qj.49702711702.
  112. ↑ Cook, J.; Nuccitelli, D.; Green, S.A.; Richardson, M.; Winkler, B.R.; Painting, R.; Way, R.; Jacobs, P. et al. (2013). "Quantifying the consensus on anthropogenic global warming in the scientific literature". Environmental Research Letters 8 (2). Bibcode 2013ERL.....8b4024C. doi:10.1088/1748-9326/8/2/024024.
  113. ↑ Eddie Schwieterman. "Comparing the Greenhouse Effect on Earth, Mars, Venus, and Titan: Present Day and through Time" (PDF). Archived from the original (PDF) on 30 January 2015.
  114. ↑ Scoping of the IPCC 5th Assessment Report Cross Cutting Issues. https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/03/inf3-6.pdf. Retrieved 24 March 2019.
  115. ↑ Hansen, James; Sato, Makiko; Russell, Gary; Kharecha, Pushker (2013). "Climate sensitivity, sea level and atmospheric carbon dioxide". Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences 371 (2001): 20120294. arXiv:1211.4846. Bibcode 2013RSPTA.37120294H. doi:10.1098/rsta.2012.0294. PMC 3785813. PMID 24043864. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3785813.
Jẹ́ kíkójáde láti "https://yo.wikipedia.org/w/index.php?title=Gáàsì_Ilé-Gíláàsì&oldid=627632"