Igbá
| Lábee | vegetable, fruit vegetable, èso |
|---|---|
| Natural product of taxon | turban squash, Crescentia cujete, Lagenaria siceraria |

Ìgbá pẹ̀lú àwọn èso láti ara àwọn irúfẹ́ ohun ọ̀gbìn tó ń tanna nínú ẹbí Cucurbitaceae, ní pàtàkì Cucurbita àti Lagenaria. Ọ̀rọ̀ yìí tọ́ka sí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn irúfẹ́ àti abẹ́-irúfẹ́, ọ̀pọ̀lọpọ̀ wọn ló ní èèpo líle, nígbà tí àwọn mìíràn kò ní. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìgbá ló ní ara títóbi, tí ó rí bìrìkìtì, àti ọrùn gígùn, gẹ́gẹ́ bíi ìgbá ìpọnmi (Dipper Gourds), oríṣiríṣi Igbá tàbí Akèrèngbè àti àwọn ìgbá kùmọ̀. Ọ̀kan lára àwọn irúfẹ́ ewéko tí a kọ́kọ́ sọ di ti abẹ́lé, àwọn abẹ́-irúfẹ́ ti akèrèngbè, Lagenaria siceraria, ni a ti rí ní àwọn ibi ìwádìí ìwalẹ̀ pùtú tí ó ti wà láti nǹkan bí ọdún 13,000 ṣáájú Sànmánì Tiwa (BC). Ìgbá ti ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwúlò jálẹ̀ ìtàn, títí kan jíjẹ́ ohun èlò, ohun èlò orin, ohun iṣẹ́ ọnà, fíìmù, àti oúnjẹ.
Ìtúmọ̀ ọ̀rọ̀
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]Lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan, a máa ń lo ìgbá láti ṣe àpèjúwe àwọn ohun ọ̀gbìn nínú ẹbí Cucurbitaceae, bíi elégédé, kùkúńbá, zucchini, bọ̀bọ̀wá, kàn-ìnkàn-ìn Òyìnbó, àti bàrà.[1] Ní pàtó, ìgbá ń tọ́ka sí àwọn èso ewéko nínú ìdílé Cucurbitaceae méjì Lagenaria àti Cucurbita,[2][3] tàbí sí èèpo wọn tí ó ṣófo, tí ó sì ti gbẹ. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ oríṣiríṣi ìgbá ló wà kákààkiri àgbáyé. Àwọn olórí ewéko tí a ń pè ní ìgbá pẹ̀lú ọ̀pọ̀lọpọ̀ irúfẹ́ láti inú ìdílé Cucurbita (èyí tí ó wá láti Àríwá Amẹ́ríkà jùlọ, títí kan Malabar gourd àti turban squash), Crescentia cujete (igi ìgbá tàbí igi akèrèngbè, tí ó wá láti ilẹ̀ olóoru Amẹ́ríkà) àti Lagenaria siceraria (akèrèngbè, tí a lérò pé ó pilẹ̀ wá láti Áfíríkà ṣùgbọ́n tí ó wà kákààkiri àgbáyé).[4][5]:21 Àwọn ewéko mìíràn tí ó ní ìgbá nínú orúkọ wọn ni ìgbá luffa (tí ó ṣeé ṣe kí a sọ di ti abẹ́lé ní Éṣíà), èyí tí ó pẹ̀lú ọ̀pọ̀ irúfẹ́ láti inú ìdílé Luffa, àti bẹ́ẹ̀ pẹ̀lú wax gourd, ìgbá ejò, teasel gourd, hedgehog gourd, buffalo gourd/coyote gourd. A máa ń pe ejìnrìn/balsam apple/balsam pear ní ìgbá nígbà míràn pẹ̀lú.[5]:18–19, 21
Ìtàn
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]A ti rí L. siceraria, tàbí akèrèngbè, ní àwọn ibi ìwádìí ìwalẹ̀ pùtú ti Peru tí ó wà láti ọdún 13,000 sí 11,000 BC àti àwọn ibi ìwádìí ìwalẹ̀ pùtú ti Thailand láti ọdún 11,000 sí 6,000 BC.[4] Ìwádìí kan lórí DNA akèrèngbè tí a tẹ̀jáde ní ọdún 2005 fi hàn pé àwọn abẹ́-irúfẹ́ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ méjì ti akèrèngbè ló wà, tí a sọ di ti abẹ́lé lọ́tọ̀ọ̀tọ̀ ní Áfíríkà àti Éṣíà, èyí tí ó kẹ́yìn yìí wáyé ní nǹkan bí ọdún 4,000 ṣáájú. Àwọn ìgbá tí a rí ní ilẹ̀ Amẹ́ríkà dàbí ẹni pé wọ́n wá láti ara àwọn abẹ́-irúfẹ́ ti Éṣíà ní ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀ ìtàn, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìwádìí tuntun kan báyìí tọ́ka sí Áfíríkà.[6] Àwọn àkọsílẹ̀ ìwalẹ̀ pùtú àti ti DNA fi hàn pé ó ṣeé ṣe kí ìgbá wà lára àwọn ohun ọ̀gbìn àkọ́kọ́ tí a sọ di ti abẹ́lé, ní Éṣíà láàárín ọdún 12,000 sí 13,000 ṣáájú àkókò yìí, àti pé ó le jẹ́ irúfẹ́ ohun ọ̀gbìn àkọ́kọ́ tí a sọ di ti abẹ́lé.[7] Àwọn ìgbá igbó, tí ó lórí (Citrullus colocynthis) ni a fi kún ọbẹ̀ ẹgbẹ́ àwọn wòlíì láìmọ̀ gẹ́gẹ́ bí ìtàn Èlíṣà nínú Bíbélì Hébérù. Èlíṣà fi ìyẹ̀fun sínú ọbẹ̀ náà láti lè sọ ọ́ di mímọ́.[8] Ìtúmọ̀ ẹsẹ yìí ni a ń jiyàn lórí rẹ̀ látpasẹ̀ ìtúmọ̀ Rashi,[9] ẹni tí ó túmọ̀ rẹ̀ sí olú oró, kì í ṣe ìgbá oró.[10] Ìgbá ti tẹ̀síwájú láti jẹ́ ohun èlò jálẹ̀ ìtàn ní fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ gbogbo àṣà kákààkiri àgbáyé. Ìbáṣepọ̀ Yúróòpù ní Àríwá Amẹ́ríkà ṣe àwárí ìlò ìgbá lọ́pọ̀lọpọ̀, títí kan lílo akèrèngbè gẹ́gẹ́ bí ilé ẹyẹ láti fa àwọn ẹyẹ purple martin mọ́ra, èyí tí ó ṣèrànwọ́ láti ṣèkápá àwọn kòkòrò fún iṣẹ́ àgbẹ̀. Fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ gbogbo àṣà ló ní àwọn ohun èlò orin tí a fi ìgbá ṣe, títí kan àwọn ìlù, àwọn ohun èlò orin olókùn tí ó wọ́pọ̀ ní Áfíríkà àti àwọn ohun èlò orin afẹ́fẹ́, títí kan fèrè imú ti Pàsífíìkì.[5]:23
Ìwádìí
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì ní Íńdíà ti ń ṣiṣẹ́ lórí dídàpọ̀ àwọn irúfẹ́ mẹ́fà ti ìdílé Momordica (ìgbá kíkorò) tí a rí ní Íńdíà láti dín adùn tí kò bára dé kù nígbà tí wọ́n ń tọ́jú àwọn èròjà aṣara-lóore àti ìwúlò egbòogi ti àwọn ewéko náà. Àwọn wọ̀nyí pẹ̀lú Teasle gourd (Momordica dioica), Spine gourd (Momordica subangulata), Sweet gourd (Momordica cochinchinensis), balsam apple (Momordica balsamina) àti Momordica sahyadrica.[11]
Ìwúlò
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]Àwọn àṣà láti àwọn agbègbè gbígbẹ sábà máa ń fi ìgbá wé omi, wọ́n sì máa ń fara hàn nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìtàn àròsọ ìṣẹ̀dá. Láti àkókò tí ó ṣáájú ìtàn kíkọ ti ọmọ ènìyàn, wọ́n ti ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwúlò títí kan títọ́jú oúnjẹ, ohun èlò ìdáná, ohun ìṣeré, ohun èlò orin àti ohun ọ̀ṣọ́.[4] Lónìí, a máa ń lo ìgbá fún oríṣiríṣi iṣẹ́ ọnà, a sì ń sọ wọ́n di àwọn nǹkan bíi ohun ọ̀ṣọ́ ara, ohun ọ̀ṣọ́ ilé, abọ́, ohun èlò kótópó, àti ohun ọ̀ṣọ́, nípa lílo fífín, sísun, àti àwọn ọgbọ́n ọnà mìíràn.[12]
Fífín ìgbá jẹ́ ohun tí a gbà gẹ́gẹ́ bí iṣẹ́ ọnà ìbílẹ̀ ní Peru, a sì polongo rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí apá kan lára Ohun Ìní Àṣà Òrílẹ̀-èdè náà ní ọdún 2013.[13] Àpẹẹrẹ kan ṣoṣo ti ohun èlò orin ni Balafon ti Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà, irúfẹ́ dùndún-on-igi kan tí ó ní àwọn ìgbá ní ìsàlẹ̀ nǹkan ìró kọ̀ọ̀kan fún mímú ìró dún dáadáa.[14]
- Ìgbá Akèrèngbè, Lagenaria siceraria, tí a ń lò fún mímu mate
- Ìgò tábà ti Ṣáínà (biyanhu) pẹ̀lú ara láti inú ìgbá tí a gbìn sínú awo fífín, àti ìdérí jade
- Balafon fixed-key, tí ó ṣàfihàn àwọn ìgbá amúró-dún pẹ̀lú àwọn ihò awọ
Ẹ̀sìn àti ìtàn àtẹnudẹ́nu
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]Ìgbá ti ṣe ipa pàtàkì nínú ẹ̀sìn àti ìtàn àròsọ ti ọ̀pọ̀lọpọ̀ àṣà. Ní ti Ẹ̀sìn Kìrìsìtẹ́nì, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ayàwòrán bíi Frans Floris àti Carlo Crivelli ti ṣàfihàn ìgbá gẹ́gẹ́ bí àmì Àjíǹde Kírísítì, tí wọ́n fi wé Èso Ibi àti Rere tí Ádámù àti Éfà jẹ. Nínú Májẹ̀mú Láéláé ti Bíbélì Kìrìsìtẹ́nì, a lo igi ìgbá láti dáàbò bo Jónà lọ́wọ́ ojú ọjọ́ líle nígbà tí ó ń wo Nínéfè.[15] Ìtúmọ̀ ọ̀rọ̀ yìí ni Bíbélì New King James Version ń jiyàn lórí rẹ̀, èyí tí ó kàn lo ọ̀rọ̀ náà ewéko. Nínú ẹ̀sìn Kátólíìkì, akèrèngbè àti ọ̀pá tí àwọn arìnrìn-àjò ẹ̀sìn lórí Camino de Santiago máa ń lò ti di ohun tí ó dọ́gba pẹ̀lú àwòrán Ráfẹ́lì (áńgẹ́lì àgbà). A tún mẹ́nu kan ewéko ìgbá nínú Kùránì, ìwé mímọ́ nínú ẹ̀sìn Ìsìláàmù, nípa ìtàn Jónà.[16]
Yàtọ̀ sí ti ẹ̀sìn, ìgbá tún máa ń fara hàn nígbà gbogbo nínú ìtàn àròsọ Ṣáínà. Ọlọ́run ẹ̀mí gígùn ti Ṣáínà Shouxing ni a sábà máa ń yà pé ó gbé ọ̀pá tí ìgbá wà ní orí rẹ̀. Li Tieguai, ọ̀kan lára àwọn Ẹni Mẹ́jọ Tí Kì Í Kú ni a tún sábà máa ń yà pẹ̀lú akèrèngbè kan tí ó ní egbòogi àkànṣe tí ó ń lò láti ran àwọn aláìsàn, òtòṣì, tàbí aláìní lọ́wọ́. Àwọn àwòrán wọ̀nyí ń ṣàfihàn ìjẹ́pàtàkì èso yìí gẹ́gẹ́ bí àmì ẹ̀mí gígùn àti agbára egbòogi nínú àṣà Ṣáínà.[17]
Ẹ tún wo
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]- güiro jẹ́ ohun èlò orin kíkù ti Látìn Amẹ́ríkà tí a fi ìgbá ṣe.
- Àwọn maraca jẹ́ ohun èlò orin kíkù tí a sábà máa ń fi ìgbá ṣe.
- sitar àti veena jẹ́ ohun èlò orin olókùn tí a ń fín, àwọn apá kan rẹ̀ ni a fi ìgbá ṣe.
- Àwọn ohun èlò orin kíkù ti Áfíríkà ni a ṣe nípa fífi ìgbá kún un, títí kan ṣẹ̀kẹ̀rẹ̀, axatse, balafon, àti caxixi.
- Salakot, fìlà ìbílẹ̀ ti ilẹ̀ Philippines tí a lè fi akèrèngbè ṣe
- Kashaka, ohun èlò orin kíkù ti Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà tí a fi ìgbá méjì tí a fi ẹ̀wà kún inú rẹ̀ ṣe.
Àwọn ìtọ́kasí
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]- ↑ Andres, T. C. (2004). "Cucurbitaceae". The Cucurbit Network. Archived from the original on Ọjọ́ kejìdínlọ́gbọ̀n Oṣù kẹwàá 2011. Retrieved Ọjọ́ kẹrinlélógún Oṣù kẹwàá 2011. Unknown parameter
|url-status=ignored (help); Check date values in:|access-date=, |archive-date=(help) - ↑ Paris, Harry S. (Oṣù kẹwàá 1989). "Historical records, origins, and development of the edible cultivar groups of Cucurbita pepo (Cucurbitaceae)". Economic Botany 43 (4): 423–443. Bibcode 1989EcBot..43..423P. doi:10.1007/BF02935916. https://www.researchgate.net/publication/251359943.
- ↑ Cutler, Hugh C.; Whitaker, Thomas W. (Oṣù kẹrin 1961). "History and Distribution of the Cultivated Cucurbits in the Americas". American Antiquity 26 (4): 469–485. Bibcode 1961AmAnt..26..469C. doi:10.2307/278735. JSTOR 278735. Archived from the original on 2013-05-12. https://web.archive.org/web/20130512232554/http://www.adwr.state.az.us/Adjudications/documents/HopiContestedCaseDisclosures/Hopi%20Initial%20Disclosure/HP416%20-%20HP433.pdf. Retrieved 2026-09-01.
- 1 2 3 The Cultural History of Plants. Routledge. 2012. pp. 21, 348. ISBN 978-1135958107. https://books.google.com/books?id=8ejo63Wk5rgC&q=history+gourds&pg=PT901.
- 1 2 3 Summit, Ginger (2001). Gourds in Your Garden: A Guidebook for the Home Gardener. Sterling Publishing Company. ISBN 0806926996. https://books.google.com/books?id=p3Wv9PjoXQsC&q=Gourds+in+history&pg=PA23.
- ↑ Wade, Lizzie (Ọjọ́ kẹwàá Oṣù kejì 2014). "Scientists Solve Mystery of World-Traveling Plant". Science. Archived from the original on Ọjọ́ kẹẹ̀dógún Oṣù kẹfà 2018. Unknown parameter
|url-status=ignored (help); Check date values in:|date=, |archive-date=(help) - ↑ Erickson, David L.; Smith, Bruce D.; Clarke, Andrew C.; Sandweiss, Daniel H.; Tuross, Noreen (2005). "An Asian origin for a 10,000-year-old domesticated plant in the Americas". PNAS 102 (51): 18315–18320. Bibcode 2005PNAS..10218315E. doi:10.1073/pnas.0509279102. PMC 1311910. PMID 16352716. https://www.pnas.org/content/pnas/102/51/18315.full.pdf.
- ↑ 2 Kings 4:38-41
- ↑ "II Kings 4:39".
- ↑ תרגום הלע"ז https://books.google.com/books?id=NsZiAAAAMAAJ&q=398 https://books.google.com/books?id=NsZiAAAAMAAJ&q=397
- ↑ S., Indu Mathi (Ọjọ́ ọgbọ̀n Oṣù kẹsàn-án 2012). "Bitter gets better". Down To Earth. Archived from the original on Ọjọ́ kejìlélógún Oṣù kẹwàá 2012. Retrieved Ọjọ́ kọkànlélógún Oṣù kejìlá 2012. Unknown parameter
|url-status=ignored (help); Check date values in:|access-date=, |date=, |archive-date=(help) - ↑ Baskett, Mickey (2005). Glorious Gourd Decorating. Sterling Publishing Company, Inc.. p. 9. ISBN 1402727755. https://books.google.com/books?id=7qHKALAWe8QC&q=crafts+with+gourds.
- ↑ Mueso y Catacombas del Convento de San Francisco de Asis de la Cuidad del Cusco, El Arte del Mate Burilado, no date
- ↑ Gourlay, K. A.; Durán, Lucy (2001). "Balo". Grove Music Online. Oxford University Press. doi:10.1093/gmo/9781561592630.article.01914. ISBN 978-1-56159-263-0. https://www.oxfordmusiconline.com/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000001914.
- ↑ Jonah 4:2-11 KJV
- ↑ "Quran 37:147 – As-Saffat | Read Quran". The Holy Quran. Retrieved Ọjọ́ kọkànlélógún Oṣù kẹjọ 2026. Check date values in:
|access-date=(help) - ↑ Wilson, Eddie W. (Oṣù kẹrin 1951). "The Gourd in Folk Symbolism". Western Folklore 10 (2): 162–164. doi:10.2307/1497969. JSTOR 1497969.
Ìwé Ìtọ́kasí Gbogboògbò
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]- Egorova, I. V.; Zhidkov, V. V.; Grinishak, I. P.; Bagryanskaya, I. Yu.; Pervukhina, N. V.; El'tsov, I. V.; Kurat'eva, N. V. (Oṣù kìíní 2019). "Antimony Complexes {[2,6−(OMe)2C6H3]3SbCH2C(O)OEt}+2[Hg2I6]2−and {[2,6−(OMe)2C6H3]3SBME}+2[HgI4]2−⋅DMSO: Synthesis and Structure". Russian Journal of Inorganic Chemistry 64 (1): 28–35. doi:10.1134/s0036023619010078. ISSN 0036-0236. http://dx.doi.org/10.1134/s0036023619010078.[ṣé ó bá a mu?]
Àwọn ìjápọ̀ ìta
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]| Wikimedia Commons ní àwọn amóunmáwòrán bíbátan mọ́: Igbá |
- "Gourd" (in en). Encyclopædia Britannica (11th ed.). 1911.
- Pages with citations using unsupported parameters
- CS1 errors: dates
- Pages containing cite templates with deprecated parameters
- Gbogbo àwọn àyọkà tí ó lè ní àwọn abala tí kò bá a mu
- Àwọn àyọkà Wikipedia tí ó lè ní àwọn abala tí kò bá a mu from Oṣù keje 2021
- Articles with invalid date parameter in template
- Àwọn àyọkà Wikipedia tó ní ìtọ́kasí láti inú 1911 Encyclopaedia Britannica pẹ̀lú ìtọ́kasí Wikisource
- Àwọn ìgò
- Cucurbitaceae