Jump to content

Ipa ile eefin

Lát'ọwọ́ Wikipedia, ìwé ìmọ̀ ọ̀fẹ́
Agbára ń ṣàn sọ̀kalẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Oòrùn wá sí Ilẹ̀ Ayé, ó sì tún ń ṣàn sókè láti Ilẹ̀ Ayé àti afẹ́fẹ́ rẹ̀ padà. Nígbà tí àwọn gáàsì ilé eefin bá gba ìtànṣán tí ojú Ilẹ̀ Ayé ń tú jáde, wọ́n ń dènà ìtànṣán náà láti bọ́ sí òde òfurufú. Èyí ń mú kí ìwọ̀n ooru ojú Ilẹ̀ Ayé pọ̀ sí i ní ìwọ̀n tó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ 33 °C (59 °F).

Ipa ilé-gíláàsì (greenhouse effect) máa ń ṣẹlẹ̀ nígbà tí àwọn gáàsì tí ń di ooru mú nínú afẹ́fẹ́ ayé kan bá dènà ayé náà láti tú ooru rẹ̀ sí òde òfurufú (space), èyí tí ń mú kí ìwọ̀n ooru ojú ilẹ̀ rẹ̀ pọ̀ sí i. Ìgbóná ojú ilẹ̀ lè wá láti inú orísun ooru inú ayé náà fúnra rẹ̀ (gẹ́gẹ́ bí ó ti rí ní Jupiter), tàbí láti orísun òde bíi ìràwọ̀ tí ayé náà ń yí ká. Ní ti Ilẹ̀ Ayé, Oòrùn ń tú ìtànṣán igbi-kúkúrú (shortwave radiation), ìyẹn ìmọ́lẹ̀ Oòrùn, tí ń kọjá láàrín àwọn gáàsì ilé-gíláàsì láti gbóná ojú Ilẹ̀ Ayé. Ní ìdáhùn sí èyí, ojú Ilẹ̀ Ayé ń tú ìtànṣán igbi-gígùn (longwave radiation) jáde, tí ó jẹ́ pé ọ̀pọ̀ nínú rẹ̀ ni àwọn gáàsì ilé-gíláàsì máa ń gba. Èyí ń dín ìyára tí Ilẹ̀ Ayé fi lè tutù kù, ó sì ń mú kí ìwọ̀n ooru rẹ̀ ga sí i.

Láìsí ipa ilé eefin, àpapọ̀ ìwọ̀n ooru ojú Ilẹ̀ Ayé yóò jẹ́ bí −18 °C (−0.4 °F) tó tutù.[1][2] Èyí jìnnà sí àpapọ̀ ìwọ̀n ooru tó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ 14 °C (57 °F) ní ọ̀rúndún ogún (20th century).[3][4] Lẹ́gbẹ̀ẹ́ àwọn gáàsì ilé eefin tí ó ti wà ní àdánidá, sísun epo fosaili ti mú kí iye carbon dioxide àti methane nínú afẹ́fẹ́ pọ̀ sí i.[5][6] Nítorí èyí, títí di ọdún 2023,[7] ìgbóná ayé tó tó 1.2 °C (2.2 °F) ti ṣẹlẹ̀ láti ìgbà Ìyípadà Iṣẹ́-Ọ̀nà (Industrial Revolution),[8] pẹ̀lú pé àpapọ̀ ìwọ̀n ooru ojú Ilẹ̀ Ayé ń pọ̀ sí i ní ìwọ̀n 0.18 °C (0.32 °F) ní gbogbo ọdún mẹ́wàá láti ọdún 1981.[9]

Gbogbo àwọn nǹkan tí ìwọ̀n ooru wọn bá ga ju odo pípé (absolute zero) lọ máa ń tú ìtànṣán ooru (thermal radiation) jáde. Ìgbì ìtànṣán ooru tí Oòrùn àti Ilẹ̀ Ayé ń tú jáde yàtọ̀ síra wọn nítorí pé ìwọ̀n ooru ojú wọn kò dọ́gba. Ìwọ̀n ooru ojú Oòrùn jẹ́ 5,500 °C (9,900 °F), nítorí náà ó ń tú púpọ̀ nínú agbára rẹ̀ jáde gẹ́gẹ́ bí ìtànṣán igbi-kúkúrú (shortwave radiation) nínú àwọn ìgbì near-infrared àti ìmọ́lẹ̀ tí ojú lè rí (visible wavelengths), èyí tí a mọ̀ sí ìmọ́lẹ̀ Oòrùn. Ní ìdàkejì, ojú Ilẹ̀ Ayé ní ìwọ̀n ooru tó kéré gan-an, nítorí náà ó ń tú ìtànṣán igbi-gígùn (longwave radiation) jáde nínú àwọn ìgbì infrared àárín àti infrared jíjìn.[6] Gáàsì kan ni a ń pè ní gáàsì ilé eefin bí ó bá lè gba ìtànṣán igbi-gígùn. Afẹ́fẹ́ Ilẹ̀ Ayé ń gba 23% péré nínú ìtànṣán igbi-kúkúrú tí ń wọlé láti ọ̀dọ̀ Oòrùn, ṣùgbọ́n ó ń gba 90% nínú ìtànṣán igbi-gígùn tí ojú Ilẹ̀ Ayé ń tú jáde.[10] Nítorí èyí, afẹ́fẹ́ ń kó agbára jọ, ó sì ń mú kí ojú Ilẹ̀ Ayé gbóná sí i.

Ìwàláàyè ipa ilé-gíláàsì (greenhouse effect) (bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé a kò tíì pè é ní orúkọ yìí nígbà náà) ni Joseph Fourier kọ́kọ́ dámọ̀ràn rẹ̀ ní ọdún 1824.[11] Claude Pouillet tún mú àríyànjiyàn náà lágbára sí i pẹ̀lú ẹ̀rí ní ọdún 1827 àti 1838. Ní ọdún 1856, Eunice Newton Foote fi hàn pé ipa ìgbóná Oòrùn lágbára sí i nínú afẹ́fẹ́ tí ó ní ìrì omi ju afẹ́fẹ́ gbígbẹ lọ, àti pé ipa náà túbọ̀ lágbára sí i pẹ̀lú carbon dioxide.[12][13] Ọ̀rọ̀ “greenhouse” ni Nils Gustaf Ekholm kọ́kọ́ lo fún ìṣẹ̀lẹ̀ yìí ní ọdún 1901.[14][15]

Ìtumọ̀

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

A ṣe ìtúmọ̀ ipa ilé-gíláàsì lórí Ilẹ̀ Ayé gẹ́gẹ́ bí: “Ìpa ìtànṣán infurarẹ́dì (infrared radiative effect) ti gbogbo àwọn ohun tí ń gba ìtànṣán infurarẹ́dì nínú afẹ́fẹ́. Àwọn gáàsì ilé eefin (GHGs), àwọsánmà (clouds), àti díẹ̀ nínú aerosols ń gba ìtànṣán ilẹ̀ (terrestrial radiation) tí ojú Ilẹ̀ Ayé àti apá míì nínú afẹ́fẹ́ ń tú jáde.”[16]

Ìpa ilé-gíláàsì tí a ti mú lágbára (enhanced greenhouse effect) ń ṣàlàyé pé nípa fífi iye àwọn gáàsì ilé eefin (GHGs) pọ̀ sí i nínú afẹ́fẹ́ (nítorí iṣẹ́ ènìyàn), a ń mú kí ipa ilé-gíláàsì àdánidá pọ̀ sí i.[16]

Ọ̀rọ̀ ìmọ̀-ọrọ

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ọ̀rọ̀ “ipa ilé-gíláàsì” (greenhouse effect) wá láti ìfiwéra sí ilé-gíláàsì (greenhouses). Mejeeji ilé-gíláàsì àti ipa ilé-gíláàsì ń ṣiṣẹ́ nípa pípa ooru tí ó wá láti ìmọ́lẹ̀ oòrùn pamọ́, ṣùgbọ́n ọ̀nà tí wọ́n fi ń pa ooru náà yàtọ̀ síra. Ilé-gíláàsì máa ń pa ooru mọ́ jùlọ nípa díẹ̀kù ìrìnàjò afẹ́fẹ́ (convection), ìyẹn ìrìn afẹ́fẹ́ láàrín àyè.[17][18] Ní ìdàkejì, ipa ilé-gíláàsì ń pa ooru mọ́ nípa díẹ̀kù ìtànṣán ooru (radiative transfer) láàrín afẹ́fẹ́, àti nípa dín ìwọ̀n tí ìtànṣán ooru (thermal radiation) fi ń jáde sí òde òfurufú kù.[5]

Ìtàn ìṣàwárí àti ìwádìí

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Ní ọdún 1856, Eunice Newton Foote mọ̀ pé carbon dioxide ní agbára láti gba ooru pamọ́, ó sì lóye ìtumọ̀ rẹ̀ fún Ilẹ̀ Ayé.
Ìpa ilé-gíláàsì àti ipa rẹ̀ lórí ojú-ọjọ́ ni a ṣàlàyé ní ṣókí nínú àpilẹ̀kọ Popular Mechanics ọdún 1912 yìí, èyí tí gbogbo ènìyàn lè ka.

Ìwàláàyè ipa ilé-gíláàsì, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé a kò tíì pè é ní orúkọ yìí, ni Joseph Fourier kọ́kọ́ dámọ̀ràn rẹ̀ ní ọdún 1824.[11][19] Claude Pouillet tún mú àríyànjiyàn àti ẹ̀rí náà lágbára sí i ní ọdún 1827 àti 1838. Ní ọdún 1856, Eunice Newton Foote fi hàn pé ipa ìgbóná Oòrùn lágbára sí i nínú afẹ́fẹ́ tí ó ní ìrì omi ju afẹ́fẹ́ gbígbẹ lọ, àti pé ipa náà túbọ̀ lágbára sí i pẹ̀lú carbon dioxide. Ó parí rẹ̀ pé: “Afẹ́fẹ́ tí gáàsì yìí bá wà nínú rẹ̀ yóò fún Ilẹ̀ Ayé wa ní ìwọ̀n ooru gíga…”[12][13]

John Tyndall ni ẹni àkọ́kọ́ tí ó wọn bí àwọn gáàsì àti oru oríṣìíríṣìí ṣe ń gba àti ń tú ìtànṣán infurarẹ́dì (infrared absorption and emission). Láti ọdún 1859 lọ, ó fi hàn pé ipa náà jẹ́ ti ìdíyelé kékeré gan-an nínú afẹ́fẹ́, pé àwọn gáàsì pàtàkì kò ní ipa kankan, àti pé ìrì omi ni ó ń kó ipa tó pọ̀ jù, ṣùgbọ́n pé díẹ̀ nínú hydrocarbons àti carbon dioxide tún ní ipa pàtàkì.[20] Svante Arrhenius tún ṣe àlàyé àti ìṣírò pípé sí i ní ọdún 1896, níbi tí ó ti ṣe àkọ́kọ́ àfihàn ìṣírò ìgbóná ayé (global warming) tí yóò ṣẹlẹ̀ bí iye carbon dioxide nínú afẹ́fẹ́ bá di ìlọ́po méjì.[21] Ọ̀rọ̀ “greenhouse” ni Nils Gustaf Ekholm kọ́kọ́ lo fún ìṣẹ̀lẹ̀ yìí ní ọdún 1901.[14][15]

Ní ọdún 1896, Svante Arrhenius lo àwọn àkíyèsí Langley nípa ìgbà tí ìtànṣán infurarẹ́dì ń pọ̀ sí i, níbi tí ìtànṣán láti Oṣù (Moon rays) ṣe ń kọjá afẹ́fẹ́ ní igun kékeré, tí ó sì ń bá carbon dioxide (CO₂) pọ̀ sí i, láti ṣe ìṣírò ipa ìtútù afẹ́fẹ́ tí yóò ṣẹlẹ̀ bí CO₂ bá dín kù ní ọjọ́ iwájú. Ó tún mọ̀ pé afẹ́fẹ́ tí ó tutù yóò ní ìrì omi kéré sí i (omi omi jẹ́ gáàsì ilé eefin mìíràn), ó sì ṣe ìṣírò ipa ìtútù míì tí èyí máa kó wá. Ó tún lóye pé ìtútù yìí yóò mú kí yinyin àti yìnyín pọ̀ sí i ní agbègbè gíga latitude, èyí tí yóò sì mú kí Ilẹ̀ Ayé yá ìmọ́lẹ̀ oòrùn padà sí i (reflection), tí yóò sì tún mú ìtútù pọ̀ sí i, gẹ́gẹ́ bí James Croll ti ti sọ tẹ́lẹ̀. Ní àpapọ̀, Arrhenius ṣe ìṣírò pé bí a bá dín CO₂ kù sí ìdajì, ó lè fa àkókò yìnyín ńlá (ice age). Ó tún ṣe ìṣírò pé bí CO₂ bá di ìlọ́po méjì, yóò fa ìgbóná àgbáyé tó tó 5–6 °C.[22]

Nípasẹ̀ ìwádìí Tyndall, Lecher àti Pretner, Keller, Roentgen, àti Arrhenius, a ti fi hàn pé carbon dioxide àti ìrì omi nínú afẹ́fẹ́ ní agbára àrà òtítọ́ láti gba àti láti pa ìtànṣán ooru mọ́ fún ìgbà díẹ̀, nígbà tí oxygen, nitrogen, àti argon nínú afẹ́fẹ́ ní agbára yìí ní ìwọ̀n kékeré péré. Èyí fi hàn pé ipa carbon dioxide àti ìrì omi ń ṣiṣẹ́ bí àṣọ tí ń bo Ilẹ̀ Ayé pẹ̀lú àyíká tí ń gba ooru (thermally absorbent envelope). Àbájáde gbogbogbò tí a lè sọ nípa ìpọ̀ sí i tàbí ìdínkù gidi nínú iye carbon dioxide àti omi nínú afẹ́fẹ́ ni pé:

a. Ìpọ̀ sí i nínú wọn máa ń fa ìgbóná ayé pọ̀ sí i nítorí pé ó ń gba agbára oorun pọ̀ sí i, nígbà tí ìdínkù wọn máa ń fa ìtútù. Ìṣírò Dr. Arrhenius, tó dá lórí ìtúpalẹ̀ ìṣirò pípẹ́ ti àwọn àkíyèsí Professor Langley, fi hàn pé bí iye carbon dioxide bá pọ̀ sí i sí ìlọ́po méjì tàbí mẹ́ta iye rẹ̀ ìsinsìnyí, ìwọ̀n ooru àárín ayé lè pọ̀ sí i ní 8° sí 9 °C, èyí tí yóò sì dájú pé ìgbóná kan tó dàbí ti àkókò Middle Tertiary yóò ṣẹlẹ̀. Ní ìdàkejì, bí a bá dín carbon dioxide kù sí 55% sí 62% iye rẹ̀ ìsinsìnyí, ìwọ̀n ooru àárín ayé lè dín kù ní 4° sí 5 °C, èyí tí yóò sì fa ìgbà yìnyín ńlá (glaciation) tó jọ ti Pleistocene.

b. Ìyípadà míì ni pé ìpọ̀ sí i tàbí ìdínkù carbon dioxide nínú afẹ́fẹ́ máa ń jẹ́ kí ìwọn ooru ojú Ilẹ̀ Ayé dáa pọ̀ sí i (equalization) tàbí yàtọ̀ sí i (differentiation) ní agbègbè oríṣìíríṣìí.[23]

Ìwọn

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Bí CO₂ ṣe ń fa ipa ilé-gíláàsì

Nǹkan ń tú ìtànṣán ooru (thermal radiation) jáde ní ìwọ̀n tí ó ń tẹ̀lé agbára kẹrin ìwọ̀n ooru rẹ̀ (fourth power of its temperature). Díẹ̀ nínú ìtànṣán tí ojú Ilẹ̀ Ayé ń tú jáde ni àwọn gáàsì ilé eefin àti àwọsánmà ń gba. Láìsí ìgbàgbọ́ ìtànṣán yìí, ìwọ̀n ooru àárín ojú Ilẹ̀ Ayé yóò jẹ́ −18 °C (−0.4 °F). Síbẹ̀, nítorí pé díẹ̀ nínú ìtànṣán náà ni a ń gba, ìwọ̀n ooru àárín ojú Ilẹ̀ Ayé jẹ́ nǹkan bí 15 °C (59 °F). Nítorí náà, a lè ṣe ìṣírò ipa ilé eefin Ilẹ̀ Ayé gẹ́gẹ́ bí ìyípadà ìwọ̀n ooru tó tó 33 °C (59 °F).

Ìtànṣán ooru (thermal radiation) ni a ń ṣe àfihàn rẹ̀ nípa iye agbára tí ó ń kó, tí a sábà máa ń wọn ní watt fún mita onígun (W/m²). Àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì tún ń ṣe ìwọn ipa ilé eefin nípa bí ìtànṣán ooru igbi-gígùn (longwave thermal radiation) ṣe ń bọ láti ojú Ilẹ̀ Ayé ju bí ó ṣe ń dé òde òfurufú lọ.[24]:968[24]:934[25][26][27] Ní ìsinsìnyí, ìtànṣán igbi-gígùn ń bọ láti ojú Ilẹ̀ Ayé ní àpapọ̀ ìwọ̀n 398 W/m², ṣùgbọ́n 239 W/m² péré ni ó ń dé òde òfurufú. Nítorí náà, ipa ilé eefin Ilẹ̀ Ayé tún lè ṣe ìṣírò rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìyípadà sísàn agbára tó tó 159 W/m².[24] A tún lè sọ ipa ilé eefin gẹ́gẹ́ bí ìdá (0.40) tàbí ogorun (40%) nínú ìtànṣán igbi-gígùn tí ń kúrò láti ojú Ilẹ̀ Ayé ṣùgbọ́n tí kò dé òde òfurufú.[24][25][28]

Bóyá a bá ṣàpèjúwe ipa ilé-gíláàsì gẹ́gẹ́ bí ìyípadà nínú ìwọ̀n ooru tàbí gẹ́gẹ́ bí ìyípadà nínú ìtànṣán ooru igbi-gígùn (longwave thermal radiation), ipa kan náà ni a ń wọn.[25]

Ipa rẹ̀ nínú ìyípadà ojú-ọjọ́

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Ìgúnrẹ́rẹ́ Keeling (Keeling Curve) ti iye carbon dioxide (CO₂) nínú afẹ́fẹ́.
Ìwọ̀n tí Ilẹ̀ Ayé fi ń gbóná sí i (àwòrán ìṣàpẹẹrẹ) jẹ́ àbájáde àwọn nǹkan oríṣìíríṣìí, títí kan ipa ilé eefin tí ó ti pọ̀ sí i (enhanced greenhouse effect).[29]
Ìdàgbàsókè tí kò tẹ̀lé ìlà gígùn (non-linear growth) nínú ipa ìgbóná àgbáyé tí ó ń ṣẹlẹ̀ nítorí àkójọpọ̀ àwọn gáàsì ilé eefin tó pẹ́ nínú afẹ́fẹ́ (long-lived greenhouse gases) ti fa ìpalára ọrọ̀ ajé nínú àkókò ọdún ọgọ́ta (60 years) tí a fojú díwọ̀n rẹ̀ pé ó ju ìlọ́po márùn-ún iye ìpalára tó ṣẹlẹ̀ nínú àkókò ọdún ọgbọ̀n (30 years) lọ (gẹ́gẹ́ bí àwòrán náà ṣe fi hàn). Àpilẹ̀kọ kan nínú ìwé ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì Nature ṣírò pé àwọn ìpalára ọjọ́ iwájú tí yóò wáyé nítorí àwọn ìtújáde tó ti ṣẹlẹ̀ tẹ́lẹ̀ yóò jẹ́ ó kéré tán ní ìlọ́po mẹ́wàá ju àwọn ìpalára ìtàn àtẹ́yìnwá tí àwọn ìtújáde kan náà ti fa lọ.[30]

Ìmúgbòòrò ipa ilé-gíláàsì (greenhouse effect) nípasẹ̀ àwọn gáàsì amúnágbóná àfikún tí àwọn iṣẹ́ ènìyàn ń dá sílẹ̀ ni a mọ̀ sí ipa ilé-gíláàsì tí a mú pọ̀ sí i (enhanced greenhouse effect).[16] Yàtọ̀ sí pé a ti rí i láti inú àwọn ìwọ̀n tí ARGO, CERES àti àwọn ohun èlò ìwọ̀n mìíràn ṣe jálẹ̀ ọ̀rúndún kọkànlélógún,[31] ìlọsíwájú yìí nínú ìfipá-ràn-rádíéṣọ́nù (radiative forcing) tí iṣẹ́ ènìyàn ń fa ni a ti ṣàkíyèsí rẹ̀ ní tààràtà,[32][33] ó sì jẹ́ pé ìdí pàtàkì rẹ̀ ni ìlọsíwájú nínú iye carbon dioxide (CO₂) nínú afẹ́fẹ́.[34]

CO₂ ni a ń ṣe jáde láti inú sísun epo fosaili (fossil fuel burning) àti àwọn iṣẹ́ mìíràn bíi ṣíṣe simẹnti (cement production) àti pípa igbó ilẹ̀ olóoru (tropical deforestation).[35] Àwọn ìwọ̀n CO₂ láti Mauna Loa Observatory fi hàn pé iye rẹ̀ ti pọ̀ sí i láti ìwọ̀n 313 parts per million (ppm)[36] ní ọdún 1960, ó sì kọjá àmì 400 ppm ní ọdún 2013.[37] Iye CO₂ tí a ń rí báyìí ti ga ju ìwọ̀n tó ga jù lọ nínú àkọsílẹ̀ ilẹ̀-ayé (geological record) (≈300 ppm) gẹ́gẹ́ bí data tí a rí láti inú àwọn àpẹẹrẹ yìnyín (ice core data).[38]

Ní ọdún 800,000 sẹ́yìn,[39] data tí a rí láti inú àwọn àpẹẹrẹ yìnyín (ice core) fi hàn pé iye carbon dioxide (CO₂) ti yí padà láti ìwọ̀n tó kéré tó 180 ppm sí ìwọ̀n 270 ppm tó wà ṣáájú ìgbà iṣẹ́ ilé-iṣẹ́ (pre-industrial level).[40] Àwọn onímọ̀ ìwádìí ojú-ọjọ́ àtijọ́ (paleoclimatologists) ka àwọn ìyípadà nínú iye carbon dioxide sí ọ̀kan lára àwọn ohun pàtàkì tó ń fa àwọn ìyípadà ojú-ọjọ́ lórí àkókò gígùn yìí.[41][42]

Ìwọ̀ntúnwọ̀nsì Agbára àti Ìwọ̀n Ooru

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ìtọ́jú Ìmọ́lẹ̀ Ìgbi Kúkúrú Tó Ń Wọlé

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Àwòrán àgbègbè ìtọ́jú ìmọ́lẹ̀ Oòrùn (solar radiation spectrum) fún ìmọ́lẹ̀ tó ń bọ taara, ní òkè afẹ́fẹ́ Ilẹ̀ Ayé àti ní ìpele ojú òkun.

Ohun tí ó gbóná jù máa ń tú ìtọ́jú (radiation) tí ó ní ìgbi kúkúrú síi jáde. Nítorí náà, Oòrùn ń tú ìtọ́jú ìgbi kúkúrú jáde gẹ́gẹ́ bí ìmọ́lẹ̀ oòrùn, nígbà tí Ilẹ̀ Ayé àti afẹ́fẹ́ rẹ̀ ń tú ìtọ́jú ìgbi gígùn jáde. Ìmọ́lẹ̀ oòrùn ní ìtọ́jú ultraviolet, ìmọ́lẹ̀ tí ojú ènìyàn lè rí (visible light), àti ìtọ́jú infurarẹẹdi tó sún mọ́ (near-infrared radiation).[16]

Ìmọ́lẹ̀ oòrùn máa ń padà sẹ́yìn (reflect) àti pé Ilẹ̀ Ayé àti afẹ́fẹ́ rẹ̀ tún máa ń gba á (absorb). Afẹ́fẹ́ àti àwọn ìkùukùu máa ń da nǹkan bí 23% ìmọ́lẹ̀ náà padà, wọ́n sì ń gba nǹkan bí 23% rẹ̀. Ojú Ilẹ̀ Ayé máa ń da 7% padà, ó sì ń gba 48% rẹ̀.[10] Ní àpapọ̀, Ilẹ̀ Ayé ń da nǹkan bí 30% gbogbo ìmọ́lẹ̀ oòrùn tó ń wọlé padà,[43][44] ó sì ń gba ìyókù rẹ̀ (240 W/m²).[24]

Ìtọ́jú Ìgbi Gígùn Tó Ń Jáde

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Ipa ilé-gíláàsì (greenhouse effect) jẹ́ ìdínkù nínú iye ìtọ́jú ìgbi gígùn tí ń jáde lọ sí òde, èyí tí ó ń ní ipa lórí ìwọ̀ntúnwọ̀nsì ìtọ́jú agbára (radiative balance) ayé. Àwòrán àgbègbè ìtọ́jú tí ń jáde fi ipa àwọn gáàsì ilé-gíláàsì oríṣìíríṣìí hàn.

Ilẹ̀ Ayé àti afẹ́fẹ́ rẹ̀ máa ń tú ìtọ́jú ìgbi gígùn (longwave radiation) jáde, èyí tí a tún mọ̀ sí ìtọ́jú infurarẹẹdi gbígbóná (thermal infrared radiation) tàbí ìtọ́jú ilẹ̀-ayé (terrestrial radiation).[16] Ní ọ̀nà àìlékọ̀ọ́kan, a máa ń pe ìtọ́jú ìgbi gígùn ní ìtọ́jú gbígbóná (thermal radiation). Ìtọ́jú ìgbi gígùn tí ń jáde (Outgoing Longwave Radiation, OLR) ni ìtọ́jú tí ń bọ láti Ilẹ̀ Ayé àti afẹ́fẹ́ rẹ̀ tí ó ń kọjá nípasẹ̀ afẹ́fẹ́ lọ sí òde ayé.

A lè rí ipa ilé-gíláàsì (greenhouse effect) ní tààràtà nínú àwọn àwòrán ìtọ́jú ìgbi gígùn tí Ilẹ̀ Ayé ń tú jáde gẹ́gẹ́ bí iṣẹ́ igbohunsafẹfẹ́ (frequency) tàbí gígùn ìgbi (wavelength). Àgbègbè tó wà láàárín àwòrán ìtọ́jú ìgbi gígùn tí ojú Ilẹ̀ Ayé ń tú jáde àti àwòrán ìtọ́jú ìgbi gígùn tí ń jáde lọ sí òde ayé fi ìwọ̀n ipa ilé-gíláàsì hàn.[27]

Àwọn nkan oríṣìíríṣìí ló ń fa ìdínkù nínú agbára ìtọ́jú (radiation energy) tí ń dé òde ayé ní àwọn igbohunsafẹfẹ́ (frequencies) tó yàtọ̀; fún àwọn igbohunsafẹfẹ́ kan, ọ̀pọ̀ nkan ló ń kó ipa papọ̀.[26] A mọ̀ pé carbon dioxide (CO₂) ló ní ojúṣe fún ìdínkù nínú ìtọ́jú tí ń jáde lọ sí òde ayé (àti ìlọsíwájú tó bá a lọ nínú ipa ilé-gíláàsì) ní agbègbè tó sún mọ́ 667 cm⁻¹ (èyí tó dọ́gba pẹ̀lú gígùn ìgbi 15 microns).[45]

Gbogbo ìpele afẹ́fẹ́ tí ó ní àwọn gáàsì ilé-gíláàsì máa ń gba díẹ̀ nínú ìtọ́jú ìgbi gígùn (longwave radiation) tí ń gòkè láti àwọn ìpele tó wà ní ìsàlẹ̀. Ó tún máa ń tú ìtọ́jú ìgbi gígùn jáde sí gbogbo ọ̀nà, yálà sókè tàbí sísàlẹ̀, ní ìwọ̀ntúnwọ̀nsì pẹ̀lú iye tí ó ti gba. Èyí máa ń fa kí ìsonù ooru nípasẹ̀ ìtọ́jú dín kù, kí ìwọ̀n ooru sì pọ̀ sí i ní àwọn ìpele tó wà ní ìsàlẹ̀. Bí iye àwọn gáàsì wọ̀nyí ṣe ń pọ̀ sí i, iye ìtọ́jú tí wọ́n ń gba àti tí wọ́n ń tú jáde náà máa ń pọ̀ sí i, èyí sì ń mú kí ooru púpọ̀ sí i wà ní ìpamọ́ lórí ojú Ilẹ̀ Ayé àti nínú àwọn ìpele afẹ́fẹ́ tó wà ní ìsàlẹ̀.[2]

Ìwọ̀n Ooru Tó Munadoko

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Ìwọ̀n ìgbóná tí a nílò láti tú iye kan pàtó ti ìtọ́jú ooru (thermal radiation) jáde.

Agbára ìtọ́jú ìgbi gígùn (outgoing longwave radiation) tí pílánẹ́ẹ̀tì ń tú jáde bá ìwọ̀n ooru tó munadoko (effective temperature) pílánẹ́ẹ̀tì náà mu. Ìwọ̀n ooru tó munadoko ni ìwọ̀n ooru tí pílánẹ́ẹ̀tì kan tí ń tú ìtọ́jú jáde pẹ̀lú ìwọ̀n ooru tó dọ́gba ní gbogbo ara rẹ̀ (blackbody) yóò ní láti ní kí ó lè tú iye agbára ooru kan náà jáde.

A lè lo ìmọ̀ yìí láti fi ṣe àfiwé ìwọ̀n ìtọ́jú ìgbi gígùn tí ń jáde lọ sí òde ayé àti ìwọ̀n ìtọ́jú ìgbi gígùn tí ojú Ilẹ̀ Ayé ń tú jáde:

  • Ìtọ́jú tí ń lọ sí òde ayé: Da lori ìtọ́jú ìgbi gígùn tí Ilẹ̀ Ayé ń tú jáde sí òde, ìwọ̀n ooru tó munadoko Ilẹ̀ Ayé lapapọ̀ jẹ́ −18 °C (0 °F).[[46][2]
  • Ìtọ́jú láti ojú ilẹ̀: Da lori ìtọ́jú ooru tí ń bọ láti ojú Ilẹ̀ Ayé, ìwọ̀n ooru ojú ilẹ̀ tó munadoko jẹ́ nǹkan bí 16 °C (61 °F), [24]  èyí tí ó gbóná ju ìwọ̀n ooru tó munadoko Ilẹ̀ Ayé lapapọ̀ lọ ní 34 °C (61 °F).

Ìwọ̀n ooru ojú Ilẹ̀ Ayé sábà máa ń jẹ́ ìròyìn gẹ́gẹ́ bí ìwọ̀n ìdíwọ̀n àárín ìwọ̀n ooru afẹ́fẹ́ tí ó sún mọ́ ojú ilẹ̀ (near-surface air temperature). Èyí jẹ́ nǹkan bí 15 °C (59 °F),[4][47] ó sì kéré díẹ̀ ju ìwọ̀n ooru ojú ilẹ̀ tó munadoko lọ. Ìwọ̀n yìí gbóná ju ìwọ̀n ooru tó munadoko Ilẹ̀ Ayé lapapọ̀ lọ ní 33 °C (59 °F).

Ìṣàn agbára

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ìṣàn agbára (energy flux) ni ìwọ̀n ìrìnàjò agbára fún ẹ̀ka àgbègbè kan. A máa ń fi hàn gẹ́gẹ́ bí W/m², èyí tí ó túmọ̀ sí iye joules agbára tí ń kọjá nípasẹ̀ square meter kan ní gbogbo ìṣẹ́jú àáyá. Ọ̀pọ̀ ìṣàn agbára tí a máa ń sọ nínú ìjíròrò gíga lórí ojú-ọjọ́ jẹ́ àwọn iye àgbáyé, ìyẹn ni pé a ń kó gbogbo ìrìnàjò agbára jọ fún gbogbo Ilẹ̀ Ayé, a sì pín in pẹ̀lú agbègbè ojú Ilẹ̀ Ayé, 5.1×10¹⁴ m² (5.1×10⁸ km²; 2.0×10⁸ mi²).[48]

Ìṣàn agbára (energy flux) tí ìtọ́jú ń wọlé àti tí ń jáde kúrò ní Ilẹ̀ Ayé ṣe pàtàkì nítorí pé ìtújáde agbára nípasẹ̀ ìtànkálẹ̀ ìtọ́jú (radiative transfer) ni ọ̀nà kan ṣoṣo tó lè yí agbára padà láàárín Ilẹ̀ Ayé àti iyokù àgbáyé.[49]

Ìwọ̀ntúnwọ̀nsì ìtọ́jú

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Àìwọ̀ntúnwọ̀nsì agbára Ilẹ̀ Ayé ti pọ̀ sí i ní ọ̀rúndún kọkànlélógún, ó sì ti dé ìwọ̀n tó jẹ́ ìlọ́po méjì ti àwọn ìṣírò IPCC tẹ́lẹ̀.[50] Agbára láti ṣe àkíyèsí àìwọ̀ntúnwọ̀nsì yìí ń dín kù nítorí pé wọ́n ń yọ àwọn satẹ́laiti kúrò nínú iṣẹ́.[50]

Ìwọ̀n ooru pílánẹ́ẹ̀tì kan da lórí ìwọ̀ntúnwọ̀nsì láàárín ìtọ́jú tí ń wọlé àti ìtọ́jú tí ń jáde. Tí ìtọ́jú tí ń wọlé bá pọ̀ ju ti ń jáde lọ, pílánẹ́ẹ̀tì náà yóò gbóná sí i. Tí ìtọ́jú tí ń jáde bá pọ̀ ju ti ń wọlé lọ, pílánẹ́ẹ̀tì náà yóò tútù sí i. Pílánẹ́ẹ̀tì máa ń fojú sí ìpò ìwọ̀ntúnwọ̀nsì ìtọ́jú (radiative equilibrium), níbi tí agbára ìtọ́jú tí ń jáde fi dọ́gba pẹ̀lú agbára ìtọ́jú tí a ti gba.[51]

Àìwọ̀ntúnwọ̀nsì agbára Ilẹ̀ Ayé (Earth's energy imbalance) ni ìwọn tí agbára ìmọ́lẹ̀ oòrùn tí Ilẹ̀ Ayé àti afẹ́fẹ́ rẹ̀ gba pọ̀ ju agbára ìtọ́jú ìgbi gígùn (outgoing longwave radiation) tí ń jáde lọ sí òde ayé lọ. Àìwọ̀ntúnwọ̀nsì agbára ni ìwọn pàtàkì tó ń ṣàkóso ìwọ̀n ooru ojú Ilẹ̀ Ayé.[52] Ìfihàn UN kan sọ pé: “EEI ni nǹkan tó ṣe pàtàkì jù lọ tó ń ṣàlàyé ìfojúsùn ìtẹ̀síwájú ìgbóná ayé àti ìyípadà ojú-ọjọ́.”[53] Ìwádìí kan tún sọ pé: “Ìye gidi EEI ni ìwọn pàtàkì jù lọ tó ń ṣàlàyé ipo gidi ìyípadà ojú-ọjọ́ àgbáyé.”[54]

Àìwọ̀ntúnwọ̀nsì agbára Ilẹ̀ Ayé (Earth’s energy imbalance, EEI) jẹ́ nǹkan bí 0.7 W/m² ní ọdún 2015, èyí tí ó fi hàn pé Ilẹ̀ Ayé lapapọ̀ ń kó agbára ooru jọ, ó sì wà nínú ìlànà ìgbóná sí i.[24] Ní ọdún 2024, ìtẹ̀síwájú àkókò gígùn náà ti pọ̀ sí i dé nǹkan bí ìlọ́po méjì iye yẹn.[50]

Ó ju 90% nínú agbára tí a ti dá sílẹ̀ pamọ́ lọ sí mímú òkun gbóná, pẹ̀lú ìwọ̀n kékeré gan-an tí ń lọ sí mímú ilẹ̀, afẹ́fẹ́, àti yìnyín gbóná.[55]

Ìfiwéra ìṣàn ìtọ́jú ìgbi gígùn tí Ilẹ̀ Ayé ń gòkè sókè nínú gidi àti nínú àfojúsùn ìrònú kan níbi tí a ti yọ àwọn gáàsì ilé-gíláàsì àti àwọn ìkùukùu kúrò tàbí wọ́n pàdánù agbára wọn láti gba ìtọ́jú ìgbi gígùn—láì yí albedo Ilẹ̀ Ayé padà (ìyẹn ìfarahàn/ìgbàgbọ́ ìmọ́lẹ̀ oòrùn). Apá òkè fi ìwọ̀ntúnwọ̀nsì láàárín ìgbóná àti ìtútù Ilẹ̀ Ayé hàn gẹ́gẹ́ bí a ṣe wọn un ní òkè afẹ́fẹ́ (TOA). Apá (a) fi ipo gidi hàn pẹ̀lú ipa ilé-gíláàsì tí ń ṣiṣẹ́.[56] Apá (b) fi ipo hàn lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ lẹ́yìn tí ìgbàgbọ́ (absorption) dá dúró; gbogbo ìtọ́jú ìgbi gígùn tí ojú ilẹ̀ ń tú jáde yóò dé òde ayé; ìtútù yóò pọ̀ ju ìgbóná lọ (láti ìmọ́lẹ̀ oòrùn), èyí tí yóò fa ìdínkù kíákíá nínú ìwọ̀n ooru. Apá (c) fi ipo ìdúróṣinṣin ìkẹyìn hàn, lẹ́yìn tí ojú ilẹ̀ bá ti tutù tó bẹ́ẹ̀ tí yóò fi ń tú ìtọ́jú ìgbi gígùn tó tó láti dọ́gba pẹ̀lú agbára tí ó ti gba láti ìmọ́lẹ̀ oòrùn.[56]

Yíyí ọjọ́ àti òru padà

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àpẹẹrẹ rọrùn kan máa ń gba pé ipo ìdúróṣinṣin (steady state) wà, ṣùgbọ́n nínú ayé gidi, yíyí ọjọ́ àti òru (diurnal cycle), àti yíyí ọdún (seasonal cycle) pẹ̀lú ìdààmú ojú-ọjọ́ (weather disturbances), máa ń jẹ́ kó nira sí i. Ìgbóná Oòrùn máa ń ṣiṣẹ́ nígbà ọ̀sán nìkan. Ní òru, afẹ́fẹ́ máa ń tutù díẹ̀, ṣùgbọ́n kì í tutù púpọ̀ nítorí pé ìfaradà ooru (thermal inertia) ti ètò ojú-ọjọ́ ń koju ìyípadà ní ọ̀sán àti òru, àti pẹ̀lú fún àkókò gígùn.[57] Ìyípadà ìwọ̀n ooru ojoojúmọ́ máa ń dín kù bí a ṣe ń gòkè sí òkè nínú afẹ́fẹ́.

Ìpa oṣùwọ̀n ìdínkù ooru pẹ̀lú gíga

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ìṣùwọ̀n ìdínkù ooru pẹ̀lú gíga

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ní apá ìsàlẹ̀ afẹ́fẹ́, troposphere, ìtùtù afẹ́fẹ́ máa ń dín kù (tàbí ‘lapse’) bí a ṣe ń gòkè sí òkè. Ìwọ̀n tí ìtùtù ṣe ń yí padà pẹ̀lú gíga ni a ń pè ní lapse rate.[58]

Lórí Ilẹ̀ Ayé, ìtùtù afẹ́fẹ́ máa ń dín kù ní ìwọ̀n nǹkan bí 6.5 °C/km (3.6 °F fún 1000 ft), ní àpapọ̀, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé èyí máa ń yàtọ̀.[58]

Ìdínkù ìtùtù pẹ̀lú gíga (temperature lapse) jẹ́ nítorí ìkòkò-ìṣàn afẹ́fẹ́ (convection). Afẹ́fẹ́ tí Oòrùn ti gbóná láti ojú ilẹ̀ máa ń gòkè sókè. Bí ó ṣe ń gòkè, afẹ́fẹ́ máa ń gbooro sí i, ó sì máa ń tutù. Ní àkókò kan náà, afẹ́fẹ́ mìíràn máa ń rọ̀ sísàlẹ̀, ó máa ń pọ́n (compress), ó sì máa ń gbóná. Ìlànà yìí ni ó ń dá ìyàtọ̀ ìtùtù láti ìpele kan sí omiì nínú afẹ́fẹ́.[58]

Ìyàtọ̀ ìtùtù pẹ̀lú gíga (vertical temperature gradient) ṣe pàtàkì fún ipa ilé-gíláàsì. Tí ìwọ̀n ìtùtù pẹ̀lú gíga bá jẹ́ òfo (ìyẹn pé ìtùtù afẹ́fẹ́ kò yàtọ̀ pẹ̀lú gíga, ó sì dọ́gba pẹ̀lú ìtùtù ojú Ilẹ̀ Ayé), nígbà náà kì yóò sí ipa ilé-gíláàsì rárá (ìyẹn pé iye rẹ̀ yóò jẹ́ òfo).[59]

Ìwọ̀n ìtújáde ooru àti gíga

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Ìtùtù níbi tí ìtọ́jú ooru (thermal radiation) ti jáde lè jẹ́ kó ye wa nípa fífi ìfarahàn (intensity) ní wavenumber kan pàtó wé ìfarahàn kúrú (black-body emission curve). Nínú àwòrán yìí, àwọn ìtùtù ìtújáde (emission temperatures) wà láàárín Tmin àti Ts. “Wavenumber” ni ìgbàkànsí (frequency) tí a pín pẹ̀lú iyara ìmọ́lẹ̀ (speed of light).

Àwọn gáàsì ilé-gíláàsì ń jẹ́ kí afẹ́fẹ́ tó wà nítòsí ojú Ilẹ̀ Ayé fẹrẹẹ̀ má ṣeé kọjá fún ìtọ́jú ìgbi gígùn (longwave radiation). Afẹ́fẹ́ máa ń bẹ̀rẹ̀ sí í jẹ́ kedere fún ìtọ́jú ìgbi gígùn ní àwọn gíga tó ga sí i, níbi tí afẹ́fẹ́ ti kéré sí i, omi inú afẹ́fẹ́ (water vapour) ti dín kù, àti pé ìdínkù ìtànkálẹ̀ ìgbì ìgbàgbọ́ (pressure broadening) nínú àwọn laini ìgbàgbọ́ (absorption lines) máa ń dín àgbègbè gígùn ìgbì tí àwọn molikula gaasi lè gba kù.[60][49]

Fún gígùn ìgbì kan kọọkan, ìtọ́jú ìgbi gígùn (longwave radiation) tí ń dé òde ayé ni a ń tú jáde láti ìpele ìtọ́jú kan pàtó nínú afẹ́fẹ́. Ìfarahàn (intensity) ìtọ́jú tí a ń tú jáde jẹ́ kó da lórí àárín ìtùtù afẹ́fẹ́ tí a fi ìwọ̀n tó yẹ ṣe ìwọ̀n nínú ìpele yẹn. Nítorí náà, fún gígùn ìgbì kọọkan ti ìtọ́jú tí ń jáde lọ sí òde ayé, ìwọ̀n ìtùtù ìtújáde tó bá a mu (effective emission temperature) wà, tàbí ohun tí a tún ń pè ní ìtùtù ìmọ́lẹ̀ (brightness temperature).[61][49]

Gígùn ìgbì ìtọ́jú (radiation) kan pàtó tún lè ní gíga ìtújáde tó munadoko (effective emission altitude), èyí tí ó jẹ́ àárín ìwọ̀n gíga tí a ṣe ìdíwọ̀n pẹ̀lú ìwọ̀n tó yẹ nínú ìpele ìtọ́jú tí ń tú un jáde.

Ìtùtù ìtújáde tó munadoko (effective emission temperature) àti gíga ìtújáde (altitude) máa ń yàtọ̀ gẹ́gẹ́ bí gígùn ìgbì (wavelength) tàbí ìgbàkànsí (frequency) ṣe yàtọ̀. A lè rí ìṣẹ̀lẹ̀ yìí nípa ṣíṣe àyẹ̀wò àwọn àwòrán (plots) ìtọ́jú (radiation) tí ń jáde lọ sí òde ayé.[61]

Ìyàtọ̀ ìtújáde gáàsì ilé-gíláàsì àti ìwọ̀n ìdínkù ìtùtù pẹ̀lú gíga

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Àwọn gáàsì ilé-gíláàsì (GHGs) nínú afẹ́fẹ́ tó pọ̀ ní nítòsí ojú Ilẹ̀ Ayé máa ń gba púpọ̀ nínú ìtọ́jú ìgbi gígùn (longwave radiation) tí ojú Ilẹ̀ Ayé gbóná ń tú jáde. Àwọn GHGs nínú afẹ́fẹ́ tí kò pọ̀ ní àwọn gíga tó ga sí i—tí ó tutù sí i nítorí ìwọ̀n ìdínkù ìtùtù ayíká (environmental lapse rate)—máa ń tú ìtọ́jú ìgbi gígùn jáde sí òde ayé ní ìwọ̀n tó kéré ju ìtọ́jú tí ojú Ilẹ̀ Ayé ń tú jáde lọ.

Ojú Ilẹ̀ Ayé ń tú ìtọ́jú ìgbi gígùn (longwave radiation) jáde pẹ̀lú gígùn ìgbì tó wà láàárín 4–100 microns.[62] Àwọn gáàsì ilé-gíláàsì (greenhouse gases) tí ó fẹrẹẹ̀ jẹ́ kedere fún ìtọ́jú ìmọ́lẹ̀ oòrùn tí ń wọlé máa ń gba (absorb) díẹ̀ nínú àwọn gígùn ìgbì tó wà nínú àkókò/àgbègbè yìí ní kíkún ju míì lọ.[62]

Afẹ́fẹ́ tó wà nítòsí ojú Ilẹ̀ Ayé kì í jẹ́ kí ìtọ́jú ìgbi gígùn (longwave radiation) rìn kọjá rárá dáadáa, nítorí náà ọ̀pọ̀ ìsonù ooru láti ojú Ilẹ̀ Ayé máa ń ṣẹlẹ̀ nípasẹ̀ ìyọ̀ omi (evaporation) àti ìkòkò-ìṣàn afẹ́fẹ́ (convection). Síbẹ̀, ìsonù agbára nípasẹ̀ ìtọ́jú (radiative energy losses) máa ń di pàtàkì sí i bí a ṣe ń gòkè sí àwọn gíga afẹ́fẹ́, pàápàá jùlọ nítorí ìdínkù ìpọ̀ omi inú afẹ́fẹ́ (water vapour), tí ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn gáàsì ilé-gíláàsì pàtàkì.

Dípò kí a máa rò pé ìtọ́jú ìgbi gígùn (longwave radiation) tí ń lọ sí òde ayé ń wá láti ojú Ilẹ̀ Ayé fúnra rẹ̀, ó dára sí i láti rò pé ìtọ́jú tí ń jáde yìí ń bọ láti ìpele kan nínú aárín troposphere, èyí tí ó ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú ojú Ilẹ̀ Ayé nípasẹ̀ ìwọ̀n ìdínkù ìtùtù pẹ̀lú gíga (lapse rate). Ìyàtọ̀ ìtùtù láàárín àwọn ibi méjì yìí ló ń ṣàlàyé ìyàtọ̀ láàárín ìtọ́jú tí ojú Ilẹ̀ Ayé ń tú jáde àti ìtọ́jú tí ń lọ sí òde ayé, ìyẹn ni pé ó ń ṣàlàyé ipa ilé-gíláàsì (greenhouse effect).[63][64]

Àwọn ohun ìdípọ̀ nínú afẹ́fẹ́ tí ń gba ìtọ́jú infurarẹẹdi nínú afẹ́fẹ́

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àwọn gáàsì ilé-gíláàsì

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Gáàsì ilé-gíláàsì (greenhouse gas, GHG) jẹ́ gáàsì kan tí ń kópa nínú ìdènà ìtújáde ooru nípa dídènà ìrìnàjò ìtọ́jú ìgbi gígùn (longwave radiation) láti jáde kúrò nínú afẹ́fẹ́ pílánẹ́ẹ̀tì kan. Àwọn gáàsì ilé-gíláàsì ló ń kópa jù lọ nínú ipa ilé-gíláàsì (greenhouse effect) nínú ìṣètò agbára Ilẹ̀ Ayé (Earth’s energy budget).[16]

Àwọn gáàsì tó ń ṣiṣẹ́ lórí infurarẹẹdi

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àwọn gáàsì tí ó lè gba àti tú ìtọ́jú ìgbi gígùn (longwave radiation) jáde ni a ń pè ní àwọn gáàsì tó ń ṣiṣẹ́ lórí infurarẹẹdi (infrared active)[65], wọ́n sì ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí àwọn gáàsì ilé-gíláàsì.

Ọ̀pọ̀ àwọn gáàsì tí molíkúlù wọn ní àtọ́ka méjì (bíi carbon monoxide, CO), àti gbogbo àwọn gáàsì tí molíkúlù wọn ní àtọ́ka mẹ́ta tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ (pẹ̀lú H₂O àti CO₂), jẹ́ infrared active, wọ́n sì ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí àwọn gáàsì ilé-gíláàsì. (Ní ìtúmọ̀ ìmọ̀-ẹ̀rọ, èyí jẹ́ nítorí pé nígbà tí molíkúlù wọ̀nyí bá ń mì (vibrate), ìmì yẹn máa ń yí dipole moment molíkúlù náà padà, ìyẹn ni àìdọ́gba nínú ìpínpin ìná iná (electrical charge). Wo Infrared spectroscopy.)[16]

Àwọn gáàsì tí molíkúlù wọn ní atomu kan ṣoṣo (bíi argon, Ar) tàbí tí ó ní atomu méjì tí ó jọ ara wọn (bíi nitrogen, N₂, àti oxygen, O₂) kì í ṣe infrared active. Wọ́n jẹ́ kedere fún ìtọ́jú ìgbi gígùn (longwave radiation), àti fún ìdí iṣe, wọn kì í gba tàbí tú ìtọ́jú ìgbi gígùn jáde rárá. (Èyí jẹ́ nítorí pé molíkúlù wọn jẹ́ aládàáṣe (symmetrical), nítorí náà kò ní dipole moment.) Irú àwọn gáàsì bẹ́ẹ̀ ló jẹ́ ju ìdá 99% nínú afẹ́fẹ́ gbígbẹ (dry atmosphere).[16]

Ìgbàgbọ́ àti ìtújáde

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Àwọn olùka ìgbàgbọ́ (absorption coefficients) ìtọ́jú ìgbi gígùn (longwave) ti oru omi (water vapor) àti carbon dioxide. Fún àwọn gígùn ìgbì tó sún mọ́ 15 microns (15 μm lórí ìwọ̀n òkè), níbi tí ojú Ilẹ̀ Ayé ti ń tú ìtọ́jú jáde ní kíkún, CO₂ jẹ́ olùgba ìtọ́jú (absorber) tó lágbára ju oru omi lọ.

Àwọn gáàsì ilé-gíláàsì (greenhouse gases) ń gba (absorb) àti ń tú (emit) ìtọ́jú ìgbi gígùn (longwave radiation) jáde nínú àwọn àgbègbè gígùn ìgbì kan pàtó (wavelength ranges), tí a ṣètò gẹ́gẹ́ bí laini ìgbàgbọ́ (spectral lines) tàbí ìbáńdà (bands).[16]

Nígbà tí àwọn gáàsì ilé-gíláàsì (greenhouse gases) bá gba ìtọ́jú (radiation), wọ́n máa ń pín agbára tí wọ́n ti gba náà sí afẹ́fẹ́ tó yí wọn ká gẹ́gẹ́ bí agbára gbígbóná (thermal energy), ìyẹn agbára ìrìnàjò (kinetic energy) àwọn molikúlù gáàsì. A máa ń kó agbára láti inú molikúlù gáàsì ilé-gíláàsì lọ sí àwọn molikúlù mìíràn nípasẹ̀ ìjàkùkù (collisions) láàárín molikúlù.[66]

Ní ìtakora sí ohun tí a máa ń sọ nígbà míì, àwọn gáàsì ilé-gíláàsì kì í “tún tújáde” fọ́tónù (photons) lẹ́yìn tí wọ́n bá ti gba ìtọ́jú náà. Nítorí pé molíkúlù kọ̀ọ̀kan máa ń ní ọ̀pọ̀ bilíọ̀nù ìjàkùkù (collisions) lọ́dọọdún kejì kejì (per second), agbára tí molíkúlù gáàsì ilé-gíláàsì bá gba nípasẹ̀ gbígba fọ́tónù máa ń tàn kálẹ̀ sí àwọn molíkúlù mìíràn kíákíá ṣáájú kí àǹfààní ìtújáde fọ́tónù tuntun lè wáyé.[66]

Nínú ìlànà míì, àwọn gáàsì ilé-gíláàsì ń tú ìtọ́jú ìgbi gígùn (longwave radiation) jáde, ní ìwọ̀n tí ìtùtù afẹ́fẹ́ ṣe ń ṣàkóso. Agbára gbígbóná (thermal energy) yìí máa ń jẹ́ kí àwọn molíkúlù gáàsì ilé-gíláàsì mìíràn gba a, tàbí kí ó jáde kúrò nínú afẹ́fẹ́, èyí sì máa ń mú kí afẹ́fẹ́ tutù sí i.[66]

Ìpa ìtọ́jú

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ìpa lórí afẹ́fẹ́: Afẹ́fẹ́ máa ń gbóná nípasẹ̀ ooru tí a fi pamọ́ (latent heat) — omi afẹ́fẹ́ tí ń di dígì (condensation) tí ó sì ń tú ooru jáde, ìṣàn afẹ́fẹ́ gbígbóná (thermals) tí ń gòkè láti ìsàlẹ̀, àti nípasẹ̀ ìmọ́lẹ̀ oòrùn tí a gba nínú afẹ́fẹ́.[6] Afẹ́fẹ́ máa ń tutù nípasẹ̀ ìtànkálẹ̀ ìtọ́jú (radiative cooling), níbi tí àwọn gáàsì ilé-gíláàsì àti àwọn ìkùukùu ti ń tú ìtọ́jú ìgbi gígùn (longwave thermal radiation) jáde. Nínú troposphere, àwọn gáàsì ilé-gíláàsì sábà máa ń ní ipa ìtútù apapọ̀ lórí afẹ́fẹ́, nítorí pé wọ́n máa ń tú ìtọ́jú gbígbóná jáde ju bí wọ́n ṣe ń gba a lọ. Ìgbóná àti ìtútù afẹ́fẹ́ máa ń wà ní ìwọ̀ntúnwọ̀nsì dáadáa, ní àpapọ̀, kí afẹ́fẹ́ lè pa ìtùtù àárín rẹ̀ mọ́ ní ìpele tó fẹ́rẹ̀ẹ́ dúró ṣinṣin.[49]:139[67]

Ìpa lórí ìtútù ojú Ilẹ̀ Ayé: Ìtọ́jú ìgbi gígùn (longwave radiation) máa ń ṣàn lọ sí òkè àti sí ìsàlẹ̀ mejeeji nítorí ìgbàgbọ́ (absorption) àti ìtújáde (emission) nínú afẹ́fẹ́. Àwọn ìṣàn agbára tó ń fagilé ara wọn yìí máa ń dín ìtútù ojú Ilẹ̀ Ayé kù nípasẹ̀ ìtọ́jú (radiative cooling), ìyẹn ni ìṣàn agbára ìtọ́jú tí ń lọ sí òkè ní àpapọ̀ (net upward radiative energy flow). Gbigbe ooru pẹ̀lú ooru tí a fi pamọ́ (latent heat transport) àti ìṣàn afẹ́fẹ́ gbígbóná (thermals) máa ń pèsè ìtútù ojú Ilẹ̀ Ayé tí kì í ṣe ti ìtọ́jú (non-radiative surface cooling), èyí tí ó máa ń díẹ̀ dènà ìdínkù yìí, ṣùgbọ́n ṣì wà ìdínkù àpapọ̀ nínú ìtútù ojú Ilẹ̀ Ayé, fún ìwọn ìtùtù ojú Ilẹ̀ Ayé kan náà.[49]:139[67]

Ìpa lórí ìwọ̀ntúnwọ̀nsì agbára òkè afẹ́fẹ́ (TOA energy balance): Àwọn gáàsì ilé-gíláàsì ní ipa lórí ìṣètò agbára ní òkè afẹ́fẹ́ (top-of-atmosphere, TOA) nípa dídín ìṣàn ìtọ́jú ìgbi gígùn (longwave radiation) tí ń jáde sí òde ayé kù, fún ìtùtù ojú Ilẹ̀ Ayé kan náà. Nítorí náà, àwọn gáàsì ilé-gíláàsì ń yí ìwọ̀ntúnwọ̀nsì agbára ní TOA padà. Èyí túmọ̀ sí pé ìtùtù ojú Ilẹ̀ Ayé gbọ́dọ̀ ga sí i (ju ìtùtù tó munadoko pílánẹ́ẹ̀tì náà lọ, ìyẹn ni ìtùtù tó ní í ṣe pẹ̀lú ìtọ́jú tí ń lọ sí òde ayé), kí agbára tí ń jáde sí òde ayé lè dọ́gba pẹ̀lú agbára tí ń wọlé láti ìmọ́lẹ̀ oòrùn.[49]:139[67] Ó ṣe pàtàkì láti dojú kọ ìwọ̀ntúnwọ̀nsì agbára ní òkè afẹ́fẹ́ (TOA energy budget) dípò ìwọ̀ntúnwọ̀nsì agbára ojú Ilẹ̀ Ayé, nígbà tí a bá ń ṣàlàyé ipa ìgbóná tí àwọn gáàsì ilé-gíláàsì ń fa.[68]:414

Ìṣàn ooru nínú afẹ́fẹ́ Ilẹ̀ Ayé, tó ń fi hàn (a) ìṣàn ooru ìtọ́jú (radiative heat flow) tí ń lọ sókè àti àwọn ìṣàn ìtọ́jú tí ń lọ sókè àti sí ìsàlẹ̀, (b) ìṣàn ooru tí kì í ṣe ti ìtọ́jú (non-radiative heat flow) tí ń lọ sókè (ooru tí a fi pamọ́ (latent heat) àti ìṣàn afẹ́fẹ́ gbígbóná (thermals)), (c) ìwọ̀ntúnwọ̀nsì láàárín ìgbóná àti ìtútù afẹ́fẹ́ ní gíga kọ̀ọ̀kan, àti (d) àwòrán ìpín ìtùtù afẹ́fẹ́ (temperature profile) rẹ̀.

Àwọn ìkùukùu àti àwọn aerosol

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àwọn ìkùukùu (clouds) àti àwọn aerosol (aerosols) ní ipa ìtútù àti ipa ìgbóná mejeeji. Ipa ìtútù wọn ní í ṣe pẹ̀lú dídá ìmọ́lẹ̀ oòrùn padà sí òde ayé, nígbà tí ipa ìgbóná wọn ní í ṣe pẹ̀lú dídènà àti ìpamọ́ ìtọ́jú ooru (thermal radiation).

Ní àpapọ̀, àwọn ìkùukùu (clouds) ní ipa ìtútù àpapọ̀ tó lágbára. Síbẹ̀, ìdàpọ̀ ipa ìtútù àti ipa ìgbóná máa ń yàtọ̀ gẹ́gẹ́ bí àwọn àbùdá pàtó àwọn ìkùukùu kan ṣe rí, pẹ̀lú irú wọn, gíga tí wọ́n wà, àti àwọn àbùdá opítíkà (optical properties) wọn.[69] Àwọn ìkùukùu cirrus tó rẹ̀rẹ̀ lè ní ipa ìgbóná àpapọ̀. Àwọn ìkùukùu lè gba (absorb) àti tú (emit) ìtọ́jú infurarẹẹdi (infrared radiation) jáde, nítorí náà wọ́n lè ní ipa lórí àwọn àbùdá ìtọ́jú (radiative properties) afẹ́fẹ́.[70]

Àwọn aerosol inú afẹ́fẹ́ (atmospheric aerosols) ní ipa lórí ojú-ọjọ́ Ilẹ̀ Ayé nípa yíyí iye ìtọ́jú ìmọ́lẹ̀ oòrùn tí ń wọlé àti iye ìtọ́jú ìgbi gígùn ilẹ̀-ayé (terrestrial longwave radiation) tí a ń pa mọ́ nínú ètò Ilẹ̀ Ayé padà. Èyí máa ń ṣẹlẹ̀ nípasẹ̀ ọ̀pọ̀ ìlànà tó yàtọ̀ sí ara wọn, tí a pín sí ipa aerosol tààrà (direct effects), ipa aerosol àìtààrà (indirect effects),[71][72] àti ipa aerosol ààrin tààrà (semi-direct effects). Àwọn ipa aerosol lórí ojú-ọjọ́ ni orísun àìdánilójú tó tóbi jù lọ nínú àwọn àsọtẹ́lẹ̀ ojú-ọjọ́ ọjọ́ iwájú.[73] Ìgbìmọ̀ Alákóso Lórí Ìyípadà Ojú-ọjọ́ (Intergovernmental Panel on Climate Change, IPCC) sọ ní ọdún 2001 pé:[74] “Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé a lè pinnu ìfipa ìtọ́jú (radiative forcing) tí àwọn gáàsì ilé-gíláàsì ń fa pẹ̀lú ìdánilójú tó dára, àwọn àìdánilójú tó ní í ṣe pẹ̀lú ìfipa ìtọ́jú tí àwọn aerosol ń fa ṣì pọ̀ gan-an. Ní ìwọ̀n púpọ̀, wọ́n gbára lé àwọn ìṣírò láti inú àwọn àwòkọ́ṣe àgbáyé (global climate models), tí ó sì ṣòro láti fi ìdánwò tàbí àkíyèsí jẹ́rìí sí ní àkókò yìí.”

Àwọn fọ́ọ̀mùlà ìpìlẹ̀

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ìwọ̀n Ooru Tó Munadoko

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ìṣàn ìtọ́jú ooru (thermal radiation flux) kan máa ń ní ìwọ̀n ooru ìtọ́jú tó munadoko (effective radiating temperature) tàbí ìwọ̀n ooru tó munadoko (effective temperature) tí ó bá a mu. Ìwọ̀n ooru tó munadoko ni ìwọ̀n ooru tí black body (ohun kan tí ó lè gba àti tú gbogbo ìtọ́jú jáde ní pípé) yóò nílò láti ní kí ó lè tú iye ìtọ́jú ooru náà jáde.[75] Nítorí náà, ìwọ̀n ooru tó munadoko gbogbogbòò ti pílánẹ́ẹ̀tì kan ni

níbi tí OLR jẹ́ àárín ìṣàn (agbára fún ẹ̀ka àgbègbè kan) ti ìtọ́jú ìgbi gígùn (outgoing longwave radiation) tí ń jáde lọ sí òde ayé, àti pé jẹ́ ìdúróṣinṣin Stefan–Boltzmann (Stefan–Boltzmann constant). Ní irú ọ̀nà kan náà, ìwọ̀n ooru tó munadoko ti ojú Ilẹ̀ Ayé ni

níbi tí SLR jẹ́ àárín ìṣàn ìtọ́jú ìgbi gígùn tí ojú Ilẹ̀ Ayé ń tú jáde. (OLR jẹ́ àkótán tí a ti ń lò ní gbogbogbòò. A sì lo SLR níbí láti ṣàpèjúwe ìṣàn ìtọ́jú ìgbi gígùn tí ojú Ilẹ̀ Ayé ń tú jáde, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé kò sí àkótán àjọṣe tó gba gbogbo ènìyàn gbọ́ fún un.)[76]

Àwọn Ìwọ̀n Ìdíwọ̀n Fún Ìpa Ilé-Gíláàsì

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Ìlọsíwájú nínú ipa ilé-gíláàsì (greenhouse effect) Ilẹ̀ Ayé láàárín ọdún 2000 sí 2022, gẹ́gẹ́ bí ìsọfúnni láti inú satẹ́làítì NASA CERES ṣe fi hàn.

IPCC sọ pé ìpa ilé-gíláàsì, G, jẹ́ 159 W m⁻², níbi tí G ti jẹ́ ìṣàn ìtọ́jú ooru ìgbi gígùn (longwave thermal radiation) tí ń fi ojú Ilẹ̀ Ayé sílẹ̀, kúrò nínú ìṣàn ìtọ́jú ìgbi gígùn tí ń jáde tí ó sì dé òde ayé:[24]:968[25][27][26]

Ní ọ̀nà míì, a lè ṣàpèjúwe ipa ilé-gíláàsì nípasẹ̀ ìpa ilé-gíláàsì tí a ṣe àfíwọ̀n sí (normalized greenhouse effect), g̃, tí a ṣàlàyé gẹ́gẹ́ bí:

Ìpa ilé-gíláàsì tí a ṣe àfíwọ̀n sí (normalized greenhouse effect) ni ìpín nínú gbogbo ìtọ́jú ooru (thermal radiation) tí ojú Ilẹ̀ Ayé ń tú jáde tí kò dé òde ayé. Da lórí àwọn iye tí IPCC fún, g̃= 0.40. Ní àwọn ọ̀rọ̀ míì, ìtọ́jú ooru tí ń dé òde ayé kéré ní ìdá 40% ju iye tí ojú Ilẹ̀ Ayé ń tú jáde lọ.[24]:968[25][28]

Nígbà míì, a máa ń fi ìyàtọ̀ ìwọ̀n ooru (temperature difference) ṣe ìwọ̀n ipa ilé-gíláàsì. Ìyàtọ̀ ìwọ̀n ooru yìí ní ìbáṣepọ̀ tó sún mọ́ra pẹ̀lú àwọn ìwọ̀n tí a mẹ́nu kàn lókè.

Nígbà tí a bá ṣàfihàn ipa ilé-gíláàsì gẹ́gẹ́ bí ìyàtọ̀ ìwọ̀n ooru, , èyí ń tọ́ka sí ìwọ̀n ooru tó munadoko (effective temperature) tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ìtọ́jú ooru (thermal radiation) tí ojú Ilẹ̀ Ayé ń tú jáde, kúrò nínú ìwọ̀n ooru tó munadoko tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ìtọ́jú tí ń jáde lọ sí òde ayé:

Nínú àwọn ìjíròrò àìlékọ̀ọ́kan lórí ipa ilé-gíláàsì, a sábà máa ń fi ìwọ̀n ooru gidi ojú Ilẹ̀ Ayé wé ìwọ̀n ooru tí pílánẹ́ẹ̀tì náà yóò ní bí kò bá sí àwọn gáàsì ilé-gíláàsì. Síbẹ̀, nínú àwọn ìjíròrò ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì àti ìmọ̀-ẹ̀rọ tó jinlẹ̀, nígbà tí a bá ń fi ìwọ̀n ooru ṣe ìwọ̀n ipa ilé-gíláàsì, a sábà máa ń lo fọ́ọ̀mùlà tó wà lókè. Fọ́ọ̀mùlà náà ń tọ́ka sí ìwọ̀n ooru ojú Ilẹ̀ Ayé tó munadoko (effective surface temperature), kì í ṣe ìwọ̀n ooru gidi ojú Ilẹ̀ Ayé. Ó tún ń fi ojú Ilẹ̀ Ayé wé òkè afẹ́fẹ́ (top of the atmosphere), dípò fífi ayé gidi wé ipò àfojúsùn ìrònú kan.[76]

Ìyàtọ̀ ìwọ̀n ooru, , ń fi hàn bí ojú pílánẹ́ẹ̀tì ṣe gbóná ju ìwọ̀n ooru tó munadoko gbogbogbòò (overall effective temperature) ti pílánẹ́ẹ̀tì náà lọ.

Ìwọ̀ntúnwọ̀nsì Ìtọ́jú

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
A lè lóye ipa ilé-gíláàsì gẹ́gẹ́ bí ìdínkù nínú munadoko ìtútù pílánẹ́ẹ̀tì (planetary cooling). A máa ń ṣe ìwọ̀n ipa ilé-gíláàsì gẹ́gẹ́ bí ìpín nínú ìṣàn ìtọ́jú (radiation flux) tí ojú Ilẹ̀ Ayé ń tú jáde tí kò dé òde ayé, ìyẹn ni 40% tàbí 159 W/m². Díẹ̀ nínú ìtọ́jú tí a tú jáde máa ń jẹ́ fífi fagilé pẹ̀lú ìtọ́jú tí ń bọ sísàlẹ̀ (downwelling radiation), nítorí náà kò kó ooru lọ ní tòótọ́. Ìyọ̀ omi (evaporation) àti ìkòkò-ìṣàn afẹ́fẹ́ (convection) máa ń san díẹ̀ lára ìdínkù ìtútù ojú Ilẹ̀ Ayé yìí padà. Ìwọ̀n ooru kékeré ní àwọn gíga tó ga nínú afẹ́fẹ́ sì ń fi ààlà sí ìwọ̀n tí ìtọ́jú ooru (thermal radiation) lè jáde lọ sí òde ayé.

Àìwọ̀ntúnwọ̀nsì agbára Ilẹ̀ Ayé ní òkè afẹ́fẹ́ (Earth's top-of-atmosphere energy imbalance, EEI) ni ìwọ̀n tí agbára ìtọ́jú tí ń wọlé fi pọ̀ ju agbára ìtọ́jú tí ń jáde lọ:[53]

níbi tí ASR ti jẹ́ àárín ìṣàn ìtọ́jú oòrùn tí a ti gba (mean flux of absorbed solar radiation). A lè tú ASR sílẹ̀ sí

níbi tí ti jẹ́ albedo (ìfarahàn pílánẹ́ẹ̀tì náà, ìyẹn agbára rẹ̀ láti da ìmọ́lẹ̀ padà), àti pé MSI jẹ́ àárín ìwọ̀n agbára ìmọ́lẹ̀ oòrùn tí ń wọlé ní òkè afẹ́fẹ́ (mean solar irradiance incoming at the top of the atmosphere).

A lè ṣàfihàn ìwọ̀n ooru ìwọ̀ntúnwọ̀nsì ìtọ́jú (radiative equilibrium temperature) ti pílánẹ́ẹ̀tì kan gẹ́gẹ́ bí

Ìwọ̀n ooru pílánẹ́ẹ̀tì kan máa ń yí padà lọ sí ipò ìwọ̀ntúnwọ̀nsì ìtọ́jú (radiative equilibrium), níbi tí àìwọ̀ntúnwọ̀nsì agbára Ilẹ̀ Ayé ní òkè afẹ́fẹ́ (top-of-atmosphere energy imbalance, EEI) ti jẹ́ odo, ìyẹn ni: . Nígbà tí pílánẹ́ẹ̀tì kan bá wà ní ipò ìwọ̀ntúnwọ̀nsì ìtọ́jú (radiative equilibrium), ìwọ̀n ooru tó munadoko gbogbogbòò (overall effective temperature) ti pílánẹ́ẹ̀tì náà ni a lè fi hàn gẹ́gẹ́ bí:

Nítorí náà, èrò ìwọ̀ntúnwọ̀nsì ìtọ́jú (radiative equilibrium) ṣe pàtàkì nítorí pé ó ń fi hàn ìwọ̀n ooru tó munadoko (effective temperature) tí pílánẹ́ẹ̀tì kan máa ń fẹ́ lọ sí ní ìparí.[77][56]

Tí a bá tún mọ ìwọ̀n ooru tó munadoko (effective temperature), ní àfikún sí i, , Tí a bá tún mọ ìwọ̀n ooru tó munadoko (effective temperature), tí a sì mọ iye ipa ilé-gíláàsì (greenhouse effect), nígbà náà a lè mọ àárín ìwọ̀n ooru ojú pílánẹ́ẹ̀tì náà (mean surface temperature).

Èyí ni ìdí tí ìwọ̀n tí a mọ̀ sí ipa ilé-gíláàsì (greenhouse effect) fi ṣe pàtàkì: ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìwọ̀n díẹ̀ tó ń pinnu àárín ìwọ̀n ooru ojú pílánẹ́ẹ̀tì (mean surface temperature).

Ipa Ilé-Gíláàsì àti Ìwọ̀n Ooru

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ní ìpò gbogbogbòò, pílánẹ́ẹ̀tì kan máa ń sún mọ́ ìwọ̀ntúnwọ̀nsì ìtọ́jú (radiative equilibrium), níbi tí ìwọ̀n ìṣàn agbára tí ń wọlé àti tí ń jáde ti máa ń wà ní ìdọ́gba tó dára. Ní irú ipò bẹ́ẹ̀, ìwọ̀n ooru ìdọ́gba (equilibrium temperature) pílánẹ́ẹ̀tì ni a máa ń pinnu pẹ̀lú àárín ìwọ̀n ìmọ́lẹ̀ oòrùn tí ń wọlé (mean solar irradiance) àti albedo pílánẹ́ẹ̀tì náà (ìyẹn iye ìmọ́lẹ̀ oòrùn tí a ń padà sẹ́yìn sí òde ayé dípò kí a gba a).

Ipa ilé-gíláàsì (greenhouse effect) ń fi hàn bí ojú Ilẹ̀ Ayé ṣe gbóná ju ìwọ̀n ooru tó munadoko gbogbogbòò ti pílánẹ́ẹ̀tì náà lọ. Nítorí náà, ìwọ̀n ooru ojú Ilẹ̀ Ayé tó munadoko (effective surface temperature), , jẹ́, nípa lílo ìtumọ̀ tí a ṣàlàyé ti ,

Ọ̀kan lè tún ṣàfihàn ìbáṣepọ̀ láàárín àti nípa lílo G tàbí g̃.

Nítorí náà, ìlànà pé ipa ilé-gíláàsì tó tóbi jù máa ń bá ìwọ̀n ooru ojú Ilẹ̀ Ayé tó ga jù mu, bí a bá pa gbogbo ohun mìíràn mọ́ (ìyẹn, àwọn nkan tí ń pinnu ), jẹ́ òótọ́ gẹ́gẹ́ bí ìtumọ̀ rẹ̀ fúnra rẹ̀.

Ṣàkíyèsí pé ipa ilé-gíláàsì (greenhouse effect) ń ní ipa lórí ìwọ̀n ooru gbogbo pílánẹ́ẹ̀tì náà pẹ̀lú, ní ìbámu pẹ̀lú ìtẹ̀sí pílánẹ́ẹ̀tì láti sún mọ́ ipò ìwọ̀ntúnwọ̀nsì ìtọ́jú (radiative equilibrium).[78]

Àwọn Àròsọ Tó Kò Tọ́

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Ojú Ilẹ̀ Ayé ń tú ìtọ́jú ìgbi gígùn (longwave radiation) jáde sínú afẹ́fẹ́ àti sí òde ayé. Ìwọ̀n ìṣàn ooru lapapọ (net heat flow) máa ń lọ láti ibi tó gbóná sí ibi tó tutù, ní ìbámu pẹ̀lú òfin kejì ti ìmò ìtọ́jú ooru (second law of thermodynamics).[79] (Àwòrán ìṣàn ooru yìí jẹ́ àfihàn tó jọ àwòrán ìṣúná agbára Ilẹ̀ Ayé tí NASA ṣe. Àwọn data náà wá láti ọdún 2009.)

Àwọn àìníyé àti àròsọ kan sábà máa ń wà nípa bí ipa ilé-gíláàsì ṣe ń ṣiṣẹ́ àti bí ó ṣe ń mú kí ìwọ̀n ooru pọ̀ sí i.

Àṣìṣe ìrònú tó wọ́pọ̀ ni a máa ń pè ní “àṣìṣe ìṣúná ojú Ilẹ̀” (surface budget fallacy).[68]:413 Ó wáyé nígbà tí ènìyàn bá rò pé ìpọ̀sí nínú ìfarahan CO₂ lè fa ìgbóná nìkan nípa mímú kí ìtọ́jú ìgbóná (downward thermal radiation) sí ojú Ilẹ̀ pọ̀ sí i, nítorí pé ó ń jẹ́ kí afẹ́fẹ́ di ẹni tó ń tú ìtọ́jú dara sí i. Tí afẹ́fẹ́ ní ìsàlẹ̀ Ilẹ̀ bá ti fẹrẹẹ̀ di aláìlẹ́gbẹ́ fún ìtọ́jú ìgbóná (opaque) tán, èyí lè dà bíi pé CO₂ kì yóò tún lè fa ìgbóná kankan sí i. Ṣùgbọ́n ó jẹ́ àṣìṣe láti fojú kọ ìṣúná agbára ojú Ilẹ̀ (surface energy budget) dípò ìṣúná agbára Ilẹ̀ Ayé ní òkè afẹ́fẹ́ (top-of-atmosphere energy budget). Kò sí ìyàtọ̀ ohun tí ń ṣẹlẹ̀ ní ojú Ilẹ̀, ìpọ̀sí nínú CO₂ máa ń dín ìtọ́jú ìgbóná tí ń jáde lọ sí òde ayé (OLR) kù, èyí sì ń fa àìwọ̀ntúnwọ̀nsì agbára ní òkè afẹ́fẹ́ (TOA energy imbalance) tí ó yọrí sí ìgbóná. Àwọn olùwádìí àkọ́kọ́ bíi Callendar (1938)[80] àti Plass (1959) dojú kọ ìṣúná ojú Ilẹ̀, ṣùgbọ́n iṣẹ́ Manabe ní ọdún 1960s ṣe àlàyé kedere ìtóbi pàtàkì ìṣúná agbára Ilẹ̀ Ayé ní òkè afẹ́fẹ́.[68]:414

Lára àwọn tí kò gba ipa ilé-gíláàsì gbọ́, àṣìṣe ìrònú kan wà pé ipa ilé-gíláàsì túmọ̀ sí pé àwọn gáàsì ilé-gíláàsì ń rán ooru láti afẹ́fẹ́ tí ó tutù sí ojú Ilẹ̀ Ayé tí ó gbóná, èyí tí yóò jẹ́ ìtakora sí òfin kejì ti ìmò ìtọ́jú ooru (second law of thermodynamics).[79][81] Síbẹ̀, èrò yìí jẹ́ àìníyé. Ìṣàn ìtọ́jú ooru (radiation heat flow) jẹ́ ìṣàn agbára neti (net energy flow) lẹ́yìn tí a ti ka ìtọ́jú tí ń lọ sí ọ̀nà méjèèjì pọ̀.[78] Ìṣàn ìtọ́jú máa ń lọ láti ojú Ilẹ̀ Ayé sí afẹ́fẹ́ àti sí òde ayé,[6] gẹ́gẹ́ bí a ṣe ń retí nítorí pé ojú Ilẹ̀ Ayé gbóná ju afẹ́fẹ́ àti òde ayé lọ. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn gáàsì ilé-gíláàsì ń tú ìtọ́jú ooru sí ojú Ilẹ̀ Ayé sísàlẹ̀, èyí jẹ́ apá kan nínú ìlànà ìgbésẹ̀ ìgbóná ìtọ́jú (radiative heat transfer).[82] Ìtọ́jú sísàlẹ̀ yìí kàn ń dín ìṣàn ìtọ́jú neti tí ń gòkè lọ kù, ìyẹn ni pé ó ń dín ìtútù kù.[66]

Àwọn Àwòṣe Tó Rọrùn

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Ìṣàn agbára láàárín òde ayé, afẹ́fẹ́, àti ojú Ilẹ̀ Ayé ń ṣẹlẹ̀ pẹ̀lú ìtọ́jú ooru (radiation), níbi tí àwọn gáàsì ilé-gíláàsì nínú afẹ́fẹ́ ti ń gba àti tú ìtọ́jú ooru jáde, èyí sì ń ní ipa lórí ìwọ̀ntúnwọ̀nsì agbára Ilẹ̀ Ayé. Àwọn data náà wá láti ọdún 2007.

Àwọn àwòṣe tó rọrùn ni a sábà máa ń lò láti ṣàtìlẹ́yìn fún ìmòye bí ipa ilé-gíláàsì ṣe ń wáyé àti bí ó ṣe ń ní ipa lórí ìwọ̀n ooru ojú Ilẹ̀ Ayé.

Àwòṣe Ìpele Afẹ́fẹ́

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

A lè rí ipa ilé-gíláàsì ṣẹlẹ̀ nínú àwòṣe tó rọrùn níbi tí a ti kà afẹ́fẹ́ sí bí ìpele kan ṣoṣo tó jọra jakejado, tí ń ṣe ìṣàkóso ìyípadà ìtọ́jú ìtọ́jú (radiation) pẹ̀lú ojú Ilẹ̀ Ayé àti òde ayé.[83] Àwọn àwòṣe tí ó díẹ̀ lágbára sí i máa ń fi àwọn ìpele míì kún un, tàbí wọ́n máa ń fi ìṣàn ìgbóná nípasẹ̀ convection sílẹ̀ nínú rẹ̀.[84]

Ìpele Ìtújáde Tó Dọ́gba

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ìtúpalẹ̀ kan ni pé a lè kà gbogbo ìtọ́jú ìgbi gígùn tí ń jáde (outgoing longwave radiation) sí bí ẹni pé ó ń jáde láti ìpele kan nínú afẹ́fẹ́ tí ìwọ̀n ooru rẹ̀ dọ́gba pẹ̀lú ìwọ̀n ooru tó munadoko gbogbogbòò fún ìtújáde pílánẹ́ẹ̀tì, .[85] Àwọn onímọ̀ kan ti pe ìpele yìí ní ìpele ìtújáde tó munadoko (effective radiating level, ERL), wọ́n sì dámọ̀ràn pé bí ìpọ̀sí CO₂ ṣe ń pọ̀ sí i, ERL gbọ́dọ̀ gòkè sí i kí ìwọ̀n ìpọ̀ CO₂ tó wà lókè ìpele náà lè wà ní ìdọ́gba.[86]

Ọ̀nà yìí kéré síi nínú ìpéye rẹ̀ ju bí a ṣe ń ka ìyàtọ̀ ìpele ìtújáde ìtọ́jú gẹ́gẹ́ bí ìyípadà ìwọ̀n ìpele tí ìtọ́jú ń jáde lọ (emission altitude variation by wavelength) sí. Síbẹ̀, ó lè wúlò fún ìmúye tó rọrùn nípa bí ipa ilé-gíláàsì ṣe ń ṣiṣẹ́.[85] Fún àpẹẹrẹ, a lè lo ó láti ṣàlàyé bí ipa ilé-gíláàsì ṣe ń pọ̀ sí i nígbà tí ìpọ̀sí àwọn gáàsì ilé-gíláàsì bá ń pọ̀ sí i.[87][86][64]

Ìpele ìtújáde tó dọ́gba (equivalent emission altitude) fún Ilẹ̀ Ayé lapapọ̀ ti ń gòkè sí i pẹ̀lú ìtẹ̀sí tó tó 23 m (75 ft) fún gbogbo ọdún mẹ́wàá, èyí tí a sọ pé ó bá ìgbóná ojú Ilẹ̀ Ayé àgbáyé mu tó tó 0.12 °C (0.22 °F) fún gbogbo ọdún mẹ́wàá láàárín ọdún 1979 sí 2011.[85]

Àwọn ipa tó jọmọ̀ lórí Ilẹ̀ Ayé

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ipa Ilé-Gíláàsì Tó Dín Kù

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì ti ṣàkíyèsí pé ní àwọn ìgbà kan, ipa ilé-gíláàsì odi (negative greenhouse effect) máa ń wáyé lórí apá kan Ilẹ̀ Antaktíkà.[88][89] Ní ibi tí ìyípadà ìwọ̀n ooru afẹ́fẹ́ (temperature inversion) lagbara, ìyẹn níbi tí afẹ́fẹ́ ti gbóná ju ojú Ilẹ̀ lọ, ó lè ṣeé ṣe kí ipa ilé-gíláàsì yí padà, kí wíwà àwọn gáàsì ilé-gíláàsì jẹ́ kí ìtútù ìtọ́jú (radiative cooling) sí òde ayé pọ̀ sí i. Nínú ọ̀ràn yìí, ìwọ̀n ìtọ́jú ìgbóná tí ń jáde sí òde ayé ju ìwọ̀n ìtọ́jú ìgbóná tí ojú Ilẹ̀ ń tú jáde lọ. Nítorí náà, iye agbègbè ìpò yìí fún ipa ilé-gíláàsì jẹ́ odi.

Ipa Ilé-Gíláàsì Tí Kò Ṣeé Dènà (Runaway Greenhouse Effect)

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Most scientists believe that a runaway greenhouse effect is inevitable in the long term, as the Sun gradually becomes more luminous as it ages, and will spell the end of all life on Earth. As the Sun becomes 10% brighter about one billion years from now, the surface temperature of Earth will reach 47 °C (117 °F) (unless albedo is increased sufficiently), causing the temperature of Earth to rise rapidly and its oceans to boil away until it becomes a greenhouse planet, similar to Venus today.

Àwọn Ara Òde Ilẹ̀ Ayé Mìíràn

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Ipa Ilé-Gíláàsì lórí Àwọn Ara Ọ̀run Mìíràn[90][91][92]
VenusIlẹ̀ Ayé (Earth)MarsTitan
Iwọn otutu oju Ilẹ̀ Ayé, 735 K (462 °C; 863 °F)288 K (15 °C; 59 °F)215 K (−58 °C; −73 °F)94 K (−179 °C; −290 °F)
Ipa Ilé-Gíláàsì, 503 K (905 °F)33 K (59 °F)6 K (11 °F)21 K (38 °F) GHE;
12 K (22 °F) GHE+AGHE
Ìtẹ̀sí (Pressure)92 atm1 atm0.0063 atm1.5 atm
Àwọn Gásì Pàtàkì (Primary gases)CO2(0.965)
N2(0.035)		N2(0.78)
O2(0.21)
Ar (0.009)		CO2(0.95)
N (0.03)
Ar (0.02)		N2(0.95)
CH4(≈0.05)
Àwọn Gásì Tó Kéré Ní Ìpín (Trace gases)SO2, ArH2O, CO2O2, COH2
Ìwọ̀n Ooru Tó Munadoko Pílánẹ́ẹ̀tì (Planetary Effective Temperature), 232 K (−41 °C; −42 °F)255 K (−18 °C; −1 °F)209 K (−64 °C; −83 °F)73 K tropopause;
82 K stratopause
Ipa Ilé-Gíláàsì, 16,000 W/m2150 W/m213 W/m22.8 W/m2 GHE;
1.9 W/m2 GHE+AGHE
Ipa Ilé-Gíláàsì Tó Dọ́gba (Normalized Greenhouse Effect), 0.990.390.110.63 GHE;
0.42 GHE+AGHE

Nínú Ìṣètò Oòrùn (Solar System), yàtọ̀ sí Ilẹ̀ Ayé, ó kéré tán àwọn pílánẹ́ẹ̀tì méjì àti òṣùpá kan tún ní ipa ilé-gíláàsì.

Venus

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ipa Ilé-Gíláàsì lórí Venus pọ̀ gan-an, ó sì ń mú kí ìwọ̀n ìtẹ́ ìdí ojú Ilẹ̀ rẹ̀ dé tó 735 K (462 °C; 863 °F). Èyí jẹ́ nítorí pé afẹ́fẹ́ rẹ̀ kún gan-an, tí ó sì jẹ́ pé nǹkan bí ìdá 97% nínú rẹ̀ ni carbon dioxide (CO₂).[91]

Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé Venus sún mọ́ Oòrùn ní ìwọ̀n tó tó 30% síi, ó ń gba (ó sì ń gbóná láti inú) ìmọ́lẹ̀ oòrùn kéré ju Ilẹ̀ Ayé lọ, nítorí pé Venus ń fọ̀hùn padà (reflect) nǹkan bí ìdá 77% ìmọ́lẹ̀ oòrùn tí ó dé e, nígbà tí Ilẹ̀ Ayé ń fọ̀hùn padà nǹkan bí ìdá 30%. Bí kò bá sí ipa ilé-gíláàsì rárá, a máa retí pé ìwọ̀n ìtẹ́ ojú Ilẹ̀ Venus yóò jẹ́ 232 K (−41 °C; −42 °F). Nítorí náà, dípò ìrò pé súnmọ́ Oòrùn ni ìdí tí Venus fi gbóná ju Ilẹ̀ Ayé lọ, kóòdà ó jẹ́ òdì kejì ohun tí a lè rò.[93][94][95]

Nítorí titẹ̀ afẹ́fẹ́ rẹ̀ tó ga, carbon dioxide (CO₂) nínú afẹ́fẹ́ Venus ń fi ìmúra ìgbóná jùlọ (continuum absorption) hàn, ìyẹn ni pé ó ń gba ìtọ́jú ìgbi gígùn ní gbogbo àgbègbè ìwọ̀n igbi, kì í ṣe ní àwọn ìbáṣepọ̀ ìgbà igbi pàtó nìkan bí ó ti ń ṣẹlẹ̀ lórí Ilẹ̀ Ayé.[61]

A ti ṣe àbá fún ọ̀pọ̀ ọdún pé ipa ilé-gíláàsì tó yára ju ìṣàkóso lọ (runaway greenhouse effect) tí ó kan carbon dioxide àti ìrì omi lè ti ṣẹlẹ̀ lórí Venus;[96] èrò yìí ṣì wà lára àwọn tí a gba lọ́pọ̀ jù lọ títí di òní.[97] Venus ní ìrírí ipa ilé-gíláàsì tí kò lè dákẹ́, èyí tí ó yọrí sí afẹ́fẹ́ tí ó kún fún carbon dioxide tó tó ìdá 96%, àti titẹ̀ afẹ́fẹ́ lórí ojú Ilẹ̀ rẹ̀ tó fẹrẹ̀ dà bí ìtẹ̀sí omi ní ijinlẹ̀ tó tó 900 m (3,000 ft) nínú òkun lórí Ilẹ̀ Ayé. Ó ṣeé ṣe kí Venus ti ní òkun omi ní ìgbà kan, ṣùgbọ́n omi yìí yóò ti yọ (boil off) bí ìwọ̀n ìtẹ́ ojú Ilẹ̀ rẹ̀ ṣe ń gòkè dé 735 K (462 °C; 863 °F) tó wà lọ́wọ́lọ́wọ́.[98][99][100]

Mars

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Mars ní nǹkan bí ìdá 70 ìgbà CO₂ ju Ilẹ̀ Ayé lọ,[101] ṣùgbọ́n ó ní ipa ilé-gíláàsì kékeré nìkan, tó tó nǹkan bí 6 K (11 °F).[90] Ipa ilé-gíláàsì yìí kéré nítorí àìsí ìrì omi (water vapour) àti bí afẹ́fẹ́ rẹ̀ ṣe tinúrinú gan-an.[102]

Àwọn ìṣírò ìtújáde ìtànràn (radiative transfer) kan náà tí ó ń ṣàlàyé ìgbóná lórí Ilẹ̀ Ayé tún ń ṣàlàyé ìwọ̀n ìtẹ́ ojú Ilẹ̀ Mars dáadáa, nígbà tí a bá kà àkópọ̀ afẹ́fẹ́ rẹ̀ sí i.[103][104][76]

Titan

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Oṣù Saturni Titan ní ipa ilé-gíláàsì àti ipa ilé-gíláàsì odi (anti-greenhouse effect) ní àkókò kan náà. Wíwà nitrogen (N₂), methane (CH₄), àti hydrogen (H₂) nínú afẹ́fẹ́ rẹ̀ ń kópa nínú ipa ilé-gíláàsì, èyí tí ń mú kí ìwọ̀n ìtẹ́ ojú Ilẹ̀ rẹ̀ gòkè sí 21 K (38 °F) ju ìwọ̀n tí a máa retí lọ fún ara yìí tí kò bá ní àwọn gáàsì wọ̀nyí.[91][105]

Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn gáàsì N₂ àti H₂ kì í sábà gba ìtọ́jú ìgbóná infurarẹẹdi (infrared radiation), àwọn gáàsì wọ̀nyí ń gba ìtọ́jú ìgbóná lórí Titan nítorí ìkọlu tí ìtẹ̀sí (pressure) ń fa láàárín àwọn patíkù, ìwọ̀n àti ìtóbi afẹ́fẹ́ tí ó pọ̀, àti ìgbi gígùn ìtọ́jú ìgbóná tí ń bọ láti ojú Ilẹ̀ tó tutù.[61][91][105]

Wíwà ìkùukùu tó wà ní gíga, tí ń gba àwọn ìgbi gígùn ìmọ́lẹ̀ oòrùn ṣùgbọ́n tí ó jẹ́ mímọ́ fún ìtọ́jú infurarẹẹdi (infrared), ń kópa nínú ipa ilé-gíláàsì odi tó tó nǹkan bí 9 K (16 °F).[91][105]

Abajade lapapọ ti àwọn ipa méjèèjì yìí jẹ́ ìgbóná tó tó 21 K − 9 K = 12 K (22 °F), nítorí náà ìwọ̀n ìtẹ́ ojú Ilẹ̀ Titan tó jẹ́ 94 K (−179 °C; −290 °F) jẹ́ 12 K gbóná ju ohun tí yóò jẹ́ bí kò bá sí afẹ́fẹ́ rárá lọ.ref name="McKay1991" />[105]

Ìpa ìtẹ̀sí (pressure)

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

A kò lè ṣe àfojúsùn ìwọn ìbátan ipa ilé-gíláàsì lórí àwọn ara ọ̀run (celestial bodies) oríṣìíríṣìí nípa fífi iye àwọn gáàsì ilé-gíláàsì tó wà nínú afẹ́fẹ́ wọn wé ara wọn nìkan. Èyí jẹ́ nítorí pé àwọn ohun mìíràn yàtọ̀ sí iye àwọn gáàsì wọ̀nyí náà ń kópa nínú ṣíṣe àyẹ̀wò ìtóbi ipa ilé-gíláàsì.

Ìtẹ̀sí afẹ́fẹ́ lapapọ̀ ń ní ipa lórí iye ìtọ́jú ìgbóná tí molikula kọ̀ọ̀kan nínú gáàsì ilé-gíláàsì lè gba. Ìtẹ̀sí tó ga ń yọrí sí ìgbàlódé ìmúra ìtọ́jú (absorption) sí i, nígbà tí ìtẹ̀sí kéré sì ń dín un kù.[61]

Èyí jẹ́ nítorí ohun tí a ń pè ní “ìfàsílẹ̀ ìlà ìmúra nítorí ìtẹ̀sí” (pressure broadening) nínú àwọn ìlà àfihàn ìmọ́lẹ̀ (spectral lines). Nígbà tí ìtẹ̀sí afẹ́fẹ́ lapapọ̀ bá ga, ìkọlù láàárín àwọn molikula máa ń ṣẹlẹ̀ lọ́pọ̀ síi. Ìkọlù wọ̀nyí ń tú ìbú àwọn ìlà ìmúra (absorption lines) ká, èyí sì ń jẹ́ kí gáàsì ilé-gíláàsì lè gba ìtọ́jú ìgbóná lórí àgbègbè ìwọ̀n igbi tó gbòòrò síi.[68]:226 

Molikula kọ̀ọ̀kan nínú afẹ́fẹ́ tó wà ní kùtùkùtù ojú Ilẹ̀ Ayé ń ní ìkọlù tó tó nǹkan bí bílíọ̀nù méje (7 billion) ní gbogbo ìsẹ́jú ààyá kan. Ìwọ̀n yìí kéré sí i ní àwọn ìpele gíga afẹ́fẹ́, níbi tí ìtẹ̀sí àti ìwọ̀n ooru ṣe kéré sí i.[106] Èyí túmọ̀ sí pé àwọn gáàsì ilé-gíláàsì lè gba ìtọ́jú ìgbóná lórí àgbègbè ìgbi gígùn (wavelengths) tó pọ̀ síi nínú afẹ́fẹ́ ìsàlẹ̀ ju bí wọ́n ṣe lè ṣe é lọ ní afẹ́fẹ́ òkè.[60][107]

Lórí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì mìíràn, ìfàsílẹ̀ ìlà ìmúra nítorí ìtẹ̀sí (pressure broadening) túmọ̀ sí pé molikula kọ̀ọ̀kan nínú gáàsì ilé-gíláàsì máa ń ṣiṣẹ́ dáadáa síi nínú mímú ìtọ́jú ìgbóná di àdúgbò nígbà tí ìtẹ̀sí afẹ́fẹ́ lapapọ̀ bá ga (bíi lórí Venus), ṣùgbọ́n yóò dín ìmúra rẹ̀ kù nígbà tí ìtẹ̀sí afẹ́fẹ́ bá kéré (bíi lórí Mars).[61]






 





















Àwọn Ìtọ́kasí

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
  1. ↑ "Solar Radiation and the Earth's Energy Balance". The Climate System – EESC 2100 Spring 2007. Columbia University. Archived from the original on 4 November 2004. Retrieved 15 October 2010. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  2. 1 2 3 "Historical Overview of Climate Change Science". Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Cambridge, UK and New York, NY: Cambridge University Press. 2007. p. 97. Archived from the original on 26 November 2018. http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter1.pdf. Retrieved 25 March 2014.
  3. ↑ "The Elusive Absolute Surface Air Temperature (SAT)". Goddard Institute for Space Studies. NOAA. Archived from the original on 5 September 2015. Retrieved 3 September 2008. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  4. 1 2 "Yearly average temperature". Climate Change Tracker.
  5. 1 2 https://en.wikipedia.org/wiki/Greenhouse_effect#cite_note-ipcc-AR4WG1-5
  6. 1 2 3 4 Rebecca, Lindsey (14 January 2009). "Climate and Earth's Energy Budget : Feature Articles". earthobservatory.nasa.gov. Archived from the original on 21 January 2021. Retrieved 14 December 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  7. ↑ "AR6 Synthesis Report: Summary for Policymakers Headline Statements". www.ipcc.ch (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Retrieved 2026-05-08.
  8. ↑ Fox, Alex. "Atmospheric Carbon Dioxide Reaches New High Despite Pandemic Emissions Reduction". Smithsonian Magazine (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Archived from the original on 10 June 2021. Retrieved 22 June 2021. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  9. ↑ Lindsey, Rebecca; Dahlman, Luann. "Climate Change: Global Temperature". NOAA Climate.gov. Archived from the original on 15 June 2013. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  10. 1 2 "What is Earth's Energy Budget? Five Questions with a Guy Who Knows". NASA.gov. 10 April 2017. Retrieved 24 April 2023.
  11. 1 2 Fourier, J. (1824). "Remarques Generales sur les Temperatures Du Globe Terrestre et des Espaces Planetaires" (in fr). Annales de Chimie et de Physique 27: 136–167. https://books.google.com/books?id=1Jg5AAAAcAAJ&pg=PA136. Retrieved 8 June 2020.
  12. 1 2 Foote, Eunice (November 1856). Circumstances affecting the Heat of the Sun's Rays. 22. pp. 382–383. https://books.google.com/books?id=6xhFAQAAMAAJ&pg=PA382. Retrieved 31 January 2016.
  13. 1 2 Huddleston, Amara (17 July 2019). "Happy 200th birthday to Eunice Foote, hidden climate science pioneer". NOAA Climate.gov. Archived from the original on 30 September 2020. Retrieved 8 October 2019. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  14. 1 2 Easterbrook, Steve (18 August 2015). "Who first coined the term "Greenhouse Effect"?". Serendipity. Archived from the original on 13 November 2015. Retrieved 11 November 2015. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  15. 1 2 Ekholm N (1901). "On The Variations Of The Climate Of The Geological And Historical Past And Their Causes". Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society 27 (117): 1–62. Bibcode 1901QJRMS..27....1E. doi:10.1002/qj.49702711702.
  16. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 IPCC, 2021: Annex VII: Glossary [Matthews, J.B.R., V. Möller, R. van Diemen, J.S. Fuglestvedt, V. Masson-Delmotte, C. Méndez, S. Semenov, A. Reisinger (eds.)]. In Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 2215–2256, doi:10.1017/9781009157896.022.
  17. ↑ Worley, John. "Greenhouses: Heating, Cooling and Ventilation". University of Georgia Extension. Archived from the original on 12 March 2023. Retrieved 12 March 2023. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  18. ↑ Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, 2007, Chapter 1. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA.. p. 115. https://www.ipcc.ch/report/ar4/wg1/. Retrieved 24 March 2023. "The glass walls in a greenhouse reduce airflow and increase the temperature of the air inside. Analogously, but through a different physical process, the Earth's greenhouse effect warms the surface of the planet."
  19. ↑ Foote, Eunice, 1856. Circumstances affecting the heat of the Sun's rays": Art. XXXI, The American Journal of Science and Arts, 2nd Series, v. XXII/no. LXVI, November 1856, p. 382-383.
  20. ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Greenhouse_effect#cite_note-20
  21. ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Greenhouse_effect#cite_note-anrev-21
  22. ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Greenhouse_effect#cite_note-22
  23. ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Greenhouse_effect#cite_note-23
  24. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 "Chapter 7: The Earth's Energy Budget, Climate Feedbacks, and Climate Sensitivity". Climate Change 2021: The Physical Science Basis. IPCC. 2021. https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter07.pdf. Retrieved 24 April 2023.
  25. 1 2 3 4 5 Raval, A.; Ramanathan, V. (1989). "Observational determination of the greenhouse effect". Nature 342 (6251): 758–761. Bibcode 1989Natur.342..758R. doi:10.1038/342758a0. https://www.nature.com/articles/342758a0.
  26. 1 2 3 Schmidt, G. A.; Ruedy, R. A.; Miller, R. L.; Lacis, A. A. (2010). "Attribution of the present-day total greenhouse effect". Journal of Geophysical Research 115 (D20). Bibcode 2010JGRD..11520106S. doi:10.1029/2010JD014287. https://pubs.giss.nasa.gov/docs/2010/2010_Schmidt_sc05400j.pdf. Retrieved 14 June 2023.
  27. 1 2 3 Gavin Schmidt (1 October 2010). "Taking the Measure of the Greenhouse Effect". NASA Goddard Institute for Space Studies - Science Briefs. Archived from the original on 21 April 2021. Retrieved 13 January 2022. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  28. 1 2 https://en.wikipedia.org/wiki/Greenhouse_effect#cite_note-ravram2-28
  29. ↑ Joseph Atkinson (22 June 2021). "Earth Matters: Earth's Radiation Budget is Out of Balance". NASA Earth Observatory. Archived from the original on 10 April 2022. Retrieved 1 March 2022. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  30. ↑
  31. ↑ "IPCC AR6 WG1" (PDF). Archived from the original (PDF) on 9 August 2021. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  32. ↑ Robert McSweeney (25 February 2015). "New study directly measures greenhouse effect at Earth's surface". Carbon Brief. Archived from the original on 18 April 2021. Retrieved 18 April 2021. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  33. ↑ "Direct observations confirm that humans are throwing Earth's energy budget off balance". phys.org. Science X. 26 March 2021. Archived from the original on 18 April 2021. Retrieved 18 April 2021. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  34. ↑ "Enhanced Greenhouse Effect". Ace.mmu.ac.uk. Archived from the original on 24 October 2010. Retrieved 15 October 2010. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  35. ↑ IPCC Fourth Assessment Report, Working Group I Report "The Physical Science Basis" Archived 15 March 2011 at the Wayback Machine. Chapter 7
  36. ↑ "Atmospheric Carbon Dioxide – Mauna Loa". NOAA. Archived from the original on 20 May 2019. Retrieved 8 December 2008. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  37. ↑ "Climate Milestone: Earth's Àdàkọ:CO2 Level Passes 400 ppm". National Geographic. 12 May 2013. Archived from the original on 13 May 2013. https://web.archive.org/web/20130513194356/http://news.nationalgeographic.com/news/energy/2013/05/130510-earth-co2-milestone-400-ppm/. Retrieved 10 December 2017.
  38. ↑ Hansen J. (February 2005). "A slippery slope: How much global warming constitutes "dangerous anthropogenic interference"?". Climatic Change 68 (333): 269–279. Bibcode 2005ClCh...68..269H. doi:10.1007/s10584-005-4135-0. https://zenodo.org/record/1232798. Retrieved 8 June 2020.
  39. ↑ "Deep ice tells long climate story". BBC News. 4 September 2006. http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5314592.stm.
  40. ↑ Hileman B (28 November 2005). "Ice Core Record Extended". Chemical & Engineering News 83 (48): 7. doi:10.1021/cen-v083n048.p007. http://pubs.acs.org/cen/news/83/i48/8348notw1.html. Retrieved 6 September 2006.
  41. ↑ Bowen, Mark (2006). Thin Ice: Unlocking the Secrets of Climate in the World's Highest Mountains. Owl Books. ISBN 978-1429932707. https://books.google.com/books?id=HGIcabCZHVUC. Retrieved 1 June 2018.
  42. ↑ "Temperature change and carbon dioxide change". U.S. National Oceanic and Atmospheric Administration Paleoclimatology. 20 August 2008. Archived from the original on 18 January 2017. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  43. ↑ Williams, David R. "Earth Fact Sheet". NSSDCA. Archived from the original on 25 December 2015. Retrieved 15 October 2010. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  44. ↑ Jacob, Daniel J. (1999). "7. The Greenhouse Effect". Introduction to Atmospheric Chemistry. Princeton University Press. ISBN 978-1400841547. Archived from the original on 3 October 2010. http://acmg.seas.harvard.edu/people/faculty/djj/book/bookchap7.html. Retrieved 9 December 2009.
  45. ↑ van Wijngaarden, W. A.; Happer, W. (2020). "Dependence of Earth's Thermal Radiation on Five Most Abundant Greenhouse Gases". Atmospheric and Oceanic Physics. arXiv:2006.03098. https://wvanwijngaarden.info.yorku.ca/files/2020/12/WThermal-Radiationf.pdf?x45936.
  46. ↑ {{cite web |url=http://eesc.columbia.edu/courses/ees/climate/lectures/radiation/ Archived 2020-07-04 at the Wayback Machine. |title=Solar Radiation and the Earth's Energy Balance |publisher=Department of Earth and Environmental Sciences, Columbia University |access-date=15 October 2010
  47. ↑ The elusive "absolute surface air temperature", see GISS discussion
  48. ↑ "What is the Surface Area of the Earth?". Universe Today. 11 February 2017. Retrieved 1 June 2023.
  49. 1 2 3 4 5 6 https://en.wikipedia.org/wiki/Greenhouse_effect#cite_note-Wallace2006-49
  50. 1 2 3 Mauritsen, Thorsten; Tsushima, Yoko; Meyssignac, Benoit; Loeb, Normal G. et al. (10 May 2025). "Earth's Energy Imbalance More Than Doubled in Recent Decades". AGU Advances (American Geophysical Union) 6 (3). Bibcode 2025AGUA....601636M. doi:10.1029/2024AV001636. "The imbalance is derived from the CERES-EBAF Edition 4.2.1 data set".
  51. ↑ "Earth's Radiation Balance". CIMSS: University of Wisconsin. Retrieved 25 April 2023.
  52. ↑ "Don't Worry about CO2, Worry about the Earth's 'Energy Balance'". Scientific American. Retrieved 2 June 2023.
  53. 1 2 https://en.wikipedia.org/wiki/Greenhouse_effect#cite_note-UNeei-53
  54. ↑ von Schuckmann, K.; Palmer, M.; Trenberth, K.; Cazenave, A.; Chambers, D.; Champollion, N.; Hansen, J.; Josey, S. A. et al. (2016). "An imperative to monitor Earth's energy imbalance". Nature Climate Change 6 (2): 138–144. Bibcode 2016NatCC...6..138V. doi:10.1038/nclimate2876. http://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/512751/1/vonSchuckmannPostprint.pdf.
  55. ↑ Hawkins, Ed (27 January 2016). "Earth's energy imbalance". Climate Lab Book. Retrieved 16 July 2023.
  56. 1 2 3 "RRTM Earth's Energy Budget". University of Chicago. Retrieved 9 June 2023.
  57. ↑ Michon Scott (24 April 2006). "Earth's Big Heat Bucket - Bad News, Good News". NASA Earth Observatory. Archived from the original on 4 December 2022. Retrieved 4 December 2022. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  58. 1 2 3 Nugent, Alison; DeCou, David. "ATMOSPHERIC PROCESSES AND PHENOMENA: Chapter 5: Atmospheric Stability". Retrieved 31 May 2023.
  59. ↑ Thomas, Gary E.; Stamnes, Knut (1999). Radiative Transfer in the Atmosphere and Ocean. Cambridge University Press. ISBN 0-521-40124-0. https://archive.org/details/radiativetransfe0000thom.
  60. 1 2 Strong, J.; Plass, G. N. (1950). "The Effect of Pressure Broadening of Spectral Lines on Atmospheric Temperature". Astrophysical Journal 112: 365. Bibcode 1950ApJ...112..365S. doi:10.1086/145352. https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1950ApJ...112..365S/abstract#:~:text=Pressure%20broadening%20causes%20lines%20in,absorbed%20by%20the%20upper%20layers..
  61. 1 2 3 4 5 6 Pierrehumbert, R. T. (January 2011). "Infrared radiation and planetary temperature" (PDF). Physics Today. American Institute of Physics. pp. 33–38.
  62. 1 2 Mitchell, John F. B. (1989). "The "Greenhouse" effect and Climate Change". Reviews of Geophysics 27 (1): 115–139. Bibcode 1989RvGeo..27..115M. doi:10.1029/RG027i001p00115. https://astrosun2.astro.cornell.edu/academics/courses/astro202/Mitchell_GRL89.pdf. Retrieved 23 March 2008.
  63. ↑ Mann, Michael; Gaudet, Brian. "METEO 469: From Meteorology to Mitigation - Understanding Global Warming - Lesson 5 - Modelling of the Climate System - One-Layer Energy Balance Model". Pennsylvania State University College of Mineral and Earth Sciences - Department of Meteorology and Atmospheric Sciences. Archived from the original on 31 October 2022. Retrieved 4 November 2022. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  64. 1 2 Tziperman, Eli (2022). Global Warming Science. Princeton University Press. ISBN 9780691228808.
  65. ↑ Archer, David (2011). Global Warming: Understanding the Forecast, Chapter 4: Greenhouse Gases (2 ed.). Wiley. ISBN 978-0470943410. http://forecast.uchicago.edu/chapter4.pdf. Retrieved 14 June 2023.
  66. 1 2 3 4 "The Earth's Energy Budget II -- Radiation Emitted by the Earth, the Greenhouse Effect, and the Overall Energy Balance". University of Arizona, Hydrology & Atmospheric Sciences. 2017. Retrieved 28 May 2023.
  67. 1 2 3 Manabe, S.; Strickler, R. F. (1964). "Thermal Equilibrium of the Atmosphere with a Convective Adjustment". J. Atmos. Sci. 21 (4): 361–385. Bibcode 1964JAtS...21..361M. doi:10.1175/1520-0469(1964)021<0361:TEOTAW>2.0.CO;2. https://archive.org/details/journal-of-the-atmospheric-sciences_1964-07_21_4/page/361.
  68. 1 2 3 4 Pierrehumbert, Raymond T. (2010). Principles of Planetary Climate. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-86556-2.
  69. ↑ "Cloud Radiative Effect". NOAA Geophysical Fluid Dynamics Laboratory. Retrieved 15 June 2023.
  70. ↑ Liou, Kuo-Nan (1 June 1986). "Influence of Cirrus Clouds on Weather and Climate Processes: A Global Perspective" (in EN). Monthly Weather Review 114 (6): 1167–1199. Bibcode 1986MWRv..114.1167L. doi:10.1175/1520-0493(1986)114<1167:IOCCOW>2.0.CO;2. ISSN 1520-0493. https://archive.org/details/monthly-weather-review_1986-06_114_6/page/1167.
  71. ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Greenhouse_effect#cite_note-Particulate_matter_Haywood2000-71
  72. ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Greenhouse_effect#cite_note-Particulate_matter_Twomey1977-72
  73. ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Greenhouse_effect#cite_note-Particulate_matter_Forster2007-73
  74. ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Greenhouse_effect#cite_note-74
  75. ↑ "Box 2: Solar and Earth Radiation and the Greenhouse Effect (adapted from Mackenzie, 2003)" (PDF). Myron B. Thompson Academy. 2006.
  76. 1 2 3 Haberle, Robert M. (2013). "Estimating the power of Mars' greenhouse effect". Icarus 223 (1): 619–620. Bibcode 2013Icar..223..619H. doi:10.1016/j.icarus.2012.12.022.
  77. ↑ "Predicted Planetary Temperatures". ACS Climate Science Toolkit. American Chemical Society. Archived from the original on 26 March 2023. Retrieved 14 June 2023.
  78. 1 2 Modest, Michael F. (2021). Radiative Heat Transfer (4 ed.). Academic Press. ISBN 978-0323984065.
  79. 1 2 "Global Warming Violates the Second Law of Thermodynamics: Brief Responses to Climate Change Denialism Statements". University of Maryland. Retrieved 13 June 2023.
  80. ↑ Callendar, G. S. (April 1938). "The artificial production of carbon dioxide and its influence on temperature". Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society. doi:10.1002/qj.49706427503.
  81. ↑ Halpern, J. B.; Close, C. M.; Ho-Stuart, C.; Shore, J. D.; Smith, A. P.; Zimmermann, J. (2010). "Comment on "falsification of the Atmospheric CO2 Greenhouse Effects Within the Frame of Physics"". International Journal of Modern Physics B 24 (10): 1309–1332. doi:10.1142/S021797921005555X.
  82. ↑ Siegel, R.; Howell, J. R. (1971). "Thermal Radiation Heat Transfer" (PDF). NASA. Retrieved 28 May 2023.
  83. ↑ "ACS Climate Science Toolkit - Atmospheric Warming - A Single-Layer Atmosphere Model". American Chemical Society. Archived from the original on 25 May 2023. Retrieved 2 October 2022. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  84. ↑ "ACS Climate Science Toolkit - Atmospheric Warming - A Multi-Layer Atmosphere Model". American Chemical Society. Archived from the original on 30 November 2022. Retrieved 2 October 2022. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  85. 1 2 3 Benestad, R. E. (2017). "A mental picture of the greenhouse effect". Theor Appl Climatol 128 (3–4): 679–688. doi:10.1007/s00704-016-1732-y.
  86. 1 2 "Radiation Balance of the Earth-Atmosphere System". Atmospheric and Oceanic Sciences. University of Wisconsin. Archived from the original on 12 June 2024. Retrieved 1 June 2023. Based on the account in Horel & Geisler (1996) 'Global Environmental Change: An Atmospheric Perspective'
  87. ↑ Benestad, R. E. (2016). "What is the best description of the greenhouse effect?". RealClimate. Retrieved 1 June 2023.
  88. ↑ Schmithüsen, Holger; Notholt, Justus; König-Langlo, Gert; Lemke, Peter; Jung, Thomas (16 December 2015). "How increasing Àdàkọ:CO2 leads to an increased negative greenhouse effect in Antarctica" (in en). Geophysical Research Letters 42 (23). doi:10.1002/2015GL066749. ISSN 0094-8276.
  89. ↑ Sejas, S.A.; Taylor, P. C.; Cai, M. (2018). "Unmasking the negative greenhouse effect over the Antarctic Plateau". npj Clim Atmos Sci 1 (17): 17. Bibcode 2018npCAS...1...17S. doi:10.1038/s41612-018-0031-y. PMC 7580794. PMID 33102742. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=7580794.
  90. 1 2 "Atmospheres and Planetary Temperatures". ACS. Archived from the original on 27 January 2023. Retrieved 29 May 2023. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  91. 1 2 3 4 5 McKay, C. P.; Pollack, J. B.; Courtin, R. (6 September 1991). "The greenhouse and antigreenhouse effects on Titan" (in en). Science 253 (5024): 1118–1121. Bibcode 1991Sci...253.1118M. doi:10.1126/science.11538492. ISSN 0036-8075. PMID 11538492. https://wray.eas.gatech.edu/physicsplanets2012/Assignments/McKay_etal1991_TitanAntiGreenhouse.pdf.
  92. ↑ "Titan". NASA. 2 May 2018. Retrieved 29 May 2023.
  93. ↑ "ATM S - Climate and Climate Change". University of Washington. 10 October 2001. Retrieved 14 June 2023.
  94. ↑ "Venus Fact Sheet". NASA Space Science Data Coordinated Archive. Retrieved 25 April 2023.
  95. ↑ "5 Weird Facts About Venus". Britannica. Retrieved 25 April 2023.
  96. ↑ Rasool, I.; De Bergh, C. (June 1970). "The Runaway Greenhouse and the Accumulation of CO2 in the Venus Atmosphere". Nature 226 (5250): 1037–9. Bibcode 1970Natur.226.1037R. doi:10.1038/2261037a0. PMID 16057644. Archived from the original on 21 October 2011. https://web.archive.org/web/20111021110413/http://pubs.giss.nasa.gov/docs/1970/1970_Rasool_DeBergh.pdf. Retrieved 22 June 2026.
  97. ↑ McCarthy, Michael Cabbage and Leslie (10 August 2016). "NASA climate modeling suggests Venus may have been habitable". Climate Change: Vital Signs of the Planet. Archived from the original on 11 August 2021. Retrieved 11 August 2021. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  98. ↑ Hashimoto, G. L.; Roos-Serote, M.; Sugita, S.; Gilmore, M. S.; Kamp, L. W.; Carlson, R. W.; Baines, K. H. (2008). "Felsic highland crust on Venus suggested by Galileo Near-Infrared Mapping Spectrometer data". Journal of Geophysical Research: Planets 113 (E9): E00B24. Bibcode 2008JGRE..113.0B24H. doi:10.1029/2008JE003134.
  99. ↑ David Shiga (10 October 2007). "Did Venus's ancient oceans incubate life?". New Scientist. Archived from the original on 24 March 2009. Retrieved 17 July 2019. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  100. ↑ Jakosky, Bruce M. (1999). "Atmospheres of the Terrestrial Planets". In Beatty, J. Kelly; Petersen, Carolyn Collins; Chaikin, Andrew. The New Solar System (4th ed.). Boston: Sky Publishing. pp. 175–200. ISBN 978-0-933346-86-4. OCLC 39464951.
  101. ↑ Crisp, D. (2012). "[[:Àdàkọ:CO2]] GREENHOUSE EFFECTS ON VENUS, EARTH, AND MARS" (PDF). Jet Propulsion Laboratory, California Institute of Technology. Retrieved 28 May 2023. URL–wikilink conflict (help)
  102. ↑ Brennan, John (2017). "Does Mars Have a Greenhouse Effect?". Sciencing.
  103. ↑ "Does the [[:Àdàkọ:CO2]] atmosphere of Mars disprove greenhouse warming?". metafact. 14 May 2019. Archived from the original on 28 May 2023. Retrieved 28 May 2023. URL–wikilink conflict (help)
  104. ↑ Weart, Spencer. "The Discovery of Global Warming: Venus & Mars". Center for History of Physics. American Institute of Physics. Retrieved 29 May 2023.
  105. 1 2 3 4 "Titan: Greenhouse and Anti-greenhouse". Astrobiology Magazine (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). 3 November 2005. Archived from the original on 27 September 2019. Retrieved 4 November 2019. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  106. ↑ "The Atmosphere". Eastern Illinois University. Retrieved 30 May 2023.
  107. ↑ Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "Wallace2006".
Jẹ́ kíkójáde láti "https://yo.wikipedia.org/w/index.php?title=Ipa_ile_eefin&oldid=637773"