Latin script

Fún fún lílo álífábẹ́ẹ̀tì yìí nínú àwọn èdè òde-òní, ẹ wo Latin script.

Álífábẹ́ẹ̀tì Látìn
Abecedarium Latinum
Abecedarium latinum clasicum.svg
Irúfẹ́	Álífábẹ́ẹ̀tì
Àwọn èdè	Látìn
Ìkọwé oníwèé-àṣẹ	Orílẹ̀-èdè Olómìnira Róòmù àti Ilẹ̀ Ọba Róòmù
Àkókò tó wà	c. 700 BC – dòní
Àwọn ètò òbí	Egyptian hieroglyphs ↳ Proto-Sinaitic alphabet   ↳ Phoenician alphabet     ↳ Greek alphabet       ↳ Old Italic scripts
Àwọn ọmọ	Ọ̀pọ̀lọpọ̀ álífábẹ́ẹ̀tì Látìn; àti àwọn mìíràn bíi Osage
Àwọn ẹ̀gbọ́n/àbúrò	Cyrillic • Coptic • Armenian • Georgian • Runic
Kóòdù ISO 15924	Latn
Unicode	Wo Latin script in Unicode

Álífábẹ́ẹ̀tì Látìn ni àkójọpọ̀ àwọn lẹ́tà tí àwọn ará Róòmù ìgbàanì lò láti kọ èdè Látìn Ayéijọ́un, tí wọ́n wá ṣàfikún àwọn lẹ́tà kékeré láti fi kọ Látìn Ìgbà Ọ̀sán, tí wọ́n sì ń lò ó títí di òní pẹ̀lú àtúnṣe díẹ̀ láti kọ Látìn Òde-òní.

Àkójọpọ̀ lẹ́tà mẹ́rìndínlọ́gbọ̀n (26) òde-òní ni a ṣe déédé gẹ́gẹ́ bíi álífábẹ́ẹ̀tì Látìn ìpìlẹ̀ ISO. Àkójọpọ̀ yìí tó gbòòrò díẹ̀ wá láti inú pípín méjì ní Ìgbà Òde-òní Ìbẹ̀rẹ̀: ⟨J⟩ láti inú ⟨I⟩ àti ⟨U⟩ láti inú ⟨V⟩; àti àfikún kan: ⟨W⟩. Ìrísí òde-òní yìí ni ìpìlẹ̀ fún ìkọwé Látìn, èyí tí ó jẹ́ ètò ìkọwé tí a ń lò jùlọ lágbàáyé, ní ọ̀pọ̀ ìgbà pẹ̀lú àwọn àmì ohùn tàbí àwọn lẹ́tà àfikún ju mẹ́rìndínlọ́gbọ̀n ìpìlẹ̀ lọ. A ń lo ìkọwé Látìn láti kọ ju ẹgbẹ̀ẹ́dógún (3,000) èdè lọ, tí nǹkan bí ìdá àádọ́rin nínú ọgọ́rùn-ún (70%) àwọn ènìyàn lágbàáyé ń sọ, pàápàá jùlọ ní ìwọ̀-òòrùn àti àárín gbùngbùn Yúróòpù, Gúúsù Sàhárà Áfíríkà, Àwọn Amẹ́ríkà àti Òṣéáníà.

Ìṣẹ̀dá-ọ̀rọ̀

Gbólóhùn náà Álífábẹ́ẹ̀tì Látìn le tọ́ka sí álífábẹ́ẹ̀tì tí a fi ń kọ Látìn (gẹ́gẹ́ bí a ṣe ṣàlàyé nínú àyọkà yìí) tàbí sí àwọn álífábẹ́ẹ̀tì mìíràn tí ó dá lórí ìkọwé Látìn, èyí tí í ṣe àkójọpọ̀ lẹ́tà ìpìlẹ̀ tí ó wọ́pọ̀ sí oríṣiríṣi álífábẹ́ẹ̀tì tó wá láti ara álífábẹ́ẹ̀tì Látìn ti ìgbàanì, gẹ́gẹ́ bíi álífábẹ́ẹ̀tì Gẹ̀ẹ́sì. Àwọn álífábẹ́ẹ̀tì ìkọwé-Látìn wọ̀nyí le yọ lẹ́tà kúrò, bíi ti álífábẹ́ẹ̀tì Ìtálì, tàbí kí wọ́n ṣàfikún lẹ́tà tuntun, bíi ti álífábẹ́ẹ̀tì Dáńníìṣì àti Nọ́wè. Ìrísí àwọn lẹ́tà ti yípadà fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀rúndún, tí ó sìmọ́ ìdàgbàsókè àwọn lẹ́tà kékeré nínú èdè Látìn Ìgbà Ọ̀sán, ìrísí tí kò sí nínú álífábẹ́ẹ̀tì ìgbà ayéijọ́un.

Ìdàgbàsókè

Àyọkà olórí: Ìtàn álífábẹ́ẹ̀tì

Álífábẹ́ẹ̀tì Látìn wá láti ara álífábẹ́ẹ̀tì Ẹ́túrúṣíkà tí wọ́n jọra, èyí tó wá láti inú ẹ̀yà Gíríìkì ti Cumae (Cumaean Greek) nínú álífábẹ́ẹ̀tì Gíríìkì, èyí tó wá láti ara álífábẹ́ẹ̀tì Fòníṣíà, èyí tí ó wá láti ara àwọn àwòrán ìkọwé Íjíbítì. Àwọn Ẹ́túrúṣíkà ló jọba lórí Róòmù ìgbà ìbẹ̀rẹ̀; álífábẹ́ẹ̀tì wọn yípadà ní Róòmù fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀rúndún láti di álífábẹ́ẹ̀tì Látìn.

Nígbà Ayé Ọ̀sán, wọ́n lo álífábẹ́ẹ̀tì Látìn (nígbà míràn pẹ̀lú àtúnṣe) láti kọ àwọn èdè Ròmáànsì, èyí tí í ṣe àwọn èdè tó wá tààrà láti ara èdè Látìn, bákan náà fún kíkọ àwọn èdè Sẹ́lítìkì, Jámánì, Báńtíìkì àti àwọn èdè Sìláfíìkì kan. Pẹ̀lú àsìkò ìmúnisìn àti ìtan-ìhìnrere kálẹ̀ ẹ̀sìn Kírísítẹ́nì, ìkọwé Látìn tàn dé ìta Yúróòpù, ó bẹ̀rẹ̀ sí ní jẹ́ lílò fún kíkọ àwọn èdè abínibí ti Amẹ́ríkà, Ọsirélíà, Ọsirolésíà, Ọsiro-éṣíà àti àwọn èdè Áfíríkà. Ní àìpẹ́ yìí, àwọn onímọ̀ ẹ̀kọ́-èdè tún ti bẹ̀rẹ̀ sí fẹ́ràn lílo ìkọwé Látìn tàbí Álífábẹ́ẹ̀tì Fònẹ́tíìkì Àgbáyé (èyí tó tún jẹ́ pé ìkọwé Látìn ni wọ́n gbé e kà) nígbà tí wọ́n bá ń ṣe ìyípadà tàbí ń ṣẹ̀dá ọ̀nà ìkọwé fún àwọn èdè tí kì í ṣe ti Yúróòpù, gẹ́gẹ́ bíi álífábẹ́ẹ̀tì ìtọ́kasí fún Áfíríkà.

Àwọn àmì àti àgékúrú

Bó tilẹ̀ jẹ́ pé Látìn kò lo àwọn àmì ohùn, yàtọ̀ sí ápẹ́ẹ̀sì (apex) àti sísílíkọ́ọ̀sì, àwọn àmì fún gbígé ọ̀rọ̀ kúrú (èyí tí wọ́n sábà máa ń fi sí orí tàbí sí ìparí ọ̀rọ̀ tí a gé kúrú) wọ́pọ̀ púpọ̀. Síwájú sí i, àwọn ọ̀rọ̀ àgékúrú tàbí lẹ́tà kéékèèké tí a gbé lé ara wọn ni a sábà máa ń lò. Èyí túmọ̀ sí pé tí a bá gbẹ́ àkọsílẹ̀ sára òkúta, iye lẹ́tà tí a máa gbẹ́ yóò dínkù, nígbà tí a bá kọ ọ́ sára bébà tàbí awọ, yóò dá ààyè sẹ́yìn. Àṣà yìí tẹ̀síwájú nígbà Ayé Ọ̀sán: ọgọ́rọ̀ọ̀rún àwọn àmì àti ọ̀rọ̀ àgékúrú ló wà, èyí tí ó yàtọ̀ láti ọ̀rúndún kan sí òmíràn.