Ogun Àgbáyé Ẹlẹ́ẹ̀kejì

Kini je Ogun Agbayé Eleekeji tabi Ogun Agbayé I

Ogun Àgbáyé Ẹlẹ́ẹ̀kejì
Clockwise from top left: Chinese forces in the Battle of Wanjialing, Australian 25-pounder guns during the First Battle of El Alamein, German Stuka dive bombers on the Eastern Front winter 1943–1944, US naval force in the Lingayen Gulf, Wilhelm Keitel signing the German Surrender, Soviet troops in the Battle of Stalingrad
Ìgbà 1 September 1939 – 2 September 1945 Ibùdó Europe, Pacific, Atlantic, South-East Asia, China, Middle East, Mediterranean and Africa, briefly North America Àbọ̀ Ìborí àwọn Alájọṣepọ̀ Ìtúká Ráíkì Kẹta Ìdásílẹ̀ Àgbájọ àwọn Orílẹ̀-èdè Aṣọ̀kan Ìjáde àwọn orílẹ̀-èdè àwọn Ìpínlẹ̀ Aṣọ̀kan àti Ìsọ̀kan Sófìẹ̀tì bíi ilẹ̀ alágbára Ìbẹ̀rẹ̀ Cold War. (more...)
Àwọn agbógun tira wọn
Àwọn Alájọṣepọ̀ Ìsọ̀kan Sófìẹ̀tì (1941–45) Àwọn Ìpínlẹ̀ Aṣọ̀kan (1941–45) Ilẹ̀ọbalúayé Brítánì China (at war 1937–45) France Poland Canada Australia New Zealand South Africa Yugoslavia (1941–45) Greece (1940–45) Norway (1940–45) Netherlands (1940–45) Belgium (1940–45) Czechoslovakia Philippines (1941–45) Brasil (1942–45) ...and others	Àwọn Olóòpó Germany Japan (at war 1937–45) Italy (1940–43) Hungary (1941–45) Romania (1941–44) Bulgaria (1941–44) Thailand (1942–45) Co-belligerents Finland (1941–44) Iraq (1941) Puppet states Manchukuo Croatia (1941–45) Slovakia ...and others
Àwọn apàṣẹ
Allied leaders Joseph Stalin Franklin D. Roosevelt Winston Churchill Chiang Kai-shek ...and others	Axis leaders Adolf Hitler Hirohito Benito Mussolini   ...and others
Òfò àti ìfarapa
Military dead: Over 16,000,000 Civilian dead: Over 45,000,000 Total dead: Over 61,000,000 (1937–45) ...further details	Military dead: Over 8,000,000 Civilian dead: Over 4,000,000 Total dead: Over 12,000,000 (1937–45) ...further details

Ogun Àgbáyé Ẹlẹ́ẹ̀kejì tàbí Ogun Agbáyé Kejì jẹ́ ogun tí ó pa gbogbo àwọn orílẹ̀-èdè agbáyé pọ̀ lẹ́ẹ̀kan-ṣoṣo tí ó bẹ̀ ní àárín ọdún 1939 sí ọdún 1945. Ogun yí jẹ́ èyí tí ó kan gbogbo àwọn orílẹ̀-èdè agbáyé tí wọ́n jẹ́ alágbára tí wọ́n sì lààmì-laaka. Ọ̀pọ̀ àwọn orílẹ̀-èdè tí wọ́n jagun náà ni a lè pin sí méjì. Àwọn apá kíní ni Òngbèjà nígbà tí àwọn apá kejì jẹ́ Atọ́jà. Iye àwọn tí wọ́n jẹ́ jagun-jagun tí wọ́n kópa nínú ogun yí jẹ́ ọgbàọ́rùn un mílíọ́nù láti àwọn orílẹ̀-èdè tí wọ́n jẹ́ ọgbọ̀n lápapọ̀. Àwọn orílẹ̀-èdè tí wọ́n jẹ́ oníjà gan an sa ipá wọn nípa lílo gbogbo ọrọ̀-ajé, ìṣúná, ilé-iṣẹ́ jànkàn-jànkàn, ìwádí ìmọ̀ sáyéẹ́nsì tí wọ́n ní láti fi jagun náà, èyí kò jẹ́ kí á mọ̀ nkan ogun àwoọ́n ọmọ ogun nikan ni àwọn orílẹ̀-èdè yí ló láti fi jagun ni tàbí wọ́n lo àwọn nkan mìíràn tí kìí ṣe ti Olohun tí ó jẹ́ ti àwọn ará ìlú lásán. Ogun agbáyé ẹlẹ́kejì yí jẹ́ ọ̀kan gbòógì nínú àwọn ogun tí èmi ati dúkìá ti ṣòfò jùlo lágbàáyé nínú ìtàn ìṣẹ̀dálẹ̀ ọmọ adáríhurun. Àwọn ológun tí wọ́n sọ ẹ̀mí wọn nu níbi ìjà-àgbà yí jẹ́ mílíọ́nù ọ́nà àádọ́rin àti mílíọ́nù lọ́nà márùndínláàdọ́taọ́sàn án ènìyàn, nígbà tí àwọn tí wọ́n kú jùlọ jẹ́ ará ìlú lásán tí wọn kìí ṣe jagun-jagun. Ohun tí ó fàá tí òkú yí fi pọ̀ tó bẹ̀ẹ́ ni ìwà ìmọ̀ọ́mọ̀-ṣekú pa ọ̀pọ̀ ènìyàn tí àwọn Gẹ̀ẹ́sì ń pe ní jẹ́nósáìtì, nípa ìlànà ìfebipani , pípa àwọn aláìṣẹ̀ àti fífi ajàkálẹ̀ àrùn pani. Wọ́n ṣamúlò àwọn bàlúù dìgbòlùjà nínú ogun àgbáyé yí, ba kan náà ni wọ́n tún lo àwọn àdó olóró tí ó le pa ìlú run, bẹ́ẹ̀ sì ni wọ́n tun lo nuclear weaponsláti jagun lásìkò náà., lẹ́yìn ọ̀pọ̀lọpọ iwe àdéhùn ati òfin oríṣiríṣi

Bí ó ṣe bẹ̀rẹ̀

Adolf Hitler, èniyàn ti o ti bere ogun agbayé eléèkeji

A gbọ́ wípé ogun àgbáyé ẹlẹ́kejì yí bẹ̀rẹ̀ ní ọjọ́ kínní oṣù Kẹsàn an ọdún 1939, nígbà tí orílẹ̀-èdè ilé-iṣẹ́ ológun Nazi ti ilẹ̀ Germany kọlu orílẹ̀-èdè Pólándì tí àjọ ìṣọ̀kan United Kingdom àti orílẹ̀-èdè Faransé náà sì ṣígun kọlu orílẹ̀-èdè Germany lẹ́ni tí ó ń gbèjà orílẹ̀-èdè Pólándì ní ọjọ́ kẹta tí Germany kọlu Pólándì. Níparí ọdún 1939 sí 1941, orílẹ̀-èdè Germany ti ń ṣàkóso lórí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ilẹ̀ àti Ìlú ní apá Yúróòpù, lẹ́yìn ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìfọwọ́bọ̀wé àdéhùn àti òfin oríṣiríṣi. Lẹ́yìn èyí, orílẹ̀-èdè Germany, orílẹ̀-èdè Japan àti orílẹ̀-èdè Italy kórapọ̀ di ọ̀kan tí wọ́n pe orúkọ wọn ní Axis Alliance, nígbà tí àwọn orílẹ̀-èdè mìíràn náà sì ń dara pọ̀ mọ̀ wọn nígbà tí ó yá. Nínú we àdéhùn tí ọ̀gágun Molotov–Ribbentrop fọwọ́bọ̀ ní oṣù Kẹjọ ọdún 1939, orílẹ̀-èdè Germany àti Soviet Union nígbà náà fọwọ́-sowọ́pọ̀ láti túbọ̀ gba àwọn ilẹ̀ àwọn alámùúlégbè wọn ní Yúróòpù siwájú si.

Adolf HItler ti bere Ogun Àgbáyé Ẹlẹ́ẹ̀kejì, o ti pa opolopo Juu ati o ti se awon opolopo ohun buburu. Adolf Hitler ti yipada Agbayé ni ona buburu, o ti fere bori ni Ogun Agbayé Eleekeji, sugbon o ti padanu ati o ti jiya, òun ati Jẹmánì naa.

Akiyesi

Footnotes

Àwọn ìtókasí

• Adamthwaite, Anthony P (1992). The Making of the Second World War. New York: Routledge. ISBN 0415907160. 
• Brody, J Kenneth (1999). The Avoidable War: Pierre Laval and the Politics of Reality, 1935–1936. Transaction Publishers. p. 4. ISBN 0765806223. 
• Bullock, A. (1962). Hitler: A Study in Tyranny. Penguin Books. ISBN 0140135642 
• Busky, Donald F (2002). Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas. Praeger Publishers. ISBN 0275977331. 
• Davies, Norman (2008). No Simple Victory: World War II in Europe, 1939–1945. Penguin Group. ISBN 0143114093 
• Glantz, David M. (2001). "The Soviet‐German War 1941–45 Myths and Realities: A Survey Essay" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2011-06-17. Retrieved 2011-11-12. 
• Graham, Helen (2005). The Spanish Civil War: A Very Short Introduction. Oxford University Press, USA. ISBN 0192803778. 
• Hsiung, James Chieh (1992). China's Bitter Victory: The War with Japan, 1937–1945. M.E. Sharpe. ISBN 156324246X 
• Jowett, Philip S.; Andrew, Stephen (2002). The Japanese Army, 1931–45. Osprey Publishing. ISBN 1841763535 
• Kantowicz, Edward R (1999). The rage of nations. Wm. B. Eerdmans Publishing. ISBN 0802844553. 
• Kershaw, Ian (2001). Hitler, 1936–1945: Nemesis. W. W. Norton & Company. ISBN 0393322521 
• Kitson, Alison (2001). Germany 1858–1990: Hope, Terror, and Revival. Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780199134175. 
• Mandelbaum, Michael (1988). The Fate of Nations: The Search for National Security in the Nineteenth and Twentieth Centuries. Cambridge University Press. p. 96. ISBN 052135790X. 
• Murray, Williamson; Millett, Allan Reed (2001). A War to Be Won: Fighting the Second World War. Harvard University Press. ISBN 0674006801. 
• Myers, Ramon; Peattie, Mark (1987). The Japanese Colonial Empire, 1895–1945. Princeton University Press. ISBN 0691102228. 
• Preston, Peter (1998). 'Pacific Asia in the global system: an introduction, Wiley-Blackwell. Oxford: Blackwell. p. 104. ISBN 0631202382. 
• Record, Jeffery (2005) (PDF). Appeasement Reconsidered: Investigating the Mythology of the 1930s. DIANE Publishing. p. 50. ISBN 1584872160. Archived from the original on 11 April 2010. https://web.archive.org/web/20100411104102/http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/PUB622.pdf. Retrieved 15 November 2009. 
• Shaw, Anthony (2000). World War II Day by Day. MBI Publishing Company. ISBN 0760309396. 
• Smith, Winston; Steadman, Ralph (2004). All Riot on the Western Front, Volume 3. Last Gasp. ISBN 0867196165. 
• Weinberg, Gerhard L. (1995). A World at Arms: A Global History of World War II. Cambridge University Press. ISBN 0521558794 
• Zalampas, Michael (1989). Adolf Hitler and the Third Reich in American magazines, 1923–1939. Bowling Green University Popular Press. ISBN 0879724625. 

Ogun Àgbáyé Ẹlẹ́ẹ̀kejì tàbí Ogun Àgbáyé Kejì (1 Oṣù Kẹ̀sán 1939 – 2 Oṣù Kẹ̀sán 1945) jẹ́ ogun kárí-ayé láàrin àwọn ìjùmọ̀ṣepọ̀ méjì: Àwọn Òṣìṣẹ́ (Allies) àti Àwọn Axis. Fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ pé gbogbo àwọn orílẹ̀-èdè àgbáyé ló kópa, pẹ̀lú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn orílẹ̀-èdè tí wọ́n kó gbogbo ohun àmúṣiṣẹ́ wọn jáde fún ogun àjàkú-akátá. Àwọn kẹ̀kẹ́ ogun àti àwọn ọkọ̀ òfurufú kó ipa pàtà, èyí ló jẹ́ kí ìkọlù bọ́mbù láti òfurufú sórí àwọn ìlú àti lílo àwọn ohun ìjà run-lérù-run àkọ́kọ́, tí wọ́n sì jẹ́ ẹ̀yọ kan ṣoṣo tí wọ́n tíì lò rí nínú ogun, ṣeéṣe. Ogun Àgbáyé Ẹlẹ́ẹ̀kejì ni ogun tó tíì pa èèyàn jùlọ nínú ìtàn, ó fa ikú àwọn ènìyàn tó tó 70 sí 85 mílíọ̀nù, èyí tí ó ju ìdajì wọn lọ jẹ́ ará ìlú lásán. Àwọn mílíọ̀nù ló kú nínú ìpakúpa ẹ̀yà, pẹ̀lú the Holocaust, àti nípasẹ̀ ìpakúpa rẹpẹtẹ, ìyàn, àti àìsàn. Lẹ́yìn ìṣẹ́gun àwọn Òṣìṣẹ́, wọ́n gba ìdarí Jẹ́mánì, Austria, Japan, àti Korea, wọ́n sì gbé àwọn aṣíwájú Jẹ́mánì àti Japan lọ sí ilé-ẹjọ́ fún ẹ̀ṣẹ̀ ogun.

Àwọn okùnfà Ogun Àgbáyé Ẹlẹ́ẹ̀kejì ni arukutu tí kò yanjú ní ìgbẹ̀yìn Ogun Àgbáyé Kìíní, bíbẹ̀rẹ̀ Fascism ní Yúróòpù àti ìjọba ológun ní Japan. Àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ pàtàkì tí ó ṣájú ogun náà ni ìkọlù tí Japan ṣe sí Manchuria ní ọdún 1931, Ogun Abẹ́lé ti Spain, bíbésílé Ogun Ṣáínà àti Japan Kejì ní ọdún 1937, àti bí Jẹ́mánì ṣe fi Austria kún ilẹ̀ rẹ̀ pẹ̀lú Sudetenland. Wọ́n sábà máa ń gbà pé Ogun Àgbáyé Ẹlẹ́ẹ̀kejì bẹ̀rẹ̀ ní ọjọ́ 1 Oṣù Kẹ̀sán 1939, nígbà tí Nazi Jẹ́mánì, lábẹ́ ìdarí Adolf Hitler, kọlu Poland, èyí tí ó mú kí United Kingdom àti France kéde ogun sí Jẹ́mánì. Wọ́n pín Poland láàrin Jẹ́mánì àti Soviet Union lábẹ́ Àdéhùn Molotov–Ribbentrop. Ní ọdún 1940, Soviet Union gbàkóso àwọn orílẹ̀-èdè Baltic àti àwọn apákan Finland àti Romania. Lẹ́yìn ìsubu France ní Oṣù Kẹfà 1940, ogun náà ń bá a lọ ní pàtàkì láàrin Jẹ́mánì, tí ó ti rí ìrànlọ́wọ́ Fascist Italy, àti Ilẹ̀ Ọba Gẹ̀ẹ́sì, pẹ̀lú ìjà ní Balkans, Mẹditaréníà, àti Àárín Gbungbun Ìlà Oòrùn, ogun òfurufú Battle of Britain àti the Blitz, àti ti orí omi Battle of the Atlantic. Nípasẹ̀ àwọn ogun àti àdéhùn, Jẹ́mánì gba ìdarí ọ̀pọ̀lọpọ̀ apá ìlẹ̀ Yúróòpù ó sì dá àjọṣepọ̀ Axis sílẹ̀ pẹ̀lú Italy, Japan, àti àwọn orílẹ̀-èdè mìíràn. Ní Oṣù Kẹfà 1941, Jẹ́mánì kọlu Soviet Union, èyí ṣí Ogun Ilẹ̀ Ìlà-oòrùn sílẹ̀, wọ́n sì kọ́kọ́ gba àwọn agbègbè púpọ̀.

Ní Oṣù Kejìlá 1941, Japan kọlu àwọn agbègbè Amẹ́ríkà àti ti Gẹ̀ẹ́sì ní Éṣíà àti Pásífíìkì, pẹ̀lú Pearl Harbor ní Hawaii, èyí ló mú kí United States wọ ogun náà láti bá Japan àti Jẹ́mánì jà. Japan ṣẹ́gun ọ̀pọ̀lọpọ̀ agbègbè etí-òkun China àti Gúúsù Ìlà-oòrùn Éṣíà, ṣùgbọ́n ìtẹ̀síwájú wọn ní Pásífíìkì dúró ní Oṣù Kẹfà 1942 níbi Ogun Midway. Ní ìbẹ̀rẹ̀ ọdún 1943, wọ́n ṣẹ́gun àwọn ọmọ ogun Axis ní Àríwá Áfríkà àti ní Stalingrad ní Soviet Union, àti pé ní ọdún yẹn àwọn ìpàdánù wọn ń bá a lọ ní Ogun Ilẹ̀ Ìlà-oòrùn, ìkọlù Allied sí Sicily àti ilẹ̀ Italy tí ó yọrí sí ìsubu ìjọba Fascist ti Italy; àti àwọn ìkọlù Allied ní Pásífíìkì mú kí wọ́n bẹ̀rẹ̀ sí ní padà sẹ́yìn ní gbogbo ọ̀nà. Ní ọdún 1944, àwọn Western Allies kọlu France ní Normandy, bí Soviet Union ṣe gba àwọn agbègbè rẹ̀ padà àti bí US ṣe ba agbára Òkun Japan jẹ́ tí ó sì gba àwọn erékùṣù Pásífíìkì pàtàkì. Ogun ní Yúróòpù parí pẹ̀lú ìtúsílẹ̀ àwọn agbègbè tí Jẹ́mánì ti gbà; ìkọlù Jẹ́mánì láti ọwọ́ Western Allies àti Soviet Union, èyí tí ó parí sí ìsubu Berlin sí ọwọ́ àwọn ọmọ ogun Soviet; àti ìjuwọ́-sílẹ̀ Jẹ́mánì láìsí àdéhùn ní 8 Oṣù Kàrún 1945. Ní ọjọ́ 6 àti 9 Oṣù Kẹjọ, US ju bọ́mbù átọ́míkì sí Hiroshima àti Nagasaki ní Japan. Pẹ̀lú èrò pé Allied fẹ́ kọlu àwọn, àti ìbẹ̀rù bọ́mbù átọ́míkì mìíràn, àti ogun tí Soviet kéde àti ìkọlù Manchuria, Japan kéde ìjuwọ́-sílẹ̀ láìsí àdéhùn ní ọjọ́ 15 Oṣù Kẹjọ, ó sì buwọ́lu ìwé ìjuwọ́-sílẹ̀ ní 2 Oṣù Kẹ̀sán 1945.

Ogun Àgbáyé Ẹlẹ́ẹ̀kejì yí ètò òṣèlú, ọrọ̀-ajé, àti àjọṣepọ̀ láàrin àwọn ènìyàn ayé padà, ó sì fi ìpìlẹ̀ ìbáṣepọ̀ kárí-ayé lélẹ̀ fún àwọn ọdún tó kù nínú ọ̀rúndún 20 sí ọ̀rúndún 21. Wọ́n dá Àjọ Ìparapọ̀ Àwọn Orílẹ̀-èdè (UN) sílẹ̀ láti gbé ìfọwọ́sowọ́ kárí-ayé lárugẹ àti láti dènà ogun ní ọjọ́ iwájú, pẹ̀lú àwọn alágbára tí wọ́n ṣẹ́gun—China, France, Soviet Union, UK, àti US—di ọmọ ẹgbẹ́ tó dúró ṣinṣin nínú ìgbìmọ̀ ààbò rẹ̀. Soviet Union àti US yọjú gẹ́gẹ́ bí alágbára ayé tí wọ́n ń bá ara wọn díje, èyí ló ṣí ọ̀nà fún ọdún àádọ́ta Ogun Tútù. Nípasẹ̀ ìparun tí ó ṣẹlẹ̀ ní Yúróòpù, agbára àwọn orílẹ̀-èdè ńlá ibẹ̀ dínkù, èyí fa ìgba-òmìnira Áfríkà àti ti Éṣíà. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ orílẹ̀-èdè tí ilé-iṣẹ́ wọn ti bàjẹ́ bẹ̀rẹ̀ sí ní rìn sí ọ̀nà ìwòsàn ètò ọrọ̀-ajé àti ìdàgbàsókè.

Àwọn ọjọ́ ìbẹ̀rẹ̀ àti ìparí

Ẹ tún wo: List of timelines of World War II

Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn òpìtàn ló fohùn ṣọ̀kan pé Ogun Àgbáyé Ẹlẹ́ẹ̀kejì bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìkọlù tí Jẹ́mánì ṣe sí Poland ní 1 Oṣù Kẹ̀sán 1939 àti kéde ogun tí United Kingdom àti France kéde ogun sí Jẹ́mánì ní ọjọ́ méjì lẹ́yìn náà. Àwọn ọjọ́ fún ìbẹ̀rẹ̀ Ogun Pásífíìkì pẹ̀lú ìbẹ̀rẹ̀ Ogun Ṣáínà àti Japan Kejì ní 7 Oṣù Keje 1937, tàbí ìkọlù Manchuria láti ọwọ́ Japan tí ó ti wáyé tẹ́lẹ̀, ní 19 Oṣù Kẹ̀sán 1931. Àwọn mìíràn tẹ̀lé òpìtàn Gẹ̀ẹ́sì náà A. J. P. Taylor, ẹni tí ó sọ pé Ogun Ṣáínà àti Japan àti ogun ní Yúróòpù àti àwọn agbègbè rẹ̀ wáyé lẹ́ẹ̀kan náà, àti pé àwọn ogun méjèèjì di Ogun Àgbáyé Ẹlẹ́ẹ̀kejì ní ọdún 1941. Àwọn ọjọ́ ìbẹ̀rẹ̀ mìíràn tí wọ́n dámọ̀ràn fún Ogun Àgbáyé Ẹlẹ́ẹ̀kejì pẹ̀lú ìkọlù tí Italy ṣe sí Abyssinia ní 3 Oṣù Kẹ̀wá 1935. Òpìtàn Gẹ̀ẹ́sì Antony Beevor wo ìbẹ̀rẹ̀ Ogun Àgbáyé Ẹlẹ́ẹ̀kejì gẹ́gẹ́ bí Àwọn Ogun Khalkhin Gol tí ó wáyé láàrin Japan àti àwọn ọmọ ogun Mongolia àti Soviet Union láti Oṣù Kàrún sí Oṣù Kẹ̀sán 1939. Àwọn mìíràn wo Ogun Abẹ́lé ti Spain gẹ́gẹ́ bí ìbẹ̀rẹ̀ tàbí ìṣe-májèé-ṣe-rí Ogun Àgbáyé Ẹlẹ́ẹ̀kejì.

Ọjọ́ pàtó tí ogun náà parí kò tíì ní àjọmọ̀gbà kárí-ayé. Wọ́n gbà tẹ́lẹ̀ pé ogun náà parí pẹ̀lú ìfọwọ́bọ̀wé àdéhùn ìdẹ́kun-ogun ti 15 Oṣù Kẹjọ 1945 (V-J Day), dípò pẹ̀lú ìjuwọ́-sílẹ̀ Japan ní 2 Oṣù Kẹ̀sán 1945, èyí tí ó fòpin sí ogun ní Éṣíà ní ìbámu pẹ̀lú òfin. Àdéhùn àlàáfíà láàrin Japan àti àwọn Allies jẹ́í fọwọ́bọ̀ ní 1951. Àdéhùn nípa ọjọ́ iwájú Jẹ́mánì ti ọdún 1990 fàyè gba ìtún-parapọ̀ Jẹ́mánì Ìlà-oòrùn àti Ìwọ̀-oòrùn láti wáyé. Kò sí àdéhùn àlàáfíà kankan láàrin Japan àti Soviet Union tí wọ́n fọwọ́bọ̀, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n fòpin sí ipò ogun láàrin orílẹ̀-èdè méjèèjì nípasẹ̀ Ìkéde Àjọpọ̀ ti Soviet àti Japan ti ọdún 1956, èyí tí ó tún dá ìbáṣepọ̀ ìjọba padà láàrin wọn.

Ipinle

Àbájáde Ogun Àgbáyé Kìíní

Ogun Àgbáyé Kìíní ti yí àwòrán òṣèlú ilẹ̀ Yúróòpù padà pátápátá pẹ̀lú ìṣẹ́gun àwọn Central Powers—tí ó pẹ̀lú Austria-Hungary, Germany, Bulgaria àti Ottoman Empire—àti gbígba agbára Bolshevik ti 1917 ní Russia, èyí tí ó yọrí sí dídá Soviet Union sílẹ̀. Lẹ́ẹ̀kannáà, àwọn Ikọ̀ Ọ̀rẹ́ (Allies) ti Ogun Àgbáyé Kìíní tí ó ṣẹ́gun, bíi France, Belgium, Italy, Romania, àti Greece, gba ilẹ̀ kún, àti pé àwọn orílẹ̀-èdè tuntun ni a dá sílẹ̀ láti inú píparẹ́ àwọn Ilé-ọba Austro-Hungarian, Ottoman, àti Russian (Finland, Estonia, Latvia, Lithuania, Poland, Czechoslovakia, Yugoslavia, Turkey).Àdàkọ:Failed verification

Láti dènà ogun àgbáyé ní ọjọ́ iwájú, wọ́n dá League of Nations sílẹ̀ ní 1920 láti ọwọ́ Àpéjọ Àlàáfíà Paris. Àwọn góńgó pàtàkì àjọ náà ni láti dènà aáwọ̀ ológun nípasẹ̀ ààbò àpapọ̀, dídín ohun-ìjà ológun àti ti ojú-omi kù, bákan náà àti yíyanjú àwọn aáwọ̀ kárí-ayé nípasẹ̀ ìjíròrò àlàáfíà àti ìlàjà.

Láìka ìmọ̀lára lílágbára fún fífẹ́ àlàáfíà sí lẹ́yìn Ogun Àgbáyé Kìíní, ìfẹ́-orílẹ̀-èdè irredentist àti revanchist ti yọjú ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìpínlẹ̀ Yúróòpù. Àwọn ìmọ̀lára wọ̀nyí hàn gbangba pàápàá ní Germany nítorí àwọn pàdánù ilẹ̀, agbègbè amúnisìn, àti ti owó tí Treaty of Versailles gbé ka wọn lórí. Lábẹ́ àdéhùn náà, Germany pàdánù nǹkan bí ìdá 13 nínú ọgọ́rùn-ún ilẹ̀ rẹ̀ àti gbogbo àwọn ohun-ìní rẹ̀ ní òkè-òkun, nígbà tí wọ́n fòfin de Germany láti gba àwọn ìpínlẹ̀ mìíràn, wọ́n gbé owó-ìtanràn kà á lórí, wọ́n sì fi òpin sí ìwọ̀n àti agbára àwọn ọmọ-ogun orílẹ̀-èdè náà.

Jẹ́mánì àti Ítálì

Ilẹ̀-ọba Jẹ́mánì túká nínú ìyípadà ìjọba Jẹ́mánì ti 1918–1919, ìjọba tiwantiwa, tí wọ́n wá mọ̀ sí Orílẹ̀-èdè Olómìnira Weimar, sì jẹ́ dídá sílẹ̀. Àkókò láàárín ogun rí aáwọ̀ láàárín àwọn olùfọwọ́sowọ́pọ̀ orílẹ̀-èdè olómìnira tuntun náà àti àwọn alátakò líle lórí ẹ̀tọ́ òṣèlú àti òsì. Italy, gẹ́gẹ́ bí alájùmọ̀ṣepọ̀ Entente, ti ní àwọn àǹfààní ilẹ̀ díẹ̀ lẹ́yìn ogun; síbẹ̀síbẹ̀, inú bí àwọn onítara-orílẹ̀-èdè ti Italy pé àwọn ìlérí tí United Kingdom àti France ṣe láti mú kí Italy wọ ogun náà kò jẹ́ ìmúṣẹ nínú ìpinnu àlàáfíà. Láti 1922 sí 1925, ẹgbẹ́ fascist tí Benito Mussolini ṣe olórí gba agbára ní Italy pẹ̀lú èrò onítara-orílẹ̀-èdè, ìjọba jẹgudujẹra, àti ifọwọ́sowọ́pọ̀ kíláàsì tí ó fòpin sí ìjọba tiwantiwa aṣojú, tí ó ni àwọn ẹgbẹ́ sósíálísítì, apá òsì, àti ti òmìnira lára, tí ó sì lépa ètò ìmúlò òkè-òkun ti fífẹ̀gbe tí ó ní èrò láti sọ Italy di alágbára àgbáyé, pẹ̀lú ìlérí dídá "Ilẹ̀-ọba Róòmu Tuntun" sílẹ̀.

Adolf Hitler níbi ìpàdé òṣèlú Nazi ti Jẹ́mánì ní Nuremberg, Oṣù Kẹjọ 1933

Adolf Hitler, lẹ́yìn ìgbìyànjú tí kò yọrí sí rere láti gba ìjọba Jẹ́mánì ní 1923, padà di kansilọ ti Jẹ́mánì ní 1933 nígbà tí Ààrẹ Paul von Hindenburg àti Reichstag yàn án. Lẹ́yìn ikú Hindenburg ní 1934, Hitler kéde ara rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Führer ti Jẹ́mánì ó sì fòpin sí ìjọba tiwantiwa, ó ń gbé àtúntò àgbáyé tí ó le koko, tí ó sì dá lórí ẹ̀yà lárugẹ, kò sì pẹ́ tí ó bẹ̀rẹ̀ ìpolongo ìmúrasílẹ̀ ogun ńlá. France, tí ó ń wá ọ̀nà láti fidi àjọṣepọ̀ rẹ̀ pẹ̀lú Italy múlẹ̀, gba Italy láyè ní Ethiopia, èyí tí Italy fẹ́ gẹ́gẹ́ bí ohun-ìní amúnisìn. Ipò náà burú síi ní ìbẹ̀rẹ̀ 1935 nígbà tí Territory of the Saar Basin padà darapọ̀ mọ́ Jẹ́mánì lábẹ́ òfin, Hitler sì kọ Treaty of Versailles sílẹ̀, ó yára kún ètò ìmúrasílẹ̀ ogun rẹ̀, ó sì bẹ̀rẹ̀ sí ní fi ipá mú àwọn ènìyàn wọ iṣẹ́ ológun.

Àwọn àdéhùn Yúróòpù

United Kingdom, France àti Italy dá Stresa Front sílẹ̀ ní Oṣù Kẹrin 1935 láti dènà Jẹ́mánì, ìgbésẹ̀ pàtàkì sí ìkópapọ̀ ológun àgbáyé; síbẹ̀síbẹ̀, ní Oṣù Kẹfà yẹn, United Kingdom ṣe àdéhùn ojú-omi dáwà pẹ̀lú Jẹ́mánì, tí ó dẹ àwọn ìkálọ́wọ́kò tẹ́lẹ̀. Soviet Union, tí ó ní ìbẹ̀rù nípa àwọn góńgó Jẹ́mánì láti gba àwọn agbègbè ńlá ti Ìlà-oòrùn Yúróòpù, ṣe àkọsílẹ̀ àdéhùn ìrànlọ́wọ́ alájùmọ̀ṣe pẹ̀lú France. Ṣáájú kí ó tó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́, àdéhùn Franco-Soviet ní láti gba ọwọ́ àwọn òṣìṣẹ́ League of Nations, èyí tí ó sọ ọ́ di aláìlágbára. United States, tí ó ní ìdààmú nípa àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ní Yúróòpù àti Éṣíà, pitimọ Òfin Àìdásí-tọ̀túntòsì ní Oṣù Kẹjọ ọdún náà.

Hitler tapatì Versailles àti Locarno Treaties nípa títún Rhineland fún ní agbára ológun ní Oṣù Kẹta 1936, ó sì bá àtakò díẹ̀ pàdé nítorí ìlànà ìtura-lọ́kàn. Ní Oṣù Kẹwàá 1936, Jẹ́mánì àti Italy dá Rome–Berlin Axis sílẹ̀. Oṣù kan lẹ́yìn náà, Jẹ́mánì àti Japan fọwọ́sí Anti-Comintern Pact, èyí tí Italy darapọ̀ mọ́ ní ọdún tí ó tẹ̀lé e.

Éṣíà

Ẹgbẹ́ Kuomintang ní Ṣáínà ṣe ìfilọ́lẹ̀ ìpolongo ìṣọ̀kan lòdì sí àwọn olórí ogun agbègbè ó sì sọ Ṣáínà di ọ̀kan ní àárín àwọn ọdún 1920, ṣùgbọ́n láìpẹ́ ó bọ́ sínú ogun abẹ́lé lòdì sí àwọn alájùmọ̀ṣepọ̀ rẹ̀ tẹ́lẹ̀ Chinese Communist Party (CCP) àti àwọn olórí ogun agbègbè tuntun. Ní 1931, Empire of Japan tí ó ń fẹ́ràn ogun síi, èyí tí ó ti ń wá agbára ní Ṣáínà tipẹ́ gẹ́gẹ́ bí ìgbésẹ̀ àkọ́kọ́ ti ohun tí ìjọba rẹ̀ rí bí ẹ̀tọ́ orílẹ̀-èdè náà láti ṣe àkóso Éṣíà, ṣe ìṣẹ̀lẹ̀ Mukden gẹ́gẹ́ bí àwàwí láti kọlu Manchuria àti láti dá ìpínlẹ̀ tí a ń darí bí ọmọlangidi ti Manchukuo sílẹ̀.

Ṣáínà bẹ League of Nations láti dá ìkọlù Japan dúró lórí Manchuria. Japan yọwọ́ kúrò nínú League of Nations lẹ́yìn tí wọ́n dẹ́bi fún un nítorí ìkọlù rẹ̀ sí Manchuria. Àwọn orílẹ̀-èdè méjèèjì wá ja ọ̀pọ̀lọpọ̀ ogun, ní Shanghai, Rehe, àti Hebei, títí tí wọ́n fi fọwọ́sí Tanggu Truce ní 1933. Lẹ́yìn náà, àwọn ọmọ-ogun yọ̀ǹda-ara-ẹni ti Ṣáínà tẹ̀síwájú nínú ìtakò sí ìkọlù Japan ní Manchuria, àti Chahar àti Suiyuan. Lẹ́yìn Ìṣẹ̀lẹ̀ Xi'an ti 1936, Kuomintang àti àwọn ọmọ-ogun CCP gbà láti dáwọ́ iná dúró láti gbé iwájú ìṣọ̀kan kalẹ̀ láti tako Japan.

Àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ṣáájú ogun

Ìkọlù Ítálì lórí Ethiópíà (1935)

Àyọkà olórí: Second Italo-Ethiopian War

Benito Mussolini ń ṣàyẹ̀wò àwọn ọmọ-ogun nígbà Ogun Italo-Ethiopian, 1935

Ogun Ìkejì Ítálì-Ethiópíà jẹ́ ogun amúnisìn kúkúrú tí ó bẹ̀rẹ̀ ní Oṣù Kẹwàá 1935 tí ó sì parí ní Oṣù Karùn-ún 1936. Ogun náà bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìkọlù Ethiopian Empire (tí a tún mọ̀ sí Abyssinia) láti ọwọ́ àwọn ọmọ-ogun Kingdom of Italy (Regno d'Italia), èyí tí wọ́n ṣe láti Italian Somaliland àti Eritrea. Ogun náà yọrí sí ìgbàjọba ológun lórí Ethiopia àti fifi kún kọ́lọ́ní Italian East Africa tí wọ́n ṣẹ̀ṣẹ̀ dá sílẹ̀ (Africa Orientale Italiana); ní àfikún ó fi àìlágbára League of Nations hàn gẹ́gẹ́ bí agbára láti pa àlàáfíà mọ́. Méjèèjì Italy àti Ethiopia jẹ́ orílẹ̀-èdè ọmọ ẹgbẹ́, ṣùgbọ́n League kò ṣe nǹkan kan nígbà tí èyí àkọ́kọ́ rú Abala X ti Majẹmu League náà kedere. United Kingdom àti France ṣe àtìlẹyìn fún gbigbe ìfòfindè ka Italy fún ìkọlù náà, ṣùgbọ́n wọn kò mú ìfòfindè náà ṣẹ dáradára, ó sì kùnà láti fòpin sí ìkọlù Italy. Italy padà jáwọ́ nínú àtakò rẹ̀ sí góńgó Jẹ́mánì láti gba Austria.

Ogun Abẹ́lé Sípéènì (1936–1939)

Àyọkà olórí: Spanish Civil War

Nígbà tí ogun abẹ́lé bésílẹ̀ ní Sípéènì, Hitler àti Mussolini pèsè àtìlẹyìn ológun fún àwọn ọlọ̀tẹ̀ Onítara-orílẹ̀-èdè (Nationalist rebels), tí Gbogbogbòò Francisco Franco darí. Italy ṣe àtìlẹyìn fún àwọn Nationalists ju àwọn Nazis lọ: Mussolini rán àwọn ọmọ-ogun orí-ilẹ̀ tí ó ju 70,000 lọ, àwọn òṣìṣẹ́ ọkọ̀-òfuurufú 6,000, àti ọkọ̀-òfuurufú 720 sí Sípéènì. Soviet Union ṣe àtìlẹyìn fún ìjọba tí ó wà níbẹ̀ ti Spanish Republic. Àwọn olùyọ̀ǹda-ara-ẹni òkè-òkun tí ó ju 30,000 lọ, tí a mọ̀ sí International Brigades, náà ja ogun lòdì sí àwọn Nationalists. Méjèèjì Jẹ́mánì àti Soviet Union lo ogun abẹ́lé yìí tí àwọn orílẹ̀-èdè mìíràn ń jà nípasẹ̀ aṣojú gẹ́gẹ́ bí àǹfààní láti dán àwọn ohun-ìjà àti ọgbọ́n ogun wọn tí ó ti gòkè àgbà jùlọ wò nínú ìjà. Àwọn Nationalists borí ogun abẹ́lé náà ní Oṣù Kẹrin 1939; Franco, ẹni tí ó ti di apàṣẹwàá báyìí, dúró láìdásí-tọ̀túntòsì lábẹ́ òfin nígbà Ogun Àgbáyé Kejì ṣùgbọ́n lápapọ̀ ó fẹ́ràn Axis. Ifọwọ́sowọ́pọ̀ rẹ̀ tí ó tóbi jùlọ pẹ̀lú Jẹ́mánì ni rírán àwọn olùyọ̀ǹda-ara-ẹni láti ja ogun ní Iwájú Ogun Ìlà-oòrùn.

Ìkọlù Japan lórí Ṣáínà (1937)

Àyọkà olórí: Second Sino-Japanese War

Àwọn ọmọ-ogun Imperial Japanese Army nígbà Ogun Shanghai, 1937

Ní Oṣù Keje 1937, Japan gba olú-ìlú ilẹ̀-ọba Ṣáínà tẹ́lẹ̀ Peking lẹ́yìn tí wọ́n dá ìṣẹ̀lẹ̀ Afárá Marco Polo sílẹ̀, èyí tí ó yọrí sí ìpolongo Japan láti kọlu gbogbo Ṣáínà. Àwọn Soviets yára fọwọ́sí àdéhùn àìbára-ẹni-jà pẹ̀lú Ṣáínà láti pèsè àtìlẹyìn ohun-èèlò, èyí tí ó fòpin sí ifọwọ́sowọ́pọ̀ tẹ́lẹ̀ láàárín Ṣáínà àti Jẹ́mánì. Láti Oṣù Kẹ̀sán sí Oṣù Kọkànlá, àwọn Japan kọlu Taiyuan, wọ́n bá Kuomintang Army jà ní agbègbè Xinkou, wọ́n sì bá àwọn ọmọ-ogun Kọ́múnísítì jà ní Pingxingguan. Generalissimo Chiang Kai-shek gbé àwọn ọmọ-ogun rẹ̀ tí ó dára jùlọ lọ láti dáàbò bo Shanghai, ṣùgbọ́n lẹ́yìn oṣù mẹ́ta ìjà, Shanghai ṣubú. Àwọn Japan tẹ̀síwájú láti ti àwọn ọmọ-ogun Ṣáínà sẹ́yìn, wọ́n sì gba olú-ìlú Nanking ní Oṣù Kejìlá 1937. Lẹ́yìn ìṣubú Nanking, ẹgbẹẹgbẹ̀rún tàbí ọgọ́rọ̀ọ̀rún ẹgbẹ́run àwọn ará-ìlú Ṣáínà àti àwọn jagunjagun tí a gba ohun-ìjà lọ́wọ́ wọn ni àwọn Japan pa.

Ní Oṣù Kẹta 1938, àwọn ọmọ-ogun Nationalist ti Ṣáínà gba ìṣẹ́gun ńlá àkọ́kọ́ wọn ní Taierzhuang, ṣùgbọ́n lẹ́yìn náà ìlú Xuzhou bọ́ sí ọwọ́ àwọn Japan ní Oṣù Karùn-ún. Ní Oṣù Kẹfà 1938, àwọn ọmọ-ogun Ṣáínà dá ìtẹ̀síwájú Japan dúró nípa rírí odò Yellow River bò; ọgbọ́n yìí fún àwọn Ṣáínà ní àkókò láti múra ààbò wọn sílẹ̀ ní Wuhan, ṣùgbọ́n wọ́n gba ìlú náà nígbà tí ó di Oṣù Kẹwàá. Àwọn ìṣẹ́gun ológun Japan kò mú ìwólulẹ̀ ìtakò Ṣáínà tí Japan nírètí láti ṣàṣeyọrí wá; dípò bẹ́ẹ̀, ìjọba Ṣáínà kó lọ sí inú ilẹ̀ sí Chongqing wọ́n sì tẹ̀síwájú ogun náà.

Àwọn aáwọ̀ ààlà Soviet–Japanese

Àyọkà olórí: Soviet–Japanese border conflicts

Ní àárín sí ìparí àwọn ọdún 1930, àwọn ọmọ-ogun Japan ní Manchukuo ní aáwọ̀ ààlà lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan pẹ̀lú Soviet Union àti Mongolia. Ìlànà Japan ti Hokushin-ron, èyí tí ó tẹnu mọ́ ìmúgbòòrò Japan sí àríwá, jẹ́ èyí tí Imperial Army fẹ́ràn ní àkókò yìí. Ètò ìmúlò yìí yóò ṣòro láti pa mọ́ ní ìbámu pẹ̀lú ìṣẹ́gun Japan ní Khalkin Gol ní 1939, Ogun Ìkejì Sino-Japanese tí ó ń lọ lọ́wọ́ àti alájùmọ̀ṣepọ̀ Nazi Germany tí ó ń lépa àìdásí-tọ̀túntòsì pẹ̀lú àwọn Soviets. Japan àti Soviet Union padà fọwọ́sí Àdéhùn Àìdásí-tọ̀túntòsì ní Oṣù Kẹrin 1941, Japan sì gba ìlànà Nanshin-ron, tí Navy gbé lárugẹ, èyí tí ó darí àkíyèsí rẹ̀ sí gúúsù tí ó sì yọrí sí ogun pẹ̀lú United States àti àwọn Western Allies.

Àwọn ìgbàjọba àti àdéhùn Yúróòpù

Chamberlain, Daladier, Hitler, Mussolini, àti Ciano nínú àwòrán ní kété ṣáájú fífọwọ́sí Munich Agreement, ọjọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n Oṣù Kẹ̀sán 1938

Ní Yúróòpù, Jẹ́mánì àti Italy ń di oníjàgídíjàgan síi. Ní Oṣù Kẹta 1938, Jẹ́mánì gba Austria, lẹ́ẹ̀kan síi èyí mú ìfèsì díẹ̀ jáde láti ọ̀dọ̀ àwọn agbára Yúróòpù mìíràn. Pẹ̀lú ìwúrí, Hitler bẹ̀rẹ̀ sí ní tẹnu mọ́ àwọn ẹ̀tọ́ Jẹ́mánì lórí Sudetenland, agbègbè Czechoslovakia kan tí ó ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ẹ̀yà Jẹ́mánì. Láìpẹ́ United Kingdom àti France tẹ̀lé ìlànà ìtura-lọ́kàn ti Alákòóso Àgbà Ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì Neville Chamberlain wọ́n sì gbé agbègbè yìí fún Jẹ́mánì nínú Munich Agreement, èyí tí wọ́n ṣe lòdì sí ìfẹ́ ìjọba Czechoslovak, ní pàṣípààrọ̀ fún ìlérí pé kò ní sí ìbéèrè ilẹ̀ mìíràn mọ́. Láìpẹ́ lẹ́yìn náà, Jẹ́mánì àti Italy fipá mú Czechoslovakia láti gbé ilẹ̀ kún fún Hungary, Poland sì gba agbègbè Trans-Olza ti Czechoslovakia.

Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé gbogbo àwọn ìbéèrè Jẹ́mánì tí wọ́n sọ jáde ni a ti tẹ́lọ́rùn nípasẹ̀ àdéhùn náà, ní ìkọ̀kọ̀ inú bí Hitler gidigidi pé ìdásí United Kingdom ti dènà rẹ̀ láti gba gbogbo Czechoslovakia ní ẹ̀ẹ̀kan. Nínú àwọn ọ̀rọ̀ tí ó tẹ̀lé e, Hitler kọlu "àwọn olùwá-ogun" ti ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì àti Júù, àti ní Oṣù Kínní 1939 ó pàṣẹ ní ìkọ̀kọ̀ fún ìmúgbòòrò ńlá ti ọmọ-ogun ojú-omi Jẹ́mánì láti koju agbára ọmọ-ogun ojú-omi Gẹ̀ẹ́sì. Ní Oṣù Kẹta 1939, Jẹ́mánì kọlu ìyókù Czechoslovakia ó sì padà pín in sí Jẹ́mánì Protectorate of Bohemia and Moravia àti ìpínlẹ̀ abẹ́ tí ó fẹ́ràn Jẹ́mánì, Slovak Republic. Hitler tún fún Lithuania ní àdéhùn ìkẹyìn ní ọjọ́ ogún Oṣù Kẹta 1939, tí ó fipá mú yíyọ̀ǹda Klaipėda Region, tí ó jẹ́ Jẹ́mánì Memelland tẹ́lẹ̀.

Mínísítà Ọ̀rọ̀ Òkè-òkun Jẹ́mánì Joachim von Ribbentrop (ọ̀tún) àti olórí Soviet Joseph Stalin, lẹ́yìn fífọwọ́sí Molotov–Ribbentrop Pact, ọjọ́ kẹtàlélógún Oṣù Kẹjọ 1939

Pẹ̀lú ìdààmú ńlá àti pẹ̀lú Hitler tí ó ń ṣe àwọn ìbéèrè síwájú síi lórí Free City of Danzig, United Kingdom àti France ṣe ìdánilójú àtìlẹyìn wọn fún òmìnira Poland; nígbà tí Italy ṣẹ́gun Albania ní Oṣù Kẹrin 1939, ìdánilójú kannáà ni a fún Kingdom of Romania àti Kingdom of Greece. Láìpẹ́ lẹ́yìn ìlérí Franco-British sí Poland, Jẹ́mánì àti Italy fidi àjọṣepọ̀ tiwọn múlẹ̀ pẹ̀lú Pact of Steel. Hitler fẹ̀sùn kan United Kingdom àti Poland pé wọ́n ń gbìyànjú láti "yí Jẹ́mánì ká" ó sì kọ Anglo-German Naval Agreement àti German–Polish declaration of non-aggression.

Ipò náà di rògbòdìyàn ní ìparí Oṣù Kẹjọ bí àwọn ọmọ-ogun Jẹ́mánì ti ń tẹ̀síwájú láti kórajọ sí ààlà Poland. Ní ọjọ́ kẹtàlélógún Oṣù Kẹjọ Soviet Union fọwọ́sí àdéhùn àìbára-ẹni-jà pẹ̀lú Jẹ́mánì, lẹ́yìn tí àwọn ìjíròrò ẹlẹ́mẹ̀ta fún àjọṣepọ̀ ológun láàárín France, United Kingdom, àti Soviet Union ti kùnà. Àdéhùn yìí ní àkọsílẹ̀ ìkọ̀kọ̀ tí ó sọ àwọn "agbègbè agbára" Jẹ́mánì àti Soviet (ìwọ̀-oòrùn Poland àti Lithuania fún Jẹ́mánì; ìlà-oòrùn Poland, Finland, Estonia, Latvia àti Bessarabia fún Soviet Union), ó sì gbé ìbéèrè dìde nípa títẹ̀síwájú òmìnira Poland. Àdéhùn náà mú kí ó ṣòro fún Soviet láti tako ìpolongo kan lòdì sí Poland ó sì mú un dájú pé Jẹ́mánì kò ní dojúkọ ogun ní iwájú méjì, bí ó ti ṣe ní Ogun Àgbáyé Kìíní. Lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ lẹ́yìn náà, Hitler pàṣẹ kí ìkọlù tẹ̀síwájú ní ọjọ́ kẹrìndínlọ́gbọ̀n Oṣù Kẹjọ, ṣùgbọ́n nígbà tí ó gbọ́ pé United Kingdom ti parí àdéhùn ìrànlọ́wọ́ alájùmọ̀ṣe pẹ̀lú Poland àti pé Italy yóò dúró láìdásí-tọ̀túntòsì, ó pinnu láti sún un síwájú.

Ní ìdáhùn sí àwọn ìbéèrè United Kingdom fún ìjíròrò tààrà láti yẹra fún ogun, Jẹ́mánì ṣe àwọn ìbéèrè lórí Poland, èyí tí ó dúró gẹ́gẹ́ bí àwàwí láti mú kí àjọṣepọ̀ burú síi. Ní ọjọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n Oṣù Kẹjọ, Hitler pàṣẹ pé kí aṣojú Poland kan rìnrìn-àjò lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ lọ sí Berlin láti dúnàádúrà gbigbe Danzig sílẹ̀, àti láti gba ìdìbò láyè ní Polish Corridor nínú èyí tí àwọn ẹ̀yà Jẹ́mánì yóò dìbò lórí yíyapa kúrò. Àwọn Poland kọ̀ láti tẹ̀lé àwọn ìbéèrè Jẹ́mánì, àti ní òru ọjọ́ ọgbọ̀n sí ọjọ́ kọkànlélọ́gbọ̀n Oṣù Kẹjọ nínú ìpàdé aáwọ̀ pẹ̀lú aṣojú ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì Nevile Henderson, Ribbentrop kéde pé Jẹ́mánì ka àwọn ìbéèrè rẹ̀ sí èyí tí wọ́n kọ̀.

Ipa ọ̀nà ogun náà

Ẹ tún wo: Diplomatic history of World War II àti World War II by country

Ogun bésílẹ̀ ní Yúróòpù (1939–1940)

Àyọkà olórí: European theatre of World War II

Fọ́tò ìpolongo Jẹ́mánì kan tí ó tún ṣe àfihàn yíyọ ààlà Poland kúrò ní Sopot

Ní ọjọ́ kìíní Oṣù Kẹ̀sán 1939, Jẹ́mánì kọlu Poland lẹ́yìn tí ó ti ṣètò ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìṣẹ̀lẹ̀ ààlà tí kìí ṣe òtítọ́ gẹ́gẹ́ bí àwàwí láti bẹ̀rẹ̀ ìkọlù náà. Ìkọlù Jẹ́mánì àkọ́kọ́ ti ogun náà wáyé lòdì sí àwọn ààbò Poland ní Westerplatte. United Kingdom fèsì pẹ̀lú àdéhùn ìkẹyìn fún Jẹ́mánì láti dáwọ́ iṣẹ́ ológun dúró, àti ní ọjọ́ kẹta Oṣù Kẹ̀sán, lẹ́yìn tí wọ́n kọ etí ikún sí àdéhùn náà, Britain àti France kéde ogun lórí Jẹ́mánì. Nígbà àkókò Ogun Ayédèrú, àjọṣepọ̀ náà kò pèsè àtìlẹyìn ológun tààrà kankan fún Poland, yàtọ̀ sí ìgbésẹ̀ kúkúrú ti France sínú Saarland. Àwọn Western Allies tún bẹ̀rẹ̀ ìdèna ojú-omi ti Jẹ́mánì, èyí tí ó ní èrò láti ba ọrọ̀-ajé àti ipá ogun orílẹ̀-èdè náà jẹ́. Jẹ́mánì fèsì nípa pàṣẹ ogun ọkọ̀-necker U-boat lòdì sí àwọn ọkọ̀-òwò àti ọkọ̀-ogun Allies, èyí tí ó padà di Ogun Atlantic. Ní ọjọ́ kẹjọ Oṣù Kẹ̀sán, àwọn ọmọ-ogun Jẹ́mánì dé etílé Warsaw. Ìkọlù-padà Poland ní ìwọ̀-oòrùn dá ìtẹ̀síwájú Jẹ́mánì dúró fún ọjọ́ díẹ̀, ṣùgbọ́n Wehrmacht yí i ká. Àwọn ìyókù ọmọ-ogun Poland já lọ sí Warsaw tí a yíká. Ní ọjọ́ kვიtadilogun Oṣù Kẹ̀sán 1939, ọjọ́ méjì lẹ́yìn fífọwọ́sí ìdáwọ́-iná-dúró pẹ̀lú Japan, Soviet Union kọlu Poland lábẹ́ àwàwí pé ìpínlẹ̀ Poland ti dẹ́kun láti wà. Ní ọjọ́ kùtàdínlọ́gbọ̀n Oṣù Kẹ̀sán, àwọn olùṣọ́ Warsaw jọ̀wọ́ ara wọn fún àwọn Jẹ́mánì, àti ẹgbẹ́ ọmọ-ogun ńlá tí ó kẹ́yìn ti Poland tẹríba ní ọjọ́ kẹfà Oṣù Kẹwàá. Láìka ìjatil ológun sí, Poland kò juwọ́sílẹ̀ rí; dípò bẹ́ẹ̀, ó dá ìjọba Poland ní ìlú-mìíràn sílẹ̀ àti ẹ̀rọ ìjọba abẹ́lé tí ó wà ní Poland tí a gba. Apá pàtàkì ti àwọn òṣìṣẹ́ ológun Poland sá lọ sí Romania àti Latvia; ọ̀pọ̀lọpọ̀ wọn padà bá Axis jà ní àwọn ibi ogun mìíràn.

Jẹ́mánì gba ìwọ̀-oòrùn Poland ó sì ṣe àkóso àárín Poland; Soviet Union gba ìlà-oòrùn Poland. Wọ́n gbé àwọn apá kéékèèké ilẹ̀ Poland fún Lithuania àti Slovakia. Ní ọjọ́ kẹfà Oṣù Kẹwàá, Hitler ṣe ìfilọ̀ àlàáfíà ní gbangba fún United Kingdom àti France ṣùgbọ́n ó sọ pé ọjọ́ iwájú Poland jẹ́ èyí tí Jẹ́mánì àti Soviet Union nìkan yóò pinnu. Wọ́n kọ ìfilọ̀ náà Hitler sì pàṣẹ ìkọlù lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ lórí France, èyí tí wọ́n sún síwájú títí di ìgbà ìrúwé 1940 nítorí ojú-ọjọ́ tí kò dára.

Mannerheim Line àti Karelian Isthmus ní ọjọ́ tí ó kẹ́yìn Winter War, ọjọ́ kẹtàlá Oṣù Kẹta 1940

Lẹ́yìn tí ogun bésílẹ̀ ní Poland, Stalin halẹ̀ mọ́ Estonia, Latvia, àti Lithuania pẹ̀lú ìkọlù ológun, ó fipá mú àwọn orílẹ̀-èdè Baltic mẹ́tẹ̀ẹ̀ta láti fọwọ́sí àwọn àdéhùn tí ó gba dídá àwọn ibùdó ológun Soviet sílẹ̀ ní àwọn orílẹ̀-èdè wọ̀nyí; ní Oṣù Kẹwàá 1939, wọ́n gbé àwọn ọmọ-ogun Soviet pàtàkì lọ síbẹ̀. Finland kọ̀ láti fọwọ́sí irúfẹ́ àdéhùn bẹ́ẹ̀ ó sì kọ̀ láti gbé apá kan ilẹ̀ rẹ̀ fún Soviet Union. Soviet Union kọlu Finland ní Oṣù Kọkànlá 1939, wọ́n sì padà lé e kúrò nínú League of Nations fún ìwà-ọ̀daràn ti ìkọlù yìí. Láìka iye àwọn ọmọ-ogun tí ó pọ̀ jùlọ sí, àṣeyọrí ológun Soviet nígbà Winter War kò pọ̀, ogun Finno–Soviet sì parí ní Oṣù Kẹta 1940 pẹ̀lú àwọn ilẹ̀ díẹ̀ tí Finland yọ̀ǹda.

Ní Oṣù Kẹfà 1940, Soviet Union gba gbogbo àwọn ilẹ̀ Estonia, Latvia àti Lithuania, bákan náà àti àwọn agbègbè Romania ti Bessarabia, Northern Bukovina, àti agbègbè Hertsa. Ní Oṣù Kẹjọ 1940, Hitler gbé Second Vienna Award ka Romania èyí tí ó yọrí sí gbigbe Northern Transylvania fún Hungary. Ní Oṣù Kẹ̀sán 1940, Bulgaria béèrè Southern Dobruja lọ́wọ́ Romania pẹ̀lú àtìlẹyìn Jẹ́mánì àti Italy, èyí tí ó yọrí sí Treaty of Craiova. Pàdánù ìdá mẹ́ta ilẹ̀ Romania ti ọdún 1939 fa ìfipágbajọba lòdì sí Ọba Carol II, tí ó sọ Romania di apàṣẹwàá fascist lábẹ́ Marshal Ion Antonescu, pẹ̀lú ìdarí síhà Axis nínú ìrètí ìdánilójú Jẹ́mánì. Lẹ́ẹ̀kannáà, ìbáṣepọ̀ òṣèlú àti ifọwọ́sowọ́pọ̀ ọrọ̀-ajé Jẹ́mánì–Soviet bẹ̀rẹ̀ sí ní lọ́ra, àwọn orílẹ̀-èdè méjèèjì sì bẹ̀rẹ̀ ìmúrasílẹ̀ fún ogun.

Ìwọ̀-oòrùn Yúróòpù (1940–1941)

Àyọkà olórí: Western Front (World War II)

Ìtẹ̀síwájú Jẹ́mánì sínú Belgium àti Àríwá France, ọjọ́ kẹwàá Oṣù Karùn-ún – ọjọ́ kẹrin Oṣù Kẹfà 1940, tí ó kọjá Maginot Line (tí a fi pupa dúdú hàn)

Ní Oṣù Kẹrin 1940, Jẹ́mánì kọlu Denmark àti Norway láti dáàbò bo àwọn ẹrù irin láti Sweden, èyí tí àwọn Allies ń gbìyànjú láti dènà. Denmark tẹríba lẹ́yìn wákàtí mẹ́fà, àti láìka àtìlẹyìn Allies sí, wọ́n ṣẹ́gun Norway láàárín oṣù méjì. Ìbínú Britain lórí ogun Norway yọrí sí ìkọ̀wé fi ipò sílẹ̀ ti Alákòóso Àgbà Neville Chamberlain, ẹni tí Winston Churchill rọ́pò ní ọjọ́ kẹwàá Oṣù Karùn-ún 1940.

Ní ọjọ́ kannáà, Jẹ́mánì ṣe ìkọlù sí France. Láti yẹra fún àwọn odi líle Maginot Line ní ààlà Franco-German, Jẹ́mánì darí ìkọlù rẹ̀ sí àwọn orílẹ̀-èdè aláìdásí-tọ̀túntòsì ti Belgium, Netherlands, àti Luxembourg. Àwọn Jẹ́mánì ṣe ọgbọ́n yíyíká nípasẹ̀ agbègbè Ardennes, èyí tí àwọn Allies ti rò tẹ́lẹ̀ pé ó jẹ́ ìdènà àdánidá tí kò ṣeé gbà kọjá fún àwọn ọkọ̀-ogun. Nípa lílo àwọn ọgbọ́n Blitzkrieg tuntun lọ́nà àṣeyọrí, Wehrmacht yára tẹ̀síwájú sí Channel ó sì gé àwọn ọmọ-ogun Allied kúrò ní Belgium, tí ó há ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ọmọ-ogun Allied mọ́ ààlà Franco-Belgian nítòsí Lille. United Kingdom ṣàṣeyọrí láti kó ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ọmọ-ogun Allied kúrò ní ilẹ̀ náà ní ìbẹ̀rẹ̀ Oṣù Kẹfà, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n ní láti fi gbogbo ohun-èèlò wọn sílẹ̀.

Ní ọjọ́ kẹwàá Oṣù Kẹfà, Italy kọlu France, ó kéde ogun lórí France àti United Kingdom méjèèjì. Àwọn Jẹ́mánì yíjú sí gúúsù lòdì sí àwọn ọmọ-ogun France tí wọ́n ti dínkù, Paris sì bọ́ sí ọwọ́ wọn ní ọjọ́ kẹrinlá Oṣù Kẹfà. Ọjọ́ mẹ́jọ lẹ́yìn náà France fọwọ́sí àdéhùn ìdáwọ́-iná-dúró pẹ̀lú Jẹ́mánì; wọ́n pín in sí Jẹ́mánì àti àwọn agbègbè ìgbàjọba Italy, àti ìpínlẹ̀ tí kò sí lábẹ́ ìgbàjọba lábẹ́ Ìjọba Vichy, èyí tí ó jẹ́ pé, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó jẹ́ aláìdásí-tọ̀túntòsì lábẹ́ òfin, ó sábà máa ń ṣe atilẹyin fún Jẹ́mánì. France pa ọmọ-ogun ojú-omi rẹ̀ mọ́, èyí tí United Kingdom kọlu ní ọjọ́ kẹta Oṣù Keje nínú ìgbìyànjú láti dènà gbígba tí Jẹ́mánì lè gba á.

Ogun ojú-ofurufu Battle of Britain bẹ̀rẹ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀ Oṣù Keje pẹ̀lú àwọn ìkọlù Luftwaffe lórí ọkọ̀-ojú-omi àti èbúté. Ìpolongo Jẹ́mánì fún agbára ojú-ofurufu bẹ̀rẹ̀ ní Oṣù Kẹjọ ṣùgbọ́n ìkùnà rẹ̀ láti ṣẹ́gun RAF Fighter Command fipá mú sísún ìkọlù Jẹ́mánì tí a dámọ̀ràn lórí Britain síwájú títí láé. Ìkọlù bọ́m̀bù ọgbọ́n ti Jẹ́mánì pọ̀ sí i pẹ̀lú àwọn ìkọlù òru lórí London àti àwọn ìlú ńlá mìíràn ní the Blitz, ṣùgbọ́n ó fẹ́rẹ̀ parí ní Oṣù Karùn-ún 1941 lẹ́yìn tí ó kùnà láti da ipá ogun Britain rú lọ́nà pàtàkì.

Ní lílo àwọn èbúté France tí wọ́n ṣẹ̀ṣẹ̀ gba, Ọmọ-ogun Ojú-omi Jẹ́mánì gbádùn àṣeyọrí lòdì sí Royal Navy tí ó ti tàn kálẹ̀ jù, nípa lílo U-boats lòdì sí ọkọ̀-òwò Britain ní Atlantic. British Home Fleet ṣe àṣeyọrí pàtàkì ní ọjọ́ kẹtàdínlọ́gbọ̀n Oṣù Karùn-ún 1941 nípa ríri ọkọ̀-ogun Jẹ́mánì Bismarck rì.

Ní Oṣù Kọkànlá 1939, United States ń ṣe ìrànlọ́wọ́ fún Ṣáínà àti Western Allies, ó sì ti ṣàtúnṣe Neutrality Act láti gba "cash and carry" rírà láyè fún àwọn Allies. Ní 1940, lẹ́yìn tí Jẹ́mánì gba Paris, ìwọ̀n United States Navy pọ̀ sí i gidigidi. Ní Oṣù Kẹ̀sán United States tún gbà sí pàṣípààrọ̀ àwọn ọkọ̀-ogun apanirun Amẹ́ríkà fún àwọn ibùdó Britain. Síbẹ̀, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ará-ìlú Amẹ́ríkà tẹ̀síwájú láti tako ìdásí ológun tààrà nínú aáwọ̀ náà títí di 1941. Ní Oṣù Kejìlá 1940, Ààrẹ Franklin D. Roosevelt fẹ̀sùn kan Hitler pé ó ń gbèrò láti ṣẹ́gun àgbáyé ó sì sọ pé kò sí ìjíròrò kankan tí ó wúlò, ó ké sí United States láti di "ilé-ìhámọ́ra tiwantiwa" ó sì gbé àwọn ètò Lend-Lease ti ìrànlọ́wọ́ ológun àti ti ẹ̀dá ènìyàn lárugẹ láti ṣe àtìlẹyìn fún ipá ogun Britain; Lend-Lease padà dé ọ̀dọ̀ àwọn Allies mìíràn, pẹ̀lú Soviet Union lẹ́yìn tí Jẹ́mánì kọlu ú. United States bẹ̀rẹ̀ ètò ọgbọ́n láti múra sílẹ̀ fún ìkọlù ńlá lòdì sí Jẹ́mánì.

Ní òpin Oṣù Kẹ̀sán 1940, Tripartite Pact so Japan, Italy, àti Jẹ́mánì pọ̀ ní gbangba gẹ́gẹ́ bí Axis powers. Tripartite Pact sọ pé orílẹ̀-èdè èyíkéyìí—ayàfi Soviet Union—tí ó bá kọlu Agbára Axis kan yóò fi ipá mú láti bá gbogbo àwọn mẹ́tẹ̀ẹ̀ta jà. Axis gbòòrò síi ní Oṣù Kọkànlá 1940 nígbà tí Hungary, Slovakia, àti Romania darapọ̀. Romania àti Hungary ṣe àwọn àfikún pàtàkì sí ogun Axis lòdì sí Soviet Union, nínú ọ̀ràn ti Romania ní apá kan láti gba ilẹ̀ tí wọ́n gbé fún Soviet Union padà.

Mẹditarenia (1940–1941)

Àyọkà olórí: Mediterranean and Middle East theatre of World War II

Ní ìbẹ̀rẹ̀ Oṣù Kẹfà 1940, Italian Regia Aeronautica kọlu ó sì dènà Malta, ohun-ìní Britain. Láti ìparí ìgbà ẹ̀rùn sí ìbẹ̀rẹ̀ ìgbà ìwóewé, Italy ṣẹ́gun British Somaliland ó sì ṣe ìkọlù sínú Egypt tí Britain dìmú. Ní Oṣù Kẹwàá, Italy kọlu Greece, ṣùgbọ́n wọ́n lé ìkọlù náà padà pẹ̀lú òfò ńlá fún Italy; ogun náà parí láàárín oṣù díẹ̀ pẹ̀lú àwọn ìyípadà ilẹ̀ kéékèèké. Láti ran Italy lọ́wọ́ àti láti dènà Britain láti rí àyè dúró, Jẹ́mánì múra láti kọlu Balkans, èyí tí yóò wu àwọn pápá epo Romania léwu tí yóò sì kọlu agbára Britain ní Mediterranean.

Jẹ́mánì Panzer III ti Afrika Korps ń tẹ̀síwájú kọjá aṣálẹ̀ Àríwá Áfíríkà, Oṣù Kẹrin 1941

Ní Oṣù Kejìlá 1940, àwọn ọmọ-ogun British Empire bẹ̀rẹ̀ ìkọlù-padà lòdì sí àwọn ọmọ-ogun Italy ní Egypt àti Italian East Africa. Àwọn ìkọlù náà yọrí sí rere; nípa ìbẹ̀rẹ̀ Oṣù Kejì 1941, Italy ti pàdánù ìṣàkóso ìlà-oòrùn Libya, àti pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ọmọ-ogun Italy ni a ti mú ní ẹ̀wọ̀n. Ọmọ-ogun Ojú-omi Italy náà jìyà àwọn ìjatil ńlá, pẹ̀lú Royal Navy tí ó ba àwọn ọkọ̀-ogun Italy mẹ́ta jẹ́ lẹ́yìn ìkọlù ọkọ̀-òfuurufú ní Taranto, tí ó sì sọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ọkọ̀-ogun mìíràn di aláìlágbára ní Battle of Cape Matapan.

Àwọn ìjatil Italy mú kí Jẹ́mánì gbé ẹgbẹ́ ọmọ-ogun kan lọ sí Àríwá Áfíríkà; ní òpin Oṣù Kẹta 1941, Rommel's Afrika Korps ṣe ìfilọ́lẹ̀ ìkọlù tí ó lé àwọn ọmọ-ogun Commonwealth sẹ́yìn. Láàárín oṣù kan, àwọn ọmọ-ogun Axis tẹ̀síwájú sí ìwọ̀-oòrùn Egypt wọ́n sì yí èbúté Tobruk ká.

Nípa ìparí Oṣù Kẹta 1941, Bulgaria àti Yugoslavia fọwọ́sí Tripartite Pact; síbẹ̀síbẹ̀, àwọn onítara-orílẹ̀-èdè tí wọ́n fẹ́ràn Britain gbajọba ní Yugoslavia ní ọjọ́ méjì lẹ́yìn náà. Jẹ́mánì àti Italy fèsì pẹ̀lú ìkọlù lẹ́ẹ̀kannáà sí Yugoslavia àti Greece, tí ó bẹ̀rẹ̀ ní ọjọ́ kẹfà Oṣù Kẹrin 1941; àwọn orílẹ̀-èdè méjèèjì ni a fipá mú láti tẹríba láàárín oṣù náà. Ìkọlù ojú-ofurufu ti erékùṣù Greece ti Crete ní òpin Oṣù Karùn-ún parí ìṣẹ́gun Jẹ́mánì lórí Balkans. Ogun abẹ́lé (Partisan warfare) bẹ̀rẹ̀ lẹ́yìn náà lòdì sí ìgbàjọba Axis ní Yugoslavia, èyí tí ó tẹ̀síwájú títí di òpin ogun náà.

Ní Àárín Gbungbun Ìlà-oòrùn ní Oṣù Karùn-ún, àwọn ọmọ-ogun Commonwealth pa ìdìde kan rẹ́ ní Iraq èyí tí àwọn ọkọ̀-òfuurufú Jẹ́mánì láti àwọn ibùdó láàárín Syria tí Vichy ń darí ti ṣe àtìlẹyìn fún. Láàárín Oṣù Kẹfà àti Oṣù Keje, àwọn ọmọ-ogun tí Britain ń darí kọlu wọ́n sì gba àwọn ohun-ìní France ti Syria àti Lebanon, pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ láti ọ̀dọ̀ Free French.

Ìkọlù Axis lórí Soviet Union (1941)

Àyọkà olórí: Eastern Front (World War II)

Àwòrán mapu ìpele Yúróòpù ti Ogun Àgbáyé II, 1939–1945 – Pupa: Western Allies àti Soviet Union lẹ́yìn 1941; Aláwọ̀ Ewé: Soviet Union ṣáájú 1941; Búlúù: Axis powers

Pẹ̀lú ipò ní Yúróòpù àti Éṣíà tí ó dúró sójú kan díẹ̀, Jẹ́mánì, Japan, àti Soviet Union ṣe àwọn ìmúrasílẹ̀ fún ogun. Pẹ̀lú àwọn Soviets tí wọ́n ń ṣọ́ra fún àwọn aáwọ̀ tí ó ń pọ̀ sí i pẹ̀lú Jẹ́mánì, àti àwọn Japanese tí wọ́n ń gbèrò láti lo àǹfààní Ogun Yúróòpù láti gba àwọn ohun-ìní Yúróòpù tí ó kún fún àwọn ohun-àlùmọ́ni ní Gúúsù Ìlà-oòrùn Éṣíà, àwọn agbára méjèèjì fọwọ́sí Àdéhùn Àìdásí-tọ̀túntòsì ní Oṣù Kẹrin 1941. Ní ìdàkejì, àwọn Jẹ́mánì ń ṣe ìmúrasílẹ̀ díẹ̀díẹ̀ fún ìkọlù lórí Soviet Union, wọ́n ń kó àwọn ọmọ-ogun jọ ní ààlà Soviet.

Hitler gbàgbọ́ pé kíkọ̀ tí United Kingdom kọ̀ láti fòpin sí ogun náà dá lórí ìrètí pé United States àti Soviet Union yóò wọ ogun lòdì sí Jẹ́mánì. Ní ọjọ́ kọkànlélọ́gbọ̀n Oṣù Keje 1940, Hitler pinnu pé a gbọ́dọ̀ pa Soviet Union run ó sì ní èrò láti ṣẹ́gun Ukraine, Baltic states àti Byelorussia. Síbẹ̀síbẹ̀, àwọn òṣìṣẹ́ Jẹ́mánì gíga mìíràn bíi Ribbentrop rí àǹfààní láti dá ẹgbẹ́ Euro-Asian kan sílẹ̀ lòdì sí British Empire nípa pípe Soviet Union sínú Tripartite Pact. Ní Oṣù Kọkànlá 1940, àwọn ìjíròrò wáyé láti pinnu bóyá Soviet Union yóò darapọ̀ mọ́ àdéhùn náà. Àwọn Soviets fi ìfẹ́ hàn díẹ̀ ṣùgbọ́n wọ́n béèrè fún àwọn yíyọ̀ǹda láti Finland, Bulgaria, Turkey, àti Japan tí Jẹ́mánì kà sí èyí tí kò ṣeé gbà. Ní ọjọ́ kejìdínlógún Oṣù Kejìlá 1940, Hitler pàṣẹ láti múra sílẹ̀ fún ìkọlù Soviet Union.

Ní ọjọ́ kejìlélógún Oṣù Kẹfà 1941, Jẹ́mánì, pẹ̀lú àtìlẹyìn Italy àti Romania, kọlu Soviet Union ní Operation Barbarossa, pẹ̀lú Jẹ́mánì tí ń fẹ̀sùn kan àwọn Soviets ti dídìtẹ̀ mọ́ wọn; Finland àti Hungary darapọ̀ mọ́ wọn láìpẹ́. Àwọn ibi tí ìkọlù òjijì yìí darí sí ní pàtàkì ni agbègbè Baltic, Moscow àti Ukraine, pẹ̀lú góńgó ìkẹyìn ti píparí ogun 1941 náà nítòsí Arkhangelsk–Astrakhan line—láti Caspian sí White Seas. Àwọn èrò Hitler ni láti pa Soviet Union run gẹ́gẹ́ bí agbára ológun, pa kọ́múnísìmù run, ṣẹ̀dá Lebensraum ("àyè ìgbé") nípa gbígba ilẹ̀ lọ́wọ́ àwọn abínibí, àti dídánilójú àǹfààní sí àwọn ohun-àlùmọ́ni pàtàkì tí a nílò láti ṣẹ́gun àwọn abanidíje Jẹ́mánì tí ó kù.

Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé Red Army ń múra sílẹ̀ fún ìkọlù-padà pàtàkì ṣáájú ogun náà, Operation Barbarossa fipá mú àṣẹ gíga Soviet láti gba ààbò oní-ọgbọ́n. Nígbà ẹ̀rùn, Axis ṣe àwọn àṣeyọrí ńlá sínú ilẹ̀ Soviet, tí ó fa òfò ńlá nínú àwọn ènìyàn àti ohun-èèlò. Ní àárín Oṣù Kẹjọ, síbẹ̀síbẹ̀, Jẹ́mánì Army High Command pinnu láti dá ìkọlù ti Army Group Centre tí ó ti dínkù gidigidi dúró, àti láti darí 2nd Panzer Group láti fún àwọn ọmọ-ogun tí ń tẹ̀síwájú sí àárín Ukraine àti Leningrad lókun. Ìkọlù Kiev yọrí sí rere lọ́pọ̀lọpọ̀, tí ó yọrí sí yíyíká àti pípa àwọn ọmọ-ogun Soviet mẹrin run, ó sì mú kí ó ṣeéṣe láti tẹ̀síwájú sínú Crimea àti ìlà-oòrùn Ukraine tí ó ní ilé-iṣẹ́ púpọ̀ (First Battle of Kharkov).

Àwọn ará-ìlú Russia ń fi àwọn ilé tí ó bàjẹ́ sílẹ̀ lẹ́yìn ìkọlù bọ́m̀bù Jẹ́mánì nígbà ìdènà Leningrad (Saint Petersburg), ọjọ́ kẹwàá Oṣù Kejìlá 1942

Dídarí ìdá mẹ́ta nínú mẹrin àwọn ọmọ-ogun Axis àti púpọ̀ nínú àwọn ipá ojú-ofurufu wọn láti France àti àárín Mediterranean sí Iwájú Ogun Ìlà-oòrùn mú kí United Kingdom tún rò nípa ọgbọ́n ńlá rẹ̀. Ní Oṣù Keje, UK àti Soviet Union dá àjọṣepọ̀ ológun lòdì sí Jẹ́mánì àti ní Oṣù Kẹjọ, United Kingdom àti United States lápapọ̀ gbé Atlantic Charter jáde, èyí tí ó ṣe àlàyé àwọn góńgó Britain àti Amẹ́ríkà fún ayé lẹ́yìn ogun. Ní ìparí Oṣù Kẹjọ àwọn British àti Soviets kọlu Iran aláìdásí-tọ̀túntòsì láti dáàbò bo Persian Corridor, àwọn pápá epo Iran, àti láti dènà èyíkéyìí ìtẹ̀síwájú Axis nípasẹ̀ Iran síhà àwọn pápá epo Baku tàbí India.

Nípa Oṣù Kẹwàá, àwọn agbára Axis ti ṣàṣeyọrí àwọn góńgó iṣẹ́ ní Ukraine àti agbègbè Baltic, pẹ̀lú ìdènà Leningrad nìkan àti Sevastopol tí ó ń tẹ̀síwájú. Ìkọlù ńlá lòdì sí Moscow tún bẹ̀rẹ̀; lẹ́yìn oṣù méjì ti ìjà líle ní ojú-ọjọ́ tí ó ń le síi, ọmọ-ogun Jẹ́mánì fẹ́rẹ̀ dé etílé Moscow, níbi tí àwọn ọmọ-ogun tí ó ti rẹ̀ ti di mímú ní ipá láti dá ìkọlù náà dúró. Àwọn ilẹ̀ ńlá ni àwọn ọmọ-ogun Axis gba, ṣùgbọ́n ìpolongo wọn kùnà láti ṣàṣeyọrí àwọn góńgó pàtàkì rẹ̀: àwọn ìlú pàtàkì méjì ṣì wà ní ọwọ́ Soviet, agbára Soviet láti kọjujà kò fọ́, Soviet Union sì pa apá pàtàkì ti agbára ológun rẹ̀ mọ́. Ìpele blitzkrieg ti ogun náà ní Yúróòpù ti parí.

Nípa ìbẹ̀rẹ̀ Oṣù Kejìlá, àwọn ọmọ-ogun tí a pè sísẹ́ tí wọ́n ṣẹ̀ṣẹ̀ kórajọ gba àwọn Soviets láyè láti ṣàṣeyọrí ìdọ́gba iye pẹ̀lú àwọn ọmọ-ogun Axis. Èyí, àti dátà òye tí ó fidi rẹ̀ múlẹ̀ pé iye kékeré àwọn ọmọ-ogun Soviet ní Ìlà-oòrùn yóò tó láti dènà èyíkéyìí ìkọlù láti ọ̀dọ̀ Japanese Kwantung Army, gba àwọn Soviets láyè láti bẹ̀rẹ̀ ìkọlù-padà ńlá tí ó bẹ̀rẹ̀ ní ọjọ́ karùn-ún Oṣù Kejìlá ní gbogbo iwájú ogun tí ó sì ti àwọn ọmọ-ogun Jẹ́mánì sẹ́yìn ní 100–250 kilometres (62–155 mi) sí ìwọ̀-oòrùn.

Ogun bésílẹ̀ ní Pàsífíìkì (1941)

Àyọkà olórí: Pacific War

Àwọn ọmọ-ogun Japan ń wọ Hong Kong, ọjọ́ kẹjọ Oṣù Kejìlá 1941

Lẹ́yìn ìṣẹ̀lẹ̀ Mukden ti àṣìborí Japan ní 1931, ìkọlù Japan lórí ọkọ̀-ogun USS Panay ti Amẹ́ríkà ní 1937, àti Ìpakúpa Nanjing ti 1937–1938, àjọṣepọ̀ Japan-Amẹ́ríkà bàjẹ́. Ní 1939, United States fi tó Japan letí pé òun kò ní fa àdéhùn òwò òun gùn, àti pé èrò àwọn ará-ìlú Amẹ́ríkà tí ó tako ìfẹ̀gbe Japan yọrí sí ọ̀wọ́ àwọn ìfòfindè ọrọ̀-ajé—Òfin Ìṣàkóso Ìkójáde—èyí tí ó fòfindè lórí ìkójáde àwọn kẹ́míkà, ohun-àlùmọ́ni àti ẹ̀yà-ara ohun-ìjà ológun láti US sí Japan, tí ó sì mú ìfúnpa ọrọ̀-ajé pọ̀ síi lórí ìjọba Japan. Ní 1939 Japan ṣe ìkọlù àkọ́kọ́ rẹ̀ sí Changsha, ṣùgbọ́n wọ́n lé wọn padà nígbà tí ó di ìparí Oṣù Kẹ̀sán. Láìka ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìkọlù sí láti ọ̀dọ̀ àwọn méjèèjì, nípa 1940 ogun láàárín Ṣáínà àti Japan ti dúró sójú kan. Láti mú ìfúnpa pọ̀ síi lórí Ṣáínà nípa dídènà àwọn ọ̀nà ìpèsè, àti láti mú ipò àwọn ọmọ-ogun Japan dúró dáradára bí ogun bá bésílẹ̀ pẹ̀lú àwọn agbára Ìwọ̀-oòrùn, Japan kọlu ó sì gba àríwá Indochina ní Oṣù Kẹ̀sán 1940.

Àwọn ọmọ-ogun nationalist Ṣáínà ṣe ìkọlù-padà ńlá ní ìbẹ̀rẹ̀ 1940. Ní Oṣù Kẹjọ, àwọn kọ́múnísítì Ṣáínà ṣe ìkọlù ní Àárín Ṣáínà; ní ìgbẹ̀san, Japan gbé àwọn ìgbésẹ̀ líle kalẹ̀ ní àwọn agbègbè tí wọ́n gba láti dín àwọn ènìyàn àti ohun-èèlò fún àwọn kọ́múnísítì kù. Ìkórìíra tí ó ń tẹ̀síwájú láàárín àwọn ọmọ-ogun kọ́múnísítì àti nationalist ti Ṣáínà yọrí sí ìjà ológun ní Oṣù Kínní 1941, èyí tí ó fòpin sí ìfọwọ́sowọ́pọ̀ wọn pátápátá. Ní Oṣù Kẹta, ẹgbẹ́ ọmọ-ogun kọkànlá ti Japan kọlu olú-ilé-iṣẹ́ ẹgbẹ́ ọmọ-ogun kọkàndínlógún ti nationalist Ṣáínà ṣùgbọ́n wọ́n lé wọn padà nígbà Battle of Shanggao. Ní Oṣù Kẹ̀sán, Japan gbìyànjú láti gba ìlú Changsha lẹ́ẹ̀kan síi, wọ́n sì bá àwọn ọmọ-ogun nationalist Ṣáínà jà.

Àwọn àṣeyọrí Jẹ́mánì ní Yúróòpù mú kí Japan mú ìfúnpa pọ̀ síi lórí àwọn ìjọba Yúróòpù ní Gúúsù Ìlà-oòrùn Éṣíà. Ìjọba Dutch gbà láti pèsè epo fún Japan láti Dutch East Indies, ṣùgbọ́n àwọn ìjíròrò fún àǹfààní síi sí àwọn ohun-àlùmọ́ni wọn já sí pàbó ní Oṣù Kẹfà 1941. Ní Oṣù Keje 1941 Japan rán àwọn ọmọ-ogun sí gúúsù Indochina, tí ó ń wu àwọn ohun-ìní British àti Dutch léwu ní Ìlà-oòrùn Jìnnà. United States, United Kingdom, àti àwọn ìjọba Ìwọ̀-oòrùn mìíràn fèsì sí ìgbésẹ̀ yìí pẹ̀lú dídá àwọn dúkìá Japan dúró àti ìfòfindè epo pátápátá. Ní àkókò kannáà, Japan ń gbèrò ìkọlù lórí Soviet Far East, pẹ̀lú èrò láti lo àǹfààní ìkọlù Jẹ́mánì ní ìwọ̀-oòrùn, ṣùgbọ́n ó kọ iṣẹ́ náà sílẹ̀ lẹ́yìn àwọn ìfòfindè náà.

Láti ìbẹ̀rẹ̀ 1941, United States àti Japan ti ń ṣe ìjíròrò nínú ìgbìyànjú láti mú àjọṣepọ̀ wọn tí ó ti bàjẹ́ sunwọ̀n síi àti láti fòpin sí ogun ní Ṣáínà. Japan mú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àbá wá èyí tí àwọn Amẹ́ríkà kọ̀ pé kò tó. Ní àkókò kannáà United States, United Kingdom, àti Netherlands ṣe ìjíròrò ìkọ̀kọ̀ fún ààbò àpapọ̀ ti àwọn agbègbè wọn, bí Japan bá kọlu èyíkéyìí nínú wọn. Roosevelt fún Philippines lókun (ìpínlẹ̀ abẹ́ ààbò Amẹ́ríkà tí wọ́n ṣètò òmìnira fún ní 1946) ó sì kìlọ̀ fún Japan pé United States yóò fèsì sí àwọn ìkọlù Japan lòdì sí "àwọn orílẹ̀-èdè aládùúgbò" èyíkéyìí.

Àdàkọ:USS ti bàjẹ́ pátápátá nínú ìkọlù òjijì ojú-ofurufu Japan lórí Ọmọ-ogun Ojú-omi Pàsífíìkì ti United States ní Pearl Harbor, Ọjọ́ Àìkú keje Oṣù Kejìlá 1941

Pẹ̀lú ìrẹ̀wẹ̀sì nítorí àìsí ìtẹ̀síwájú àti ìmọ̀lára ìfúnpa láti ọwọ́ àwọn ìfòfindè Amẹ́ríkà–British–Dutch, Japan múra fún ogun. Ọba Hirohito, lẹ́yìn ṣíṣiyèméjì ní ìbẹ̀rẹ̀ nípa àwọn àǹfààní Japan láti ṣẹ́gun, bẹ̀rẹ̀ sí ní fọwọ́sí wíwọle Japan sínú ogun náà. Gẹ́gẹ́ bí àbájáde, Alákòóso Àgbà Fumimaro Konoe kọ̀wé fi ipò sílẹ̀. Hirohito kọ̀ àbá láti yan Prince Naruhiko Higashikuni sí ipò rẹ̀, dípò bẹ́ẹ̀ ó yan Mínísítà Ogun Hideki Tojo. Ní ọjọ́ kẹta Oṣù Kọkànlá, Nagano ṣe àlàyé lẹ́kùn-únrẹ́rẹ́ nípa ètò ìkọlù lórí Pearl Harbor fún Ọba náà. Ní ọjọ́ karùn-ún Oṣù Kọkànlá, Hirohito fọwọ́sí ètò iṣẹ́ fún ogun náà níbi àpéjọ ọba. Ní ọjọ́ ogún Oṣù Kọkànlá, ìjọba tuntun náà gbé àbá ìgbà-díẹ̀ kalẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìfilọ̀ ìkẹyìn rẹ̀. Ó béèrè fún òpin sí ìrànlọ́wọ́ Amẹ́ríkà fún Ṣáínà àti fún gbígbé ìfòfindè kúrò lórí ipese epo àti àwọn ohun-àlùmọ́ni mìíràn fún Japan. Ní pàṣípààrọ̀, Japan ṣe ìlérí láti má ṣe ìkọlù kankan ní Gúúsù Ìlà-oòrùn Éṣíà àti láti kó àwọn ọmọ-ogun rẹ̀ kúrò ní gúúsù Indochina. Àbá-ìdáhùn Amẹ́ríkà ti ọjọ́ kẹrìndínlọ́gbọ̀n Oṣù Kọkànlá béèrè pé kí Japan kó kúrò ní gbogbo Ṣáínà láìsí àdéhùn àti kí ó fọwọ́sí àwọn àdéhùn àìbára-ẹni-jà pẹ̀lú gbogbo àwọn agbára Pàsífíìkì. Ìyẹn túmọ̀ sí pé wọ́n fipá mú Japan láti yan láàárín fífihalẹ̀ àwọn góńgó rẹ̀ ní Ṣáínà, tàbí gbígba àwọn ohun-àlùmọ́ni tí ó nílò ní Dutch East Indies pẹ̀lú ipá; àwọn ológun Japan kò ka ti àkọkọ́ sí aṣàyàn kan, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn òṣìṣẹ́ ológun sì ka ìfòfindè epo sí ìkéde ogun tí a kò sọ jáde.

Japan gbèrò láti gba àwọn kọ́lọ́ní Yúróòpù ní Éṣíà láti dá ààlà ààbò ńlá kan sílẹ̀ tí ó nà dé Àárín Pàsífíìkì. Àwọn Japanese yóò wá ní òmìnira láti lo àwọn ohun-àlùmọ́ni Gúúsù Ìlà-oòrùn Éṣíà nígbà tí wọ́n bá ń re àwọn Allies tí wọ́n ti tàn ká jù pẹ̀lú jíja ogun ààbò. Láti dènà ìdásí Amẹ́ríkà nígbà tí wọ́n bá ń ṣààbò ààlà náà, wọ́n tún gbèrò láti sọ United States Pacific Fleet àti wíwà àwọn ológun Amẹ́ríkà ní Philippines di aláìlágbára láti ìbẹ̀rẹ̀. Ní ọjọ́ keje Oṣù Kejìlá 1941 (ọjọ́ kẹjọ Oṣù Kejìlá ní àwọn àkókò Éṣíà), Japan kọlu àwọn ohun-ìní British àti Amẹ́ríkà pẹ̀lú àwọn ìkọlù lẹ́ẹ̀kannáà lòdì sí Gúúsù Ìlà-oòrùn Éṣíà àti Àárín Pàsífíìkì. Àwọn wọ̀nyí pẹ̀lú ìkọlù lórí àwọn ọkọ̀-ogun Amẹ́ríkà ní Pearl Harbor àti Philippines, bákan náà àti àwọn ìkọlù sí Guam, Wake Island, Malaya, Thailand, àti Hong Kong.

Àwọn ìkọlù wọ̀nyí mú kí United States, United Kingdom, Ṣáínà, Australia, àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn orílẹ̀-èdè mìíràn kéde ogun ní gbangba lórí Japan, nígbà tí Soviet Union, tí ó ń kópa gidigidi nínú ogun ńlá pẹ̀lú àwọn orílẹ̀-èdè Axis Yúróòpù, pa àdéhùn àìdásí-tọ̀túntòsì rẹ̀ mọ́ pẹ̀lú Japan. Jẹ́mánì, tí àwọn orílẹ̀-èdè Axis mìíràn tẹ̀lé, kéde ogun lórí United States ní ìṣọ̀kan pẹ̀lú Japan, ní lílo àwọn ìkọlù Amẹ́ríkà lórí àwọn ọkọ̀-ogun Jẹ́mánì tí Roosevelt ti pàṣẹ gẹ́gẹ́ bí àwàwí.

Ìtẹ̀síwájú Axis dúró (1942–1943)

Ní ọjọ́ kìíní Oṣù Kínní 1942, Allied Big Four—Soviet Union, China, United Kingdom, àti United States—àti àwọn ìjọba kéékèèké tàbí tí wọ́n wà ní ìgbèkùn 22 gbé Declaration by United Nations jáde, nípa bẹ́ẹ̀ wọ́n fidi Atlantic Charter múlẹ̀ wọ́n sì gbà láti má ṣe fọwọ́sí àlàáfíà àdádó pẹ̀lú àwọn agbára Axis.

Ní 1942, àwọn òṣìṣẹ́ Allied jíròrò lórí ọgbọ́n ńlá tí ó yẹ láti lépa. Gbogbo wọn gbà pé ṣíṣẹ́gun Jẹ́mánì ni góńgó àkọ́kọ́. Àwọn Amẹ́ríkà fẹ́ràn ìkọlù tààrà, ńlá lórí Jẹ́mánì nípasẹ̀ France. Àwọn Soviets béèrè fún iwájú ogun kejì. Àwọn British jiyàn pé àwọn iṣẹ́ ológun yẹ kí ó darí sí àwọn agbègbè pẹrẹsẹ láti rẹ agbára Jẹ́mánì sílẹ̀, èyí tí yóò yọrí sí ìrẹ̀wẹ̀sì tí ń pọ̀ síi, àti fífún àwọn ipá àtakò lókun; Jẹ́mánì fúnra rẹ̀ yóò wà lábẹ́ ìpolongo ìkọlù bọ́m̀bù ńlá. Ìkọlù lòdì sí Jẹ́mánì ni yóò wá wáyé ní pàtàkì láti ọwọ́ àwọn ọkọ̀-ogun Allied, láìlo àwọn ọmọ-ogun ńlá. Níkẹyìn, àwọn British yí àwọn Amẹ́ríkà lọ́kàn padà pé gígúnlẹ̀ sí France kò ṣeé ṣe ní 1942 àti pé wọ́n yẹ kí wọ́n kuku pọkàn pọ̀ lórí lílé Axis kúrò ní Àríwá Áfíríkà.

Ní Casablanca Conference ní ìbẹ̀rẹ̀ 1943, àwọn Allies tún àwọn ọ̀rọ̀ tí wọ́n gbé jáde nínú Ìkéde 1942 sọ wọ́n sì béèrè ìtẹríba láìsí àdéhùn ti àwọn ọ̀tá wọn. Àwọn British àti Amẹ́ríkà gbà láti tẹ̀síwájú láti tẹ ìgbésẹ̀ náà ní Mediterranean nípasẹ̀ kíkọlu Sicily láti fidi àwọn ọ̀nà ìpèsè Mediterranean múlẹ̀ pátápátá. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn British jiyàn fún àwọn iṣẹ́ síwájú síi ní Balkans láti mú Turkey wọ ogun náà, ní Oṣù Karùn-ún 1943, àwọn Amẹ́ríkà gba ìjẹ́jẹ̀ẹ́ British láti dín àwọn iṣẹ́ Allied kù ní Mediterranean sí ìkọlù ilẹ̀ Italy, àti láti kọlu France ní 1944.

Pàsífíìkì (1942–1943)

Mapu ti àwọn ìtẹ̀síwájú ológun Japan ní àárín 1942

Nípa òpin Oṣù Kẹrin 1942, Japan àti alájùmọ̀ṣepọ̀ rẹ̀ Thailand ti fẹ́rẹ̀ ṣẹ́gun Burma, Malaya, Dutch East Indies, Singapore, àti Rabaul, tí ó fa òfò ńlá fún àwọn ọmọ-ogun Allied tí wọ́n sì mú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹlẹ́wọ̀n. Láìka ìtakò líle láti ọ̀dọ̀ àwọn ọmọ-ogun Filipino àti US, Philippine Commonwealth padà bọ́ sí ọwọ́ wọn ní Oṣù Karùn-ún 1942, tí ó fipá mú ìjọba rẹ̀ lọ sí ìgbèkùn. Ní ọjọ́ kẹrìndínlógún Oṣù Kẹrin, ní Burma, àwọn ọmọ-ogun British 7,000 ni ẹgbẹ́ ọmọ-ogun Japanese 33rd yíká tí ẹgbẹ́ ọmọ-ogun Chinese 38th sì gba wọn sílẹ̀. Àwọn ọmọ-ogun Japan ṣàṣeyọrí àwọn ìṣẹ́gun ojú-omi ní South China Sea, Java Sea, àti Indian Ocean, wọ́n sì kọlu ibùdó ọmọ-ogun ojú-omi Allied ní Darwin, Australia. Ní Oṣù Kínní 1942, àṣeyọrí Allied nìkan lòdì sí Japan ni ìṣẹ́gun Ṣáínà ní Changsha. Àwọn ìṣẹ́gun rírọrùn wọ̀nyí lórí àwọn alátakò US àti Yúróòpù tí wọn kò múra sílẹ̀ jẹ́ kí Japan ní ìgbẹ́kẹ̀lé àṣejù, kí wọ́n sì tàn kálẹ̀ jù.

Ní ìbẹ̀rẹ̀ Oṣù Karùn-ún 1942, Japan bẹ̀rẹ̀ àwọn iṣẹ́ láti gba Port Moresby nípasẹ̀ ìkọlù ojú-omi àti ilẹ̀ àti nípa bẹ́ẹ̀ gé àwọn ibaraẹnisọrọ àti àwọn ọ̀nà ìpèsè láàárín United States àti Australia. Wọ́n dènà ìkọlù tí a gbèrò náà nígbà tí ẹgbẹ́ iṣẹ́ Allied, tí ó dá lórí àwọn ọkọ̀-ogun Amẹ́ríkà méjì, bá àwọn ọmọ-ogun ojú-omi Japan jà tí kò sì sí olúborí ní Battle of the Coral Sea. Ètò Japan tí ó tẹ̀lé e, tí ó ní ìmísí láti ọ̀dọ̀ Doolittle Raid ti tẹ́lẹ̀, ni láti gba Midway Atoll kí ó sì fa àwọn ọkọ̀-ogun Amẹ́ríkà sínú ogun láti parun; gẹ́gẹ́ bí ìwúlo-sí-ibi-mìíràn, Japan tún máa rán àwọn ọmọ-ogun láti gba Aleutian Islands ní Alaska. Ní àárín Oṣù Karùn-ún, Japan bẹ̀rẹ̀ Zhejiang-Jiangxi campaign ní Ṣáínà, pẹ̀lú góńgó láti gbẹ̀san lórí àwọn Ṣáínà tí wọ́n ran àwọn awakọ̀-òfuurufú Amẹ́ríkà tí ó ye nínú Doolittle Raid lọ́wọ́ nípa pípa àwọn ibùdó ọkọ̀-òfuurufú Ṣáínà run àti jíja ogun lòdì sí àwọn ẹgbẹ́ ọmọ-ogun 23rd àti 32nd ti Ṣáínà. Ní ìbẹ̀rẹ̀ Oṣù Kẹfà, Japan fi àwọn iṣẹ́ rẹ̀ sínú ìṣe, ṣùgbọ́n àwọn Amẹ́ríkà ti tú àwọn àṣírí kòdì ọmọ-ogun ojú-omi Japan ní ìparí Oṣù Karùn-ún wọ́n sì mọ̀ nípa àwọn ètò àti ìtòsí ogun náà, wọ́n sì lo ìmọ̀ yìí láti ṣàṣeyọrí ìṣẹ́gun pàtàkì ní Midway lórí Imperial Japanese Navy.

Pẹ̀lú agbára rẹ̀ fún ìgbésẹ̀ oníjàgídíjàgan tí ó dínkù gidigidi gẹ́gẹ́ bí àbájáde ogun Midway, Japan gbìyànjú láti gba Port Moresby nípasẹ̀ ìpolongo orí-ilẹ̀ ní Territory of Papua. Àwọn Amẹ́ríkà gbèrò ìkọlù-padà lòdì sí àwọn ipò Japan ní gúúsù Solomon Islands, ní pàtàkì Guadalcanal, gẹ́gẹ́ bí ìgbésẹ̀ àkọ́kọ́ sí sísẹ́gun Rabaul, ibùdó pàtàkì Japan ní Gúúsù Ìlà-oòrùn Éṣíà.

Àwọn ètò méjèèjì bẹ̀rẹ̀ ní Oṣù Keje, ṣùgbọ́n ní àárín Oṣù Kẹ̀sán, Ogun fún Guadalcanal gba àkọ́kọ́ fún àwọn Japanese, wọ́n sì pàṣẹ fún àwọn ọmọ-ogun ní New Guinea láti padà sẹ́yìn láti agbègbè Port Moresby sí apá àríwá erékùṣù náà, níbi tí wọ́n ti dojúkọ àwọn ọmọ-ogun Australia àti United States ní Battle of Buna–Gona. Guadalcanal di ibi tí wọ́n pọkàn pọ̀ sí fún àwọn méjèèjì pẹ̀lú ìfaramọ́ ńlá ti àwọn ọmọ-ogun àti ọkọ̀-ogun nínú ogun fún Guadalcanal. Ní ìbẹ̀rẹ̀ 1943, wọ́n ṣẹ́gun àwọn Japanese lórí erékùṣù náà wọ́n sì kó àwọn ọmọ-ogun wọn kúrò. Ní Burma, àwọn ọmọ-ogun Commonwealth ṣe àwọn iṣẹ́ méjì. Èyí àkọ́kọ́ jẹ́ ìkọlù sínú agbègbè Arakan tí ó jẹ́ àjálù ní ìparí 1942 èyí tí ó fipá mú ipadàsẹ́yìn sí India ní Oṣù Karùn-ún 1943. Èyí kejì ni fífi àwọn ọmọ-ogun àìdúró-déédé sínú ẹ̀yìn àwọn ilana Japan ní Oṣù Kejì èyí tí, nígbà tí ó fi di òpin Oṣù Kẹrin, ti ṣàṣeyọrí àwọn èsì tí ó dàpọ̀.

Iwájú Ogun Ìlà-oòrùn (1942–1943)

Àwọn ọmọ-ogun Red Army lórí ìkọlù-padà nígbà Battle of Stalingrad, Oṣù Kejì 1943

Láìka àwọn òfò ńlá sí, ní ìbẹ̀rẹ̀ 1942 Jẹ́mánì àti àwọn alájùmọ̀ṣepọ̀ rẹ̀ dá ìkọlù ńlá Soviet dúró ní àárín àti gúúsù Russia, wọ́n sì pa ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ilẹ̀ tí wọ́n gba ní ọdún tí ó kọjá mọ́. Ní Oṣù Karùn-ún, àwọn Jẹ́mánì ṣẹ́gun àwọn ìkọlù Soviet ní Kerch Peninsula àti ní Kharkov, àti lẹ́yìn náà ní Oṣù Kẹfà 1942 wọ́n ṣe ìfilọ́lẹ̀ ìkọlù ẹ̀rùn pàtàkì wọn lòdì sí gúúsù Russia, láti gba àwọn pápá epo ti Caucasus àti láti gba Kuban steppe, nígbà tí wọ́n ń pa àwọn ipò mọ́ ní àríwá àti àárín àwọn agbègbè iwájú ogun náà. Àwọn Jẹ́mánì pín Army Group South sí ẹgbẹ́ méjì: Army Group A tẹ̀síwájú sí isalẹ Odò Don ó sì kọlu gúúsù-ìlà-oòrùn sí Caucasus, nígbà tí Army Group B kọrí sí Odò Volga. Àwọn Soviets pinnu láti dúró gbọn-in ní Stalingrad lórí Volga.

Ní àárín Oṣù Kọkànlá, àwọn Jẹ́mánì ti fẹ́rẹ̀ gba Stalingrad nínú ìjà òpópónà kíkorò. Àwọn Soviets bẹ̀rẹ̀ ìkọlù-padà ìgbà òtútù kejì wọn, bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú yíyíká àwọn ọmọ-ogun Jẹ́mánì ní Stalingrad, àti ìkọlù lórí Rzhev salient nítòsí Moscow, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé èyí kejì kùnà lọ́nà àjálù. Ní ìbẹ̀rẹ̀ Oṣù Kejì 1943, ọmọ-ogun Jẹ́mánì ti jìyà òfò ńlá; àwọn ọmọ-ogun Jẹ́mánì ní Stalingrad ti ṣẹ́gun, àti pé wọ́n ti ti iwájú ogun padà sẹ́yìn kọjá ipò rẹ̀ ṣáájú ìkọlù ẹ̀rùn. Ní àárín Oṣù Kejì, lẹ́yìn tí ìtì Soviet ti dínkù, àwọn Jẹ́mánì ṣe ìkọlù mìíràn lórí Kharkov, tí ó dá salient sílẹ̀ ní iwájú ogun wọn yíká ìlú Soviet ti Kursk.

Ìwọ̀-oòrùn Yúróòpù/Atlantic àti Mẹditarenia (1942–1943)

Ìkọlù bọ́m̀bù American Eighth Air Force Boeing B-17 Flying Fortress lórí ilé-iṣẹ́ Focke-Wulf ní Jẹ́mánì, ọjọ́ kẹsàn-án Oṣù Kẹwàá 1943

Ní lílo àwọn ìpinnu àṣẹ ojú-omi Amẹ́ríkà tí kò dára, ọmọ-ogun ojú-omi Jẹ́mánì ba àwọn ọkọ̀-òwò Allied jẹ́ ní ẹ̀gbẹ́ etíkun Atlantic ti Amẹ́ríkà. Ní Oṣù Kọkànlá 1941, àwọn ọmọ-ogun Commonwealth ti ṣe ìfilọ́lẹ̀ ìkọlù-padà ní Àríwá Áfíríkà, Operation Crusader, wọ́n sì gba gbogbo àwọn àǹfààní tí àwọn Jẹ́mánì àti Italy ti ṣe padà. Àwọn Jẹ́mánì tún ṣe ìfilọ́lẹ̀ ìkọlù Àríwá Áfíríkà ní Oṣù Kínní, tí ó ti àwọn British sẹ́yìn sí àwọn ipò ní ààlà Gazala nípa ìbẹ̀rẹ̀ Oṣù Kejì, tí ó tẹ̀lé e pẹ̀lú ìdákẹ́jẹ́ díẹ̀ nínú ìjà èyí tí Jẹ́mánì lò láti múra sílẹ̀ fún àwọn ìkọlù wọn tí ń bọ̀. Àwọn ìbẹ̀rù pé àwọn Japanese lè lo àwọn ibùdó ní Madagascar tí Vichy dìmú mú kí àwọn British kọlu erékùṣù náà ní ìbẹ̀rẹ̀ Oṣù Karùn-ún 1942. Axis ìkọlù ní Libya fipá mú Allied láti padà sẹ́yìn jinlẹ̀ sínú Egypt títí tí wọ́n fi dá àwọn ọmọ-ogun Axis dúró ní El Alamein. Ní orí-ilẹ̀ náà, àwọn ìkọlù ti Allied àwọn ọmọ-ogun àkànṣe lórí àwọn góńgó ọgbọ́n, tí ó parí sí Dieppe Raid tí ó kùnà, fi hàn pé Western Allies kò lágbára láti ṣe ìfilọ́lẹ̀ ìkọlù ti ilẹ̀ Yúróòpù láìsí ìmúrasílẹ̀, ohun-èèlò, àti ààbò iṣẹ́ tí ó dára jù.

Ní Oṣù Kẹjọ 1942, àwọn Allies ṣàṣeyọrí láti lé ìkọlù kejì lòdì sí El Alamein padà àti pé, ní iye owó gọbọi, wọ́n ṣàṣeyọrí láti fi àwọn ohun ìpèsè tí a nílò gidigidi ránṣẹ́ sí Malta tí a yíká. Oṣù díẹ̀ lẹ́yìn náà, àwọn Allies bẹ̀rẹ̀ ìkọlù tiwọn ní Egypt, tí ó lé àwọn ọmọ-ogun Axis kúrò tí ó sì bẹ̀rẹ̀ ìwakọ̀ sí ìwọ̀-oòrùn kọjá Libya. Ìkọlù yìí jẹ́ èyí tí Anglo-American landings ní French North Africa tẹ̀lé láìpẹ́, èyí tí ó yọrí sí agbègbè náà dídarapọ̀ mọ́ àwọn Allies. Hitler fèsì sí ìyapa kọ́lọ́ní France nípa pàṣẹ ìgbàjọba Vichy France; bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ọmọ-ogun Vichy kò tako rúrú òfin ìdáwọ́-iná-dúró yìí, wọ́n ṣàṣeyọrí láti ri ọ̀wọ́-ogun wọn rì láti dènà gbígba rẹ̀ láti ọwọ́ àwọn ọmọ-ogun Jẹ́mánì. Àwọn ọmọ-ogun Axis ní Áfíríkà padà sẹ́yìn sí Tunisia, èyí tí àwọn Allies ṣẹ́gun ní Oṣù Karùn-ún 1943.

Ní Oṣù Kẹfà 1943, àwọn British àti Amẹ́ríkà bẹ̀rẹ̀ ìpolongo ìkọlù bọ́m̀bù ọgbọ́n lòdì sí Jẹ́mánì pẹ̀lú góńgó láti da ọrọ̀-ajé ogun rú, dín ìgboyà kù, àti "gbà ilé" lọ́wọ́ àwọn ará-ìlú. Ìkọlù bọ́m̀bù iná ti Hamburg wà lára àwọn ìkọlù àkọ́kọ́ nínú ìpolongo yìí, tí ó fa òfò ńlá àti ìbàjẹ́ púpọ̀ sí àwọn ohun-èèlò ti ibùdó ilé-iṣẹ́ pàtàkì yìí.

Àwọn Allies ni agbára síi (1943–1944)

US Navy SBD-5 ọkọ̀-òfuurufú olùṣọ́ ń fò lórí Àdàkọ:USS àti Àdàkọ:USS nígbà Gilbert and Marshall Islands campaign, 1943

Lẹ́yìn ogun Guadalcanal, àwọn Allies bẹ̀rẹ̀ ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́ lòdì sí Japan ní Pàsífíìkì. Ní Oṣù Karùn-ún 1943, wọ́n rán àwọn ọmọ-ogun Canada àti US láti mú àwọn ọmọ-ogun Japan kúrò ní Aleutians. Láìpẹ́ lẹ́yìn náà, United States, pẹ̀lú àtìlẹyìn láti ọ̀dọ̀ Australia, New Zealand àti àwọn ọmọ-ogun Pacific Islander, bẹ̀rẹ̀ àwọn iṣẹ́ ńlá ti ilẹ̀, òkun àti ojú-ofurufu láti ya Rabaul sọtọ̀ nípa gbígba àwọn erékùṣù tí ó yí i ká, àti láti fọ́ ààlà Pàsífíìkì Àárín Japan ní Gilbert àti Marshall Islands. Nípa òpin Oṣù Kẹta 1944, àwọn Allies ti parí méjèèjì àwọn góńgó wọ̀nyí wọ́n sì tún ti sọ ibùdó pàtàkì Japan ní Truk di aláìlágbára ní Caroline Islands. Ní Oṣù Kẹrin, àwọn Allies ṣe ìfilọ́lẹ̀ iṣẹ́ kan láti gba Western New Guinea padà.

Ní Soviet Union, méjèèjì àwọn Jẹ́mánì àti àwọn Soviets lo ìgbà ìrúwé àti ìbẹ̀rẹ̀ ẹ̀rùn 1943 láti múra sílẹ̀ fún àwọn ìkọlù ńlá ní àárín Russia. Ní ọjọ́ karùn-ún Oṣù Keje 1943, Jẹ́mánì kọlu àwọn ọmọ-ogun Soviet ní agbègbè Kursk Bulge. Láàárín ọ̀sẹ̀ kan, àwọn ọmọ-ogun Jẹ́mánì ti rẹ̀wẹ̀sì lòdì sí àwọn ààbò Soviet tí wọ́n kọ́ dáradára, àti fún ìgbà àkọ́kọ́ nínú ogun náà, Hitler fagilé iṣẹ́ kan kí ó tó ṣàṣeyọrí ọgbọ́n tàbí iṣẹ́-ṣíṣe. Ìpinnu yìí jẹ́ èyí tí Western Allies ìkọlù Sicily tí wọ́n ṣe ní ọjọ́ kẹsàn-án Oṣù Keje ní ipa lórí rẹ̀ ní apá kan, èyí tí, nígbà tí a bá pọ̀ mọ́ àwọn ìkùnà Italy tẹ́lẹ̀, yọrí sí yíyọ àti rírí Mussolini lẹ́yìn náà ní oṣù yẹn.

Ní ọjọ́ kejìlá Oṣù Keje 1943, àwọn Soviets ṣe ìfilọ́lẹ̀ àwọn ìkọlù-padà tiwọn, nípa bẹ́ẹ̀ wọ́n fẹ́rẹ̀ pa gbogbo àǹfààní ìṣẹ́gun Jẹ́mánì tàbí dúró-sójú-kan ní ìlà-oòrùn rẹ́. Ìṣẹ́gun Soviet ní Kursk sàmì sí òpin ìjẹ́gàba Jẹ́mánì, tí ó fún Soviet Union ní ìdásílẹ̀ ní Iwájú Ogun Ìlà-oòrùn. Àwọn Jẹ́mánì gbìyànjú láti fẹsẹ̀ iwájú ogun ìlà-oòrùn wọn múlẹ̀ ní ọ̀nà Panther–Wotan line tí wọ́n kọ́ ní kánkán, ṣùgbọ́n àwọn Soviets já a ní Smolensk àti Lower Dnieper Offensive.

Ní ọjọ́ kẹta Oṣù Kẹ̀sán 1943, Western Allies kọlu orí-ilẹ̀ Italy, lẹ́yìn àdéhùn ìdáwọ́-iná-dúró Italy pẹ̀lú àwọn Allies àti ìgbàjọba Jẹ́mánì lórí Italy tí ó tẹ̀lé e. Jẹ́mánì, pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ àwọn fascists, fèsì sí àdéhùn ìdáwọ́-iná-dúró náà nípa gbígba ohun-ìjà lọ́wọ́ àwọn ọmọ-ogun Italy tí wọ́n wà ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ibi láìsí àṣẹ gíga, gbígba ìṣàkóso ológun ti àwọn agbègbè Italy, àti dídá ọ̀wọ́ àwọn ìlà ààbò sílẹ̀. Àwọn ọmọ-ogun àkànṣe Jẹ́mánì wá gba Mussolini sílẹ̀, ẹni tí ó tètè dá ìpínlẹ̀ abẹ́ tuntun sílẹ̀ ní Italy tí Jẹ́mánì gbà tí a pè ní Italian Social Republic, tí ó fa ogun abẹ́lé Italy. Western Allies jà gba ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìlà kọjá títí wọ́n fi dé ìlà ààbò Jẹ́mánì pàtàkì ní àárín Oṣù Kọkànlá.

Àwọn ọmọ-ogun Red Army nínú ìkọlù-padà lórí àwọn ipò Jẹ́mánì ní Battle of Kursk, Oṣù Keje 1943

Àwọn iṣẹ́ Jẹ́mánì ní Atlantic náà jìyà. Nípa Oṣù Karùn-ún 1943, bí àwọn ìgbésẹ̀-padà Allied ṣe di èyí tí ó múṣẹ síi, àwọn òfò ọkọ̀-necker Jẹ́mánì tí ó pọ̀ fipá mú dídáwọ́dúró fún ìgbà díẹ̀ ti ìpolongo ọmọ-ogun ojú-omi Jẹ́mánì ní Atlantic. Ní Oṣù Kọkànlá 1943, Franklin D. Roosevelt àti Winston Churchill pàdé pẹ̀lú Chiang Kai-shek ní Cairo àti lẹ́yìn náà pẹ̀lú Joseph Stalin ní Tehran. Àpéjọ àkọ́kọ́ pinnu ìdápadà lẹ́yìn ogun ti agbègbè Japan àti ètò ológun fún ìpolongo Burma, nígbà tí èyí kejì pẹ̀lú àdéhùn pé Western Allies yóò kọlu Yúróòpù ní 1944 àti pé Soviet Union yóò kéde ogun lórí Japan láàárín oṣù mẹ́ta lẹ́yìn ìṣẹ́gun Jẹ́mánì.

Láti Oṣù Kọkànlá 1943, nígbà ọ̀sẹ̀ méje Battle of Changde, àwọn Ṣáínà dúró de ìrànlọ́wọ́ Allied bí wọ́n ṣe fipá mú Japan láti ja ogun tí ó náni lówó. Ní Oṣù Kínní 1944, àwọn Allies ṣe ìfilọ́lẹ̀ ọ̀wọ́ àwọn ìkọlù ní Italy lòdì sí ìlà ní Monte Cassino wọ́n sì gbìyànjú láti yí i ká pẹ̀lú gígúnlẹ̀ ní Anzio.

Ní ọjọ́ kẹtàdínlọ́gbọ̀n Oṣù Kínní 1944, àwọn ọmọ-ogun Soviet ṣe ìfilọ́lẹ̀ ìkọlù ńlá tí ó lé àwọn ọmọ-ogun Jẹ́mánì kúrò ní agbègbè Leningrad, nípa bẹ́ẹ̀ fòpin sí ìdènà tí ó kú jùlọ nínú ìtàn. Ìkọlù Soviet tí ó tẹ̀lé e ni wọ́n dá dúró ní ààlà Estonia ṣáájú ogun láti ọwọ́ Jẹ́mánì Army Group North pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ àwọn Estonia tí wọ́n nírètí láti tún òmìnira orílẹ̀-èdè dá sílẹ̀. Ìdádúró yìí fa àwọn iṣẹ́ Soviet tí ó tẹ̀lé e lẹ́sẹ̀ ní agbègbè Baltic Sea. Nípa ìparí Oṣù Karùn-ún 1944, àwọn Soviets ti gba Crimea sílẹ̀, ti lé àwọn ọmọ-ogun Axis kúrò ní Ukraine, wọ́n sì ṣe ìkọlù sínú Romania, èyí tí àwọn ọmọ-ogun Axis lé padà. Àwọn ìkọlù Allied ní Italy ti ṣàṣeyọrí, àti pé, ní iye owó yíyọ̀ǹda fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ẹgbẹ́ Jẹ́mánì láti padà sẹ́yìn, wọ́n gba Rome ní ọjọ́ kẹrin Oṣù Kẹfà.

Àwọn Allies ní àṣeyọrí tí ó dàpọ̀ ní ilẹ̀ Éṣíà. Ní Oṣù Kẹta 1944, àwọn Japanese ṣe ìfilọ́lẹ̀ àkọ́kọ́ nínú àwọn ìkọlù méjì, iṣẹ́ kan lòdì sí àwọn ipò Allied ní Assam, India, wọ́n sì yára yí àwọn ipò Commonwealth ká ní Imphal àti Kohima. Ní Oṣù Karùn-ún 1944, àwọn ọmọ-ogun British àti Indian bẹ̀rẹ̀ ìkọlù-padà kan tí ó lé àwọn ọmọ-ogun Japan padà sí Burma ní Oṣù Keje, àti àwọn ọmọ-ogun Ṣáínà tí wọ́n ti kọlu àríwá Burma ní ìparí 1943 yí àwọn ọmọ-ogun Japan ká ní Myitkyina. Ìkọlù Japan kejì ti Ṣáínà ní èrò láti pa àwọn ọmọ-ogun Ṣáínà pàtàkì run, fidi àwọn ojú-irin múlẹ̀ láàárín agbègbè tí Japan dìmú àti láti gba àwọn ibùdó ọkọ̀-òfuurufú Allied. Nípa Oṣù Kẹfà, àwọn Japanese ti ṣẹ́gun agbègbè Henan wọ́n sì bẹ̀rẹ̀ ìkọlù tuntun lórí Changsha.

Àwọn Allies súnmọ́ tòsí (1944)

Àwọn ọmọ-ogun Amẹ́ríkà ń súnmọ́ Omaha Beach nígbà ìkọlù Normandy ní D-Day, ọjọ́ kẹfà Oṣù Kẹfà 1944

Ní ọjọ́ kẹfà Oṣù Kẹfà 1944 (tí a mọ̀ sí D-Day), lẹ́yìn ọdún mẹ́ta ti ìfúnpa Soviet, Western Allies kọlu àríwá France. Lẹ́yìn títún àwọn ẹgbẹ́ Allied bíi mélòókan pín láti Italy, wọ́n tún kọlu gúúsù France. Àwọn gígúnlẹ̀ wọ̀nyí yọrí sí rere wọ́n sì yọrí sí ìṣẹ́gun àwọn ẹgbẹ́ Ọmọ-ogun Jẹ́mánì ní France. Paris jẹ́ tí a gba sílẹ̀ ní ọjọ́ kẹẹdọ́gbọ̀n Oṣù Kẹjọ láti ọwọ́ àwọn alátakò agbègbè pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ Free French Forces, àwọn méjèèjì lábẹ́ ìdarí Gbogbogbòò Charles de Gaulle, àti Western Allies tẹ̀síwájú láti ti àwọn ọmọ-ogun Jẹ́mánì sẹ́yìn ní ìwọ̀-oòrùn Yúróòpù nígbà apá ìkẹyìn ọdún náà. Ìgbìyànjú láti tẹ̀síwájú sínú àríwá Jẹ́mánì tí iṣẹ́-ogun ojú-ofurufu ńlá ṣe aṣáájú ní Netherlands kùnà. Lẹ́yìn náà, Western Allies rọra tẹ̀ sínú Jẹ́mánì, ṣùgbọ́n kùnà láti re odò Roer. Ní Italy, ìtẹ̀síwájú Allied lọ́ra nítorí ìlà ààbò Jẹ́mánì pàtàkì tí ó kẹ́yìn.

Ní ọjọ́ kejìlélógún Oṣù Kẹfà, àwọn Soviets ṣe ìfilọ́lẹ̀ ìkọlù ńlá ní Belarus tí ó fẹ́rẹ̀ pa Jẹ́mánì Army Group Centre run. Láìpẹ́ lẹ́yìn náà, ìkọlù ńlá Soviet mìíràn lé àwọn ọmọ-ogun Jẹ́mánì kúrò ní Western Ukraine àti Eastern Poland. Soviet Red Army síbẹ̀síbẹ̀ dúró ní agbègbè Praga ní òdìkejì Vistula wọ́n sì wò ó bí Jẹ́mánì ṣe ń pa Warsaw Uprising tí Home Army bẹ̀rẹ̀ rẹ́ (ẹgbẹ́ pàtàkì ti ìtakò Poland, tí ó jẹ́ olóòótọ́ sí ìjọba tí kìí ṣe kọ́múnísítì tí ó wà ní ìgbèkùn). Ìdìde orílẹ̀-èdè ní Slovakia náà ni àwọn Jẹ́mánì pa rẹ́. Ìkọlù ńlá Soviet Red Army ní ìlà-oòrùn Romania gé ó sì pa àwọn ọmọ-ogun Jẹ́mánì ńlá níbẹ̀ run ó sì fa ìfipágbajọba tí ó yọrí sí rere ní Romania àti ní Bulgaria, èyí tí ó tẹ̀lé yíyípadà àwọn orílẹ̀-èdè wọ̀nyí sí ẹ̀gbẹ́ Allied.

Gbogbogbòò Douglas MacArthur padà sí Philippines nígbà Battle of Leyte, ọjọ́ ogún Oṣù Kẹwàá 1944

Ní Oṣù Kẹ̀sán 1944, àwọn ọmọ-ogun Soviet tẹ̀síwájú sínú Yugoslavia wọ́n sì fipá mú yíyọ̀kúrò kánkán ti German Army Groups E àti F ní Greece, Albania, àti Yugoslavia láti gba wọ́n sílẹ̀ lọ́wọ́ gígé kúrò. Nípa àkókò yìí, àwọn Partisans tí kọ́múnísítì ń darí lábẹ́ Marshal Josip Broz Tito, ẹni tí ó ti ṣe olórí ìpolongo guerrilla tí ó ń yọrí sí rere síi lòdì sí ìgbàjọba láti 1941, darí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ilẹ̀ Yugoslavia wọ́n sì kópa nínú àwọn ìgbìyànjú ìdádúró lòdì sí àwọn ọmọ-ogun Jẹ́mánì ní gúúsù. Ní àríwá Serbia, Soviet Red Army, pẹ̀lú àtìlẹyìn díẹ̀ láti ọ̀dọ̀ àwọn ọmọ-ogun Bulgaria, ran àwọn Partisans lọ́wọ́ nínú àjùmọ̀ṣe ìdásílẹ̀ olú-ìlú Belgrade ní ọjọ́ ogún Oṣù Kẹwàá. Ní ọjọ́ díẹ̀ lẹ́yìn náà, àwọn Soviets ṣe ìfilọ́lẹ̀ ìkọlù ńlá lòdì sí Hungary tí Jẹ́mánì gbà èyí tí ó wà títí di ìṣubú Budapest ní Oṣù Kejì 1945. Yàtọ̀ sí àwọn ìṣẹ́gun Soviet ńlá ní Balkans, ìtakò Finland kíkorò sí ìkọlù Soviet ní Karelian Isthmus dènà Soviets láti gba Finland wọ́n sì yọrí sí àdéhùn ìdáwọ́-iná-dúró Soviet-Finnish lórí àwọn àdéhùn tí kò le púpọ̀, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n fipá mú Finland láti bá àwọn ọ̀rẹ́ wọn Jẹ́mánì tẹ́lẹ̀ jà.

Nípa ìbẹ̀rẹ̀ Oṣù Keje 1944, àwọn ọmọ-ogun Commonwealth ní Gúúsù Ìlà-oòrùn Éṣíà ti lé àwọn ìdènà Japan padà ní Assam, wọ́n ti àwọn Japanese sẹ́yìn sí Chindwin River nígbà tí àwọn Ṣáínà gba Myitkyina. Ní Oṣù Kẹ̀sán 1944, àwọn ọmọ-ogun Ṣáínà gba Mount Song wọ́n sì ṣí Burma Road padà. Ní Ṣáínà, àwọn Japanese ní àṣeyọrí púpọ̀ síi, wọ́n ti gba Changsha ní àárín Oṣù Kẹfà àti ìlú Hengyang ní ìbẹ̀rẹ̀ Oṣù Kẹjọ. Láìpẹ́ lẹ́yìn náà, wọ́n kọlu agbègbè Guangxi, wọ́n ṣẹ́gun àwọn ìjà ńlá lòdì sí àwọn ọmọ-ogun Ṣáínà ní Guilin àti Liuzhou nígbà tí ó fi di òpin Oṣù Kọkànlá wọ́n sì ṣàṣeyọrí láti so àwọn ọmọ-ogun wọn pọ̀ ní Ṣáínà àti Indochina ní àárín Oṣù Kejìlá.

Ní Pàsífíìkì, àwọn ọmọ-ogun US tẹ̀síwájú láti ti ààlà Japan sẹ́yìn. Ní àárín Oṣù Kẹfà 1944, wọ́n bẹ̀rẹ̀ ìkọlù wọn lòdì sí àwọn erékùṣù Mariana àti Palau wọ́n sì ṣẹ́gun àwọn ọmọ-ogun Japan pátápátá ní Battle of the Philippine Sea. Àwọn ìjatil wọ̀nyí yọrí sí ìkọ̀wé fi ipò sílẹ̀ ti Alákòóso Àgbà Japan, Hideki Tojo, ó sì pèsè àwọn ibùdó ọkọ̀-òfuurufú fún United States láti ṣe ìfilọ́lẹ̀ àwọn ìkọlù bọ́m̀bù ńlá lórí àwọn erékùṣù ilé Japan. Ní ìparí Oṣù Kẹwàá, àwọn ọmọ-ogun Amẹ́ríkà kọlu erékùṣù Filipino ti Leyte; láìpẹ́ lẹ́yìn náà, àwọn ọmọ-ogun ojú-omi Allied gba ìṣẹ́gun ńlá mìíràn ní Battle of Leyte Gulf, ọ̀kan nínú àwọn ogun ojú-omi tí ó tóbi jùlọ nínú ìtàn.

Ìwólulẹ̀ Axis àti ìṣẹ́gun Allied (1944–1945)

Yalta Conference tí ó wáyé ní Oṣù Kejì 1945, pẹ̀lú Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt, àti Joseph Stalin

Ní ọjọ́ kẹrìndínlógún Oṣù Kejìlá 1944, Jẹ́mánì ṣe ìgbìyànjú ìkẹyìn láti pín àwọn Allies ní Iwájú Ogun Ìwọ̀-oòrùn nípa lílo púpọ̀ nínú àwọn ẹgbẹ́ ogun tí ó ṣẹ́kù láti ṣe ìfilọ́lẹ̀ ìkọlù-padà ńlá ní Ardennes àti ní ààlà French-German, pẹ̀lú ìrètí láti yí àwọn apá ńlá ti àwọn ọmọ-ogun Western Allied ká àti láti fipá mú ìpinnu òṣèlú kan lẹ́yìn gbígba èbúté ìpèsè pàtàkì wọn ní Antwerp. Nípa ọjọ́ kẹrìndínlógún Oṣù Kínní 1945, wọ́n ti lé ìkọlù yìí padà láìsí àwọn góńgó pàtàkì kankan tí a múṣẹ. Ní Italy, àwọn Western Allies dúró sójú kan ní ìlà ààbò Jẹ́mánì. Ní àárín Oṣù Kínní 1945, Red Army kọlu ní Poland, wọ́n ń tì láti Vistula sí Oder odò ní Jẹ́mánì, àti borí East Prussia. Ní ọjọ́ kẹrin Oṣù Kejì àwọn olórí Soviet, British, àti US pàdé fún Yalta Conference. Wọ́n fohùnsọ̀kan lórí ìgbàjọba Jẹ́mánì lẹ́yìn ogun, àti lórí ìgbà tí Soviet Union yóò darapọ̀ mọ́ ogun lòdì sí Japan.

Ní Oṣù Kejì, àwọn Soviets wọ Silesia àti Pomerania, nígbà tí Western Allies wọ ìwọ̀-oòrùn Jẹ́mánì wọ́n sì súnmọ́ odò Rhine. Nípa Oṣù Kẹta, Western Allies re odò Rhine ní àríwá àti ní gúúsù ti Ruhr, tí ó yí German Army Group B ká. Ní ìbẹ̀rẹ̀ Oṣù Kẹta, nínú ìgbìyànjú láti dáàbò bo àwọn ohun-ìní epo ìkẹyìn rẹ̀ ní Hungary àti láti gba Budapest padà, Jẹ́mánì ṣe ìfilọ́lẹ̀ ìkọlù ńlá rẹ̀ ìkẹyìn lòdì sí àwọn ọmọ-ogun Soviet nítòsí Lake Balaton. Láàárín ọ̀sẹ̀ méjì, wọ́n ti lé ìkọlù náà padà, àwọn Soviets tẹ̀síwájú sí Vienna, wọ́n sì gba ìlú náà. Ní ìbẹ̀rẹ̀ Oṣù Kẹrin, àwọn ọmọ-ogun Soviet gba Königsberg, nígbà tí Western Allies paríparí tì síwájú ní Italy wọ́n sì gba gbogbo ìwọ̀-oòrùn Jẹ́mánì kọjá tí wọ́n gba Hamburg àti Nuremberg. Àwọn ọmọ-ogun Amẹ́ríkà àti Soviet pàdé ní odò Elbe ní ọjọ́ kẹẹdọ́gbọ̀n Oṣù Kẹrin, tí ó fi àwọn agbègbè tí a kò gba sílẹ̀ ní gúúsù Jẹ́mánì àti yíká Berlin.

Àwọn ọmọ-ogun Soviet kọlu wọ́n sì gba Berlin ní ìparí Oṣù Kẹrin. Ní Italy, àwọn ọmọ-ogun Jẹ́mánì jọ̀wọ́ ara wọn ní ọjọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n Oṣù Kẹrin, nígbà tí Italian Social Republic tẹríba ní ọjọ́ méjì lẹ́yìn náà. Ní ọjọ́ ọgbọ̀n Oṣù Kẹrin, wọ́n gba Reichstag, èyí tí ó sàmì sí ìṣẹ́gun ológun lórí Nazi Germany.

Àwọn ìyípadà ńlá nínú ìdarí wáyé ní ẹgbẹ̀ẹ́gbẹ́ méjèèjì lákòókò yìí. Ní ọjọ́ Kejìlá Oṣù Kẹrin, Ààrẹ Roosevelt kú, Igbákejì Ààrẹ rẹ̀, Harry S. Truman sì rọ́pò rẹ̀. Benito Mussolini jẹ́ ẹni tí àwọn partisans Italy pa ní ọjọ́ kẹjọlelogun Oṣù Kẹrin. Ní ọjọ́ ọgbọ̀n Oṣù Kẹrin, Hitler gba ẹ̀mí ara rẹ̀ ní olú-ilé-iṣẹ́ rẹ̀, Grand Admiral Karl Dönitz (gẹ́gẹ́ bí Ààrẹ Reich) àti Joseph Goebbels (gẹ́gẹ́ bí Chancellor of the Reich) sì rọ́pò rẹ̀. Goebbels náà gba ẹ̀mí ara rẹ̀ ní ọjọ́ tí ó tẹ̀lé e, Lutz Graf Schwerin von Krosigk sì rọ́pò rẹ̀, nínú ohun tí a padà mọ̀ sí Flensburg Government. Ìtẹríba pátápátá láìsí àdéhùn ní Yúróòpù jẹ́ èyí tí wọ́n fọwọ́sí ní ọjọ́ keje àti ọjọ́ kẹjọ Oṣù Karùn-ún, láti bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ní òpin ọjọ́ kẹjọ Oṣù Karùn-ún. German Army Group Centre kọjujà ní Prague títí di ọjọ́ kọkànlá Oṣù Karùn-ún. Ní ọjọ́ kẹtàlélógún Oṣù Karùn-ún gbogbo àwọn ọmọ ẹgbẹ́ ìjọba Jẹ́mánì tí ó ṣẹ́kù ni àwọn ọmọ-ogun Allied mú ní Flensburg. Ní ọjọ́ karùn-ún Oṣù Kẹfà gbogbo àwọn ilé-iṣẹ́ òṣèlú àti ológun Jẹ́mánì ni a fi sí abẹ́ ìṣàkóso Allied nípasẹ̀ Ìkéde Berlin.

Ní ìpele ogun Pàsífíìkì, àwọn ọmọ-ogun Amẹ́ríkà tí àwọn ọmọ-ogun ti Philippine Commonwealth bá rìn tẹ̀síwájú ní Philippines, wọ́n gba Leyte ní òpin Oṣù Kẹrin 1945. Wọ́n gúnlẹ̀ ní Luzon ní Oṣù Kínní 1945 wọ́n sì gba Manila padà ní Oṣù Kẹta. Ìjà tẹ̀síwájú lórí Luzon, Mindanao, àti àwọn erékùṣù Philippines mìíràn títí di òpin ogun náà. Lẹ́ẹ̀kannáà, United States Army Air Forces ṣe ìfilọ́lẹ̀ ìpolongo ìkọlù bọ́m̀bù iná ńlá lórí àwọn ìlú ńlá pàtàkì ní Japan nínú ìgbìyànjú láti pa ilé-iṣẹ́ ogun Japan àti ìgboyà àwọn ará-ìlú run. Ìkọlù bọ́m̀bù lórí Tokyo ti ọjọ́ kẹsàn-án sí ọjọ́ kẹwàá Oṣù Kẹta jẹ́ ìkọlù bọ́m̀bù tí ó pa ènìyàn jùlọ nínú ìtàn.

Mínísítà ọ̀rọ̀ òkè-òkun Japan Mamoru Shigemitsu ń fọwọ́sí Ìwé Ìtẹríba Japan lórí Àdàkọ:USS, ọjọ́ kejì Oṣù Kẹ̀sán 1945

Ní Oṣù Karùn-ún 1945, àwọn ọmọ-ogun Australia gúnlẹ̀ ní Borneo, wọ́n gba àwọn pápá epo níbẹ̀. Àwọn ọmọ-ogun British, Amẹ́ríkà, àti Ṣáínà ṣẹ́gun àwọn Japanese ní àríwá Burma ní Oṣù Kẹta, àwọn British sì tì síwájú láti dé Rangoon nípa ọjọ́ kẹta Oṣù Karùn-ún. Àwọn ọmọ-ogun Ṣáínà bẹ̀rẹ̀ ìkọlù-padà ní Battle of West Hunan tí ó wáyé láàárín ọjọ́ kẹfà Oṣù Kẹrin àti ọjọ́ keje Oṣù Kẹfà 1945. Àwọn ọmọ-ogun ojú-omi àti ti ilẹ̀ Amẹ́ríkà tún súnmọ́ Japan, wọ́n gba Iwo Jima nípa Oṣù Kẹta, àti Okinawa nípa òpin Oṣù Kẹfà. Ní àkókò kannáà, ìdèna ojú-omi láti ọwọ́ àwọn ọkọ̀-necker ń fun ọrọ̀-ajé Japan pa ó sì dín agbára rẹ̀ kù gidigidi láti pèsè fún àwọn ọmọ-ogun òkè-òkun.

Ní ọjọ́ kọkànlá Oṣù Keje, àwọn olórí Allied pàdé ní Potsdam, Jẹ́mánì. Wọ́n fidi àwọn àdéhùn tẹ́lẹ̀ múlẹ̀ nípa Jẹ́mánì, àti pé àwọn ìjọba Amẹ́ríkà, British àti Ṣáínà tún ìbéèrè wọn sọ fún ìtẹríba láìsí àdéhùn ti Japan, ní sísọ ní pàtó pé "àbájáde mìíràn fún Japan ni ìparun kánkán àti pátápátá". Nígbà àpéjọ yìí, United Kingdom ṣe ìdìbò gbogbo gbòò, Clement Attlee sì rọ́pò Churchill gẹ́gẹ́ bí Alákòóso Àgbà.

Ìjọba Japan kọ ìpè fún ìtẹríba láìsí àdéhùn, èyí tí ó gbàgbọ́ pé òun yóò lágbára láti dúnàádúrà fún àwọn àdéhùn ìtẹríba tí ó rọrùn síi. Ní ìbẹ̀rẹ̀ Oṣù Kẹjọ, United States sọ àwọn bọ́m̀bù átómù sí àwọn ìlú Japan ti Hiroshima àti Nagasaki. Láàárín àwọn ìkọlù bọ́m̀bù méjèèjì, àwọn Soviets, ní ìbámu pẹ̀lú àdéhùn Yalta, kéde ogun lórí Japan, kọlu Manchuria tí Japan dìmú wọ́n sì yára ṣẹ́gun Kwantung Army, èyí tí ó jẹ́ agbára ìjà Japan tí ó tóbi jùlọ. Àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ méjì wọ̀nyí yí àwọn olórí Imperial Army tí wọ́n ti kọ̀ tẹ́lẹ̀ lọ́kàn padà láti gba àwọn àdéhùn ìtẹríba. Red Army tún gba apá gúúsù Sakhalin Island àti Kuril Islands. Ní òru ọjọ́ kẹsàn-án sí ọjọ́ kẹwàá Oṣù Kẹjọ 1945, Ọba Hirohito kéde ìpinnu rẹ̀ láti gba àwọn àdéhùn tí àwọn Allies béèrè nínú Potsdam Declaration. Ní ọjọ́ kẹ́ẹ̀dógún Oṣù Kẹjọ, Ọba fi ìpinnu yìí tó àwọn ènìyàn Japan létí nípasẹ̀ ọ̀rọ̀ ìgbóhùnsáfẹ́fẹ́ lórí rédíò (Gyokuon-hōsō, ní tààrà "ìgbóhùnsáfẹ́fẹ́ ní ohùn Ọba"). Ní ọjọ́ kẹ́ẹ̀dógún Oṣù Kẹjọ 1945, Japan tẹríba, pẹ̀lú àwọn ìwé ìtẹríba tí wọ́n padà fọwọ́sí ní Tokyo Bay lórí pèpéle ọkọ̀-ogun Amẹ́ríkà Àdàkọ:USS ní ọjọ́ kejì Oṣù Kẹ̀sán 1945, tí ó fòpin sí ogun náà.