Jump to content

Spotted hyena

Àfikún àjápọ̀
Lát'ọwọ́ Wikipedia, ìwé ìmọ̀ ọ̀fẹ́

Ikoko (Spotted Hyena)
Temporal range: Early Pleistocene – Recent
↓
Ní Etosha National Park, Namibia
Ariwo tí wọ́n gbohùn rẹ̀ sílẹ̀ ní Umfolozi Game Reserve, Gúúsù Áfríkà
Ipò ìdasí
Ìṣètò onísáyẹ́nsì [ edit ]
Ìjọba: Animalia (Àwọn ẹranko)
Ará: Chordata
Ẹgbẹ́: Mammalia (Àwọn afọmúbọ́mọ)
Ìtò: Ajẹran
Suborder: Ajọ-ológìnní
Ìdílé: Ìkokò
Ìbátan: Crocuta
Irú:
C. crocuta
Ìfúnlórúkọ méjì
Crocuta crocuta
(Erxleben, 1777)
Àdàkọ:Legend0
Synonyms

Ikoko (Crocuta crocuta), tí a tún mọ̀ sí laughing hyena,[3] jẹ́ ẹ̀yà ikoko kan, tí wọ́n ka àwọn ẹ̀yà tí ó ṣẹ́kù nínú ẹbí Crocuta sí, tí wọ́n wọ́pọ̀ ní Gúúsù Sàhárà Áfríkà. Wọ́n wà nínú àkójọ àwọn ẹranko tí kò sí nínú ewu ìparun láti ọwọ́ IUCN nítorí bí wọ́n ṣe tàn káàkiri àti iye wọn tí a fojú díwọ̀n sí láàrin 27,000 sí 47,000.[1] Síbẹ̀síbẹ̀, ẹ̀yà yìí ń dínkù ní àwọn agbègbè tí kì í ṣe ibi ìpamọ́ ẹranko nítorí pípàdánù ibùgbé àti ọdẹ àìtọ́.[1] Àwọn ẹ̀yà Crocuta, tí a sábà máa ń pè ní ẹ̀yà kékeré ti Crocuta crocuta, tí a mọ̀ sí cave hyenas, ti rìn káàkiri Eurasia fún ó kéré jù, milionu kan ọdún títí di òpin Late Pleistocene.[4] Ikoko yìí ni ó tóbi jùlọ nínú àwọn ẹ̀yà Hyaenidae, ó sì yàtọ̀ sí àwọn ẹ̀yà mìíràn nípa ìrísí rẹ̀ tí ó jọ bear,[5] etí rẹ̀ tí ó ríbiti,[6] irun ọrùn rẹ̀ tí kò pọ̀ púpọ̀, awọ ara rẹ̀ tí ó ní ààmì,[7] eyín rẹ̀ tí ó lágbára fún iṣẹ́ méjì,[8] àwọn ọmú tí kò pọ̀,[9] àti okó-irọ́ (pseudo-penis). Òun nìkan ni ẹ̀yà ẹranko afọ́mọlọ́mú tí àwọn abo rẹ̀ ní okó-irọ́ tí wọn kò sì ní ẹnu abẹ́ (vagina opening) ní ìta.[10]

Ikoko jẹ́ ẹranko tó nífẹ̀ẹ́ sí ìgbé-pọ̀ láwùjọ jùlọ nínú àwọn Carnivora nípa pé wọ́n máa ń ní ẹgbẹ́ tó tóbi jùlọ àti ìhùwàsí àwùjọ tó díjú jùlọ.[11] Ètò ìgbé-pọ̀ wọn kò dàbí ti àwọn ẹranko mìíràn tí ń jẹ ẹran, ó jọ ti àwọn primate (bii baboon àti macaque) ní ti bí ẹgbẹ́ ṣe tóbi sí, ètò ipò, àti bí wọ́n ṣe ń bára wọn sọ̀rọ̀ láàrin ẹbí àti àwọn tí kì í ṣe ẹbí.[12] Ètò àwùjọ ikoko dá lórí ìdíje gbangba, pẹ̀lú ànfàní sí oúnjẹ, ìbálòpọ̀, àti àkókò tí àwọn akọ yóò fi kúrò nínú ẹgbẹ́, tí ó dá lórí agbára láti jẹgaba lórí àwọn mìíràn nínú ẹgbẹ́ náà. Àwọn abo máa ń tọ́jú ọmọ tiwọn nìkan dípò kí wọ́n ran ara wọn lọ́wọ́, àwọn akọ kì í sì í kópa nínú títọ́jú ọmọ. Síbẹ̀, ikoko máa ń fowósowọ́pọ̀ pẹ̀lú àwọn ọmọ ẹgbẹ́ wọn; wọ́n sábà máa ń ṣọdẹ pọ̀, jẹun pọ̀, kí wọ́n sì sinmi pọ̀.[13] Àwùjọ ikoko jẹ́ ti àwọn abo ló ń darí; àwọn abo tóbi ju àwọn akọ lọ, wọ́n sì máa ń jẹgaba lórí wọn.[14]

Ikoko jẹ́ ẹranko tí ó ṣàṣeyọrí púpọ̀, òun ni ẹranko apẹranjẹ ńlá tí ó wọ́pọ̀ jùlọ ní Áfríkà. Àṣeyọrí rẹ̀ wáyé nítorí agbára rẹ̀ láti mú ara bá agbègbè mu àti jíjẹ ohunkóhun; ó jẹ́ ọdẹ ní pàtàkì ṣùgbọ́n ó tún lè jẹ òkú ẹran, pẹ̀lú agbára láti jẹ àti láti da awọ, egungun àti àwọn ìdọ̀tí ẹran mìíràn. Ikoko ni ó máa ń lo àwọn ohun àmúṣọrọ̀ ẹran dáradára jùlọ nínú gbogbo àwọn ẹranko apẹranjẹ ti Áfríkà.[15] Ikoko máa ń yí ìwà ọdẹ àti ìwákiri oúnjẹ rẹ̀ padà ju àwọn ẹranko apẹranjẹ Áfríkà mìíràn lọ;[16] ó máa ń ṣọdẹ ní ẹnìkan, ní àwùjọ kékeré ti ènìyàn 2–5, tàbí ní ẹgbẹ́ ńlá. Nígbà tí wọ́n bá ń ṣọdẹ, ikoko máa ń sáré la àárín agbo ẹran láti yan èyí tí yóò kọlù. Nígbà tí wọ́n bá ti yàn án tán, wọ́n á lé ẹran náà lọ sí ibi jíjìn, tí ó sábà máa ń tó kìlómítà mélòó kan, pẹ̀lú eré tó tó 60 kilometres per hour (37 mph).[17]

Ikoko ní ìtàn pípẹ́ ti ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú ènìyàn; àwọn àwòrán ẹranko yìí wà láti ìgbà Upper Paleolithic, pẹ̀lú àwọn ère àti àwòrán nínú àwọn ihò Lascaux àti Chauvet Caves.[18] Ẹranko yìí ní òkìkí burúkú nínú àṣà Ìwọ̀-oòrùn àti ìtàn àròsọ Áfríkà. Nínú ti Ìwọ̀-oòrùn, wọ́n kà á sí ẹranko tí ó burú tí ó sì jẹ́ ojo, nígbà tí nínú ti Áfríkà, wọ́n wò ó gẹ́gẹ́ bí ẹranko oníwọ̀ra, òmùgọ̀, ṣùgbọ́n tí ó lágbára tí ó sì léwu. Pupọ̀ nínú àwọn èrò Ìwọ̀-oòrùn lórí ẹranko yìí ni a lè rí nínú àwọn ìwé Aristotle àti Pliny the Elder, bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọn kò fi bẹ́ẹ̀ ṣe ìdájọ́ rẹ̀. Àwọn ìdájọ́ burúkú gan-an wáyé nínú Physiologus, níbi tí a ti fi ẹranko náà hàn gẹ́gẹ́ bí hermaphrodite àti olè ibojì.[19] Ẹgbẹ́ akọ́ṣẹ́mọṣẹ́ lórí ikoko ti IUCN sọ pé òkìkí burúkú yìí jẹ́ ewu fún wíwà ẹranko náà, yálà ní ìgbèkùn tàbí ní igbó.[19][20]

Orísun ọ̀rọ̀ àti ísọlọ́rúkọ

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Orukọ imọ-jinlẹ ikoko Crocuta jẹ́ èyí tí a rò tẹ́lẹ̀ pé ó wá láti inú ọ̀rọ̀ Latin crocutus, èyí tí ó túmọ̀ sí 'àwọ̀ sáfírónì', tí ó ń tọ́ka sí àwọ̀ irun ẹranko náà. Èyí jẹ́ ohun tí a fihàn pé kò tọ́, nítorí pé ọ̀nà tí a fi ń kọ ọ̀rọ̀ náà gan-an ìbá jẹ́ Crocāta, àti pé wọn kò lo ọ̀rọ̀ náà rí nípa bẹ́ẹ̀ nínú àwọn ìwé Giriki-Roomu. Crocuta wá láti inú ọ̀rọ̀ Gíríìkì Àtijọ́ Κροκόττας (krokottas), èyí tí ó wá láti inú Sanskrit Àdàkọ:Transliteration, èyí tí òun náà wá láti Àdàkọ:Transliteration (àwọn méjèèjí tí a kọ́kọ́ lò láti tọ́ka sí golden jackal). Ìgbà àkọ́kọ́ tí a kọ nípa Κροκόττας wà nínú ìwé Strabo Geographica, níbi tí a ti ṣe àpèjúwe ẹranko náà gẹ́gẹ́ bí àdàpọ̀ ìkookò àti ajá tí ó wọ́pọ̀ ní Ethiopia.[21]

Àwòrán ikoko láti inú ìwé Thomas Pennant History of Quadrupeds, ọ̀kan lára àwọn àwòrán àkọ́kọ́ tí ó jọjú nípa ẹranko yìí[22]

Láti ìgbà Classical antiquity títí di Renaissance, wọ́n rò pé ikoko àti ikoko onílà jẹ́ ẹ̀yà kan náà, tàbí kí wọ́n yà wọ́n sọ́tọ̀ nípa agbègbè nìkan, kì í ṣe nípa ìrísí ara. Hiob Ludolf, nínú ìwé rẹ̀ Historia aethiopica, ni ẹni àkọ́kọ́ tí ó ya Crocuta sọ́tọ̀ kúrò nínú Hyaena gẹ́gẹ́ bí ẹranko ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, bó tilẹ̀ jẹ́ pé kò rí ẹranko náà rí fúnra rẹ̀, ó gbọ́ nípa rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ agbógùnlọ ará Etiópíà kan.[3] Ìdàrúdàpọ̀ ṣì wà lórí irú ẹbí tí ikoko jẹ́ gan-an, pẹ̀lú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn arìnrìn-àjò Ilẹ̀ Yúróòpù ní Etiópíà tí wọ́n ń pe ikoko ní "wolves". Èyí wá láti inú ọ̀rọ̀ Amharic fún ikoko, ጅብ (Àdàkọ:Transliteration), èyí tí ó jọ ọ̀rọ̀ Lárúbáwá ذئب (Àdàkọ:Transliteration) 'wolf'.[23]

Àpèjúwe àkọ́kọ́ tí ó kúnrẹ́rẹ́ nípa ikoko láti ọwọ́ àwọn ará Yúróòpù wá láti ọwọ́ Willem Bosman àti Peter Kolbe. Bosman, oníṣòwò Dọ́ọ̀ṣì kan tí ó ṣiṣẹ́ fún Dutch West India Company ní Gold Coast (tí ó jẹ́ Ghana òní) láti ọdún 1688 sí 1701, kọ nípa Jakhals, of Boshond (jackals or woodland dogs) tí ìrísí ara wọn jọ ti ikoko. Kolben, onímọ̀ ìṣirò àti ìwòràwọ̀ Jámánì kan tí ó ṣiṣẹ́ fún Dutch East India Company ní Cape of Good Hope láti ọdún 1705 sí 1713, ṣàpèjúwe ikoko dáradára, ṣùgbọ́n ó pè é ní "tigerwolf", nítorí pé àwọn olùgbé gúúsù Áfríkà kò mọ nípa ikoko, wọ́n sì máa ń pè wọ́n ní "wolves".[24]

Àwọn àpèjúwe Bosman àti Kolben kò fi bẹ́ẹ̀ di mímọ̀ títí di ọdún 1771, nígbà tí onímọ̀ nípa ẹ̀dá Welsh Thomas Pennant lo àwọn àpèjúwe náà àti ìrírí ara rẹ̀ pẹ̀lú èyí tí ó wà ní ìgbèkùn láti fi ìyàtọ̀ sáàrin ikoko àti ikoko onílà nínú ìwé rẹ̀ Synopsis of Quadrupeds. Àpèjúwe tí Pennant fúnni péye tó láti jẹ́ kí Johann Erxleben fi sínú ìwé rẹ̀ Systema regni animalis nípa títúmọ̀ ọ̀rọ̀ Pennant sí èdè Latin. Wọ́n tẹ́wọ́ gba Crocuta gẹ́gẹ́ bí ẹ̀yà ọ̀tọ̀ kúrò nínú Hyaena ní ọdún 1828.[25]

Ìpín, orísun àti ẹfolúṣọ̀n

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Ikoko méjì ní White River, Mpumalanga. Ṣàkíyèsí ìyàtọ̀ nínú àwọ̀ irun wọn, èyí tí wọ́n máa ń lò tẹ́lẹ̀ láti pín wọn sí oríṣiríṣi ẹ̀yà kékeré.

Yàtọ̀ sí ikoko onílà, èyí tí wọ́n ti dábàá oríṣiríṣi ẹ̀yà kékeré fún, ikoko jẹ́ ẹ̀yà tí ó máa ń yípadà gan-an. Agbègbè tí wọ́n wà tẹ́lẹ̀ kárí gbogbo Áfríkà àti Eurasia, ó sì fi ìyàtọ̀ ńlá hàn nínú ìrísí, èyí tí ó yọrí sí ọ̀pọ̀lọpọ̀ orúkọ. Nígbà tó yá, wọ́n wá rí i pé gbogbo ìyàtọ̀ yìí jẹ́ ti àwọn ẹnìkọ̀ọ̀kan nínú ẹ̀yà kan náà. Ní ọdún 1939, onímọ̀ nípa ẹ̀dá alààyè L Harrison Matthews fihàn nípasẹ̀ ìfiwéra láàrin àwọn agbárí ikoko púpọ̀ láti Tanzania pé gbogbo ìyàtọ̀ tí a rí nínú àwọn ẹ̀yà kékeré tí a mọ̀ nígbà náà ni a tún lè rí nínú agbo kan, pẹ̀lú ìyàtọ̀ nínú irun àti títóbi nìkan. Nígbà tí a bá wo àwọn egungun àtijọ́ (fossils), ẹ̀yà náà fi ìyàtọ̀ púpọ̀ hàn ju ti òde òní lọ, àti pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ẹ̀yà egungun àtijọ́ wọ̀nyí ni a ti kà sí synonymous pẹ̀lú Crocuta crocuta.[26]

Agbárí ti Crocuta sivalensis, ikoko India tí ó ti parun tí Björn Kurtén dábàá pé ó jẹ́ babanlá ikoko òde òní

Àwọn babanlá ẹ̀yà Crocuta yapa kúrò nínú Hyaena (ẹ̀yà àwọn ikoko onílà àti brown hyena) ní nǹkan bíi miliọnu 10 ọdún sẹ́yìn.[27][28] Àwọn babanlá ikoko wọ̀nyí ṣe àgbékalẹ̀ ìhùwàsí àwùjọ láti kojú ìfúngunpọ̀ láti ọ̀dọ̀ àwọn ẹranko apẹranjẹ mìíràn lórí òkú ẹran, èyí tí ó fipá mú wọn láti ṣiṣẹ́ pọ̀ ní ẹgbẹ́. Ní àkókò kan nínú ìtànkalẹ̀ wọn, ikoko ní àwọn eyín carnassial dídá lẹ́yìn àwọn premolar tí ń fọ́ egungun; èyí mú kí wọ́n má nílò láti dúró de kí ẹran wọn kú, bí ti àwọn brown àti striped hyena, wọ́n sì di ọdẹ tó ń ṣọdẹ ní ẹgbẹ́ àti ajẹ-òkú-ẹran. Wọ́n bẹ̀rẹ̀ sí í ní àwọn agbègbè títóbi, nítorí pé àwọn ẹran tí wọ́n ń pa máa ń ṣí kiri.[8] Wọ́n ti sọ pé ìjẹgaba àwọn abo nínú ẹgbẹ́ ikoko jẹ́ àtúnṣe láti lè díje pẹ̀lú àwọn akọ lórí oúnjẹ, àti láti rí i dájú pé wọ́n ní wàrà tó pọ̀ fún àwọn ọmọ wọn.[14] Èrò mìíràn ni pé ó jẹ́ àtúnṣe sí àkókò tí ó máa ń gbà fún àwọn ọmọ láti dagba àwọn agbárí àti pẹ̀tẹ́lẹ̀ wọn tó tóbi, èyí tí ó ń béèrè fún àbójútó púpọ̀ àti ìhùwàsí ìjẹgaba láti ọ̀dọ̀ àwọn abo.[29]

Àwọn Björn Kurtén àti Camille Arambourg gbé èrò náà lárugẹ pé Asia ni ẹranko yìí ti wá; Kurtén dojúkọ àwọn àríyànjiyàn rẹ̀ lórí Plio-Pleistocene taxon Crocuta sivalensis láti Siwaliks,[30] èrò tí Arambourg gbè lẹ́yìn, ẹni tí ó sọ pé ó ṣeéṣe kí ó jẹ́ Indo-Ethiopian.[31] Ficarelli àti Torre kọ èrò yìí, wọ́n tọ́ka sí ẹ̀rí wíwà ikoko ní Áfríkà láti ìgbà Pleistocene ìbẹ̀rẹ̀, ọjọ́ orí tí ó jọ ti C. sivalensis ti Asia.[32] Àwọn ọ̀mọ̀wé òde òní fara mọ́ pé Áfríkà ni wọ́n ti wá, pẹ̀lú àwọn egungun àtijọ́ jùlọ ti Crocuta tí ó wà láti ìgbà Pliocene ti Áfríkà, ní nǹkan bí 3.63 sí 3.85 miliọnu ọdún sẹ́yìn.[33]

Fossil tó pẹ́ jùlọ ti Crocuta crocuta ní Áfríkà wá láti Cradle of Humankind, ní pàtàkì láti Sterkfontein Member 4 tí ọjọ́ orí rẹ̀ tó 2.1 ẹgbẹgbẹ̀rún ọdún sẹ́yìn, ó sì tún wọ́pọ̀ nínú àwọn ohun tí wọ́n rí tí ọjọ́ orí wọn wà láàrin 2 to 1.5 ẹgbẹgbẹ̀rún ọdún sẹ́yìn.[34] Àyẹ̀wò mitochondrial genomes ti Crocuta Eurasia (cave hyena) fihàn pé kò sí ìyàtọ̀ tó pọ̀ sí ti Áfríkà. Ó tún dámọ̀ràn pé àwọn ikoko òde òní wá láti ara àwọn tí ó wà ní Afro-Eurasia tí wọ́n ṣẹ̀ṣẹ̀ dínkù sí Áfríkà nìkan.[35] Síbẹ̀síbẹ̀, àyẹ̀wò nuclear genome fihàn pé àwọn ikoko Áfríkà àti Eurasia ní ìgbà Late Pleistocene yapa sí ara wọn gan-an, tí a fojú díwọ̀n pé wọ́n yapa ní nǹkan bíi 2.5 ẹgbẹgbẹ̀rún ọdún sẹ́yìn, tí ó súnmọ́ ọjọ́ orí àwọn Crocuta àkọ́kọ́ ní Eurasia, tí ó jẹ́ nǹkan bíi 2 ẹgbẹgbẹ̀rún ọdún sẹ́yìn láti China. Àwọn àbájáde nuclear genome tún dámọ̀ràn pé àwọn ikoko ti Europe àti Asia yàtọ̀ sí ara wọn, ṣùgbọ́n wọ́n súnmọ́ ara wọn ju àwọn ikoko Áfríkà lọ. Àyẹ̀wò nuclear genome tún sọ pé ìbálòpọ̀ wà láàrin àwọn ikoko Áfríkà àti Eurasia fún ìgbà díẹ̀ lẹ́yìn tí wọ́n yapa, èyí tí ó ṣeéṣe kí ó ṣàlàyé ìyàtọ̀ láàrin àbájáde nuclear àti mitochondrial genome, pẹ̀lú mitochondrial genomes ti ikoko Áfríkà àti Europe tí ó súnmọ́ ara wọn ju ti ikoko Asia, tí ó ń tọ́ka sí ṣíṣàn apilẹ̀ àbùdá láàrin àwọn ẹgbẹ́ méjèèjí lẹ́yìn ìyapa láàrin àwọn ikoko ti Asia àti Europe.[33]

Híhàn rẹ̀ ní Europe àti China bá ìparun Pachycrocuta brevirostris, ikoko ńlá oníwájú-kúkúrú mu. Níwọ̀n bí kò ti sí ẹ̀rí pé ìyípadà àyíká ló fa ìparun rẹ̀, ó ṣeéṣe kí ó jẹ́ pé ìdíje pẹ̀lú ikoko ló fa ìparun rẹ̀.[36]

Àpèjúwe

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ẹ̀yà ara

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Àwòrán súnmọ́lé ti ikoko abo kan, Kruger National Park, Gúúsù Áfríkà
Ikoko tí ń rìn, South Luangwa National Park, Zambia

Ikoko ní ọrùn àti apá iwájú tó lágbára, ṣùgbọ́n apá ẹ̀yìn tí kò fi bẹ́ẹ̀ dàgbà. Ìdí rẹ̀ ríbiti, èyí tí ó máa ń dènà àwọn tí ó fẹ́ kọlù ú láti ẹ̀yìn láti di ibẹ̀ mú.[37] Orí rẹ̀ fẹ́lẹ́ pẹ̀lú ẹnu gboro àti rhinarium tó fẹ̀. Yàtọ̀ sí ikoko onílà, etí ikoko ríbiti dípò kí ó gùn. Ẹsẹ̀ kọ̀ọ̀kan ní àwọn ìka mẹ́rin, tí ó ní awọ láàrin àti èékánná kúkúrú. Àtẹ́lẹsẹ̀ rẹ̀ fẹ̀, ó sì tẹ́jú. Ìrù rẹ̀ kúrú, ó tó Àdàkọ:Cvt ní gígùn,[6] ó sì jọ pompom. Àrà ọ̀tọ̀ ni pé, àwọn ikoko abo tóbi ju àwọn akọ lọ.[38] Àwọn méjèèjí ní anal glands tí ó máa ń ṣí sínú rectum. Àwọn keekèé wọ̀nyí máa ń mú ohun funfun kan jáde tí wọ́n máa ń fi sára koríko. Òórùn rẹ̀ lágbára, ó sì ń run bí ọṣẹ tí ń hó tàbí ohun tí ń jóná, ènìyàn sì lè gbọ́ òórùn rẹ̀ ní ibi pípẹ́.[39] Ikoko ní ọkàn tó tóbi, èyí tí ó fún un ní agbára ìfaradà nínú lílé ẹran lọ́nà jínjìn. Ọkàn rẹ̀ fẹ́rẹ̀ tó 1% ìwọ̀n ara rẹ̀, nígbà tí ti kìnìún jẹ́ 0.45–0.57% nìkan.[40] Àwọn ikoko Eurasia tí wọ́n ti parun yàtọ̀ sí ti Áfríkà òde òní nítorí apá wọn tí ó kúrú díẹ̀ àti humerus àti femur wọn tí ó gùn.[41]

Agbárí ikoko
Egungun ikoko, àwòrán láti inú Richard Lydekker "The Royal Natural History"

Agbárí ikoko yàtọ̀ sí ti ikoko onílà nípa pé ó tóbi jù àti pé sagittal crest rẹ̀ kéré. Agbárí rẹ̀ jẹ́ ọ̀kan lára èyí tó lágbára jùlọ láàrin àwọn Carnivora.[42] Eyín rẹ̀ wúlò fún iṣẹ́ méjì ju ti àwọn ikoko mìíràn lọ; àwọn premolar kẹta òkè àti ìsàlẹ̀ rí bíi kóònù tí ó ń fọ́ egungun. Ikoko tún ní àwọn carnassial lẹ́yìn àwọn premolar tí ń fọ́ egungun, èyí tí ó jẹ́ kí ó lè fọ́ egungun láì ba àwọn carnassial rẹ̀ jẹ́.[8] Pẹ̀lú àwọn iṣan àgbọn tó lágbára, wọ́n ní agbára ìjẹun tó lágbára púpọ̀ tí ó lè tó 80 kgf/cm2 (1140 lbf/in²),[43] èyí tí ó ju agbára ẹkùn lọ ní ìpín 40%.[44] Àgbọn ikoko lágbára ju ti brown bear lọ ní ti fífọ́ egungun,[45] a sì ti rí i tí wọ́n ń fọ́ egungun gígùn ti giraffe tí ó fẹ̀ tó 7cm.[46] A fojú díwọ̀n pé ikoko tó wọn Àdàkọ:Cvt ní agbára ìjẹun ti 565.7 newtons ní orí eyín canine àti 985.5 newtons ní carnassial.[47] Nínú ìwádìí kan, wọ́n rí i pé ẹnìkan ní agbára ìjẹun ti 4,500 newtons.[48]

Ìwọ̀n

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ikoko ni ó tóbi jùlọ nínú àwọn Hyaenidae.[49] Àwọn àgbàlágbà wọn máa ń tó Àdàkọ:Cvt ní gígùn ara, pẹ̀lú gíga èjìká ti Àdàkọ:Cvt.[50] Àwọn akọ ikoko ní Serengeti máa ń wọn Àdàkọ:Cvt, nígbà tí àwọn abo máa ń wọn Àdàkọ:Cvt. Ikoko ní Zambia sábà máa ń wúwo sí i, pẹ̀lú àwọn akọ tí wọ́n máa ń wọn Àdàkọ:Cvt, àti àwọn abo Àdàkọ:Cvt.[38] A ti rí àwọn tí wọ́n wúwo tó Àdàkọ:Cvt[8] àti Àdàkọ:Cvt[50]. A ti fojú díwọ̀n pé àwọn ikoko Eurasia tí wọ́n ti parun máa ń wọn tó Àdàkọ:Cvt.[51]

Irun

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àwọ̀ irun wọn máa ń yàtọ̀, ó sì ń yípadà pẹ̀lú ọjọ́ orí.[37] Yàtọ̀ sí irun ti ikoko onílà àti brown hyena, ti ikoko ní àwọn ààmì (spots) dípò ilà, ó sì kúrú, láìní irun ọ̀rọ̀ dídúró bi ti àwọn méjì yòókù.[7] Àwọ̀ rẹ̀ sábà máa ń jẹ́ àwọ̀ pupa-rusurusu tàbí ofeefee-grẹy pẹ̀lú àwọn ààmì róbótó lẹ́yìn àti ní ìdí. Àwọn ààmì náà lè jẹ́ pupa, dudu-pupa tàbí dúdú. Àwọn ààmì náà máa ń yàtọ̀ ní ìtóbi, ṣùgbọ́n wọ́n sábà máa ń tó Àdàkọ:Cvt. Àwọn ààmì yìí máa ń hàn ní ẹsẹ̀ àti ikùn ṣùgbọ́n wọn kì í sí ní ọ̀fun àti àyà. Àwọn ẹgbẹ́ ìwádìí kan (bii Ngorongoro Crater Hyena Project[52] àti MSU Hyena Project[53]) máa ń lo àwọn ààmì wọ̀nyí láti fi dá àwọn ikoko mọ̀.

Ẹ̀yà ara ìbímọ ti abo

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Ẹ̀yà ara ìbímọ ti akọ àti abo ikoko, láti ọwọ́ Schmotzer & Zimmerman, Anatomischer Anzeiger (1922). Abb. 1 (Fig. 1.) Male reproductive anatomy. Abb. 2 (Fig. 2.) Female reproductive anatomy.[54] Principal abbreviations (from von Eggeling) are: T, testis; VD, vas deferens; BU, urethral bulb; Ur, urethra; R, rectum; P, penis; S, scrotum; O, ovary; FT, Fallopian tubes; RL, ligamentum uteri; Ut, uterus; CC, corpus clitoridis. Remaining abbreviations, in alphabetical order, are: AG, anal glands; B, vesica urinaria; CG, Cowper's glands; CP, corpus penis; CS, corpus spongiosum; GC, glans clitoridis; GP, glans penis; LA, levator ani muscle; Pr, prepuce; RC, musculus retractor clitoridis; RP, musculus retractor penis; UCG, canalis urogenitalis.

Ẹ̀yà ara ìbímọ ti abo jọ ti akọ púpọ̀; clitoris rẹ̀ rí bíi okó, okó-irọ́, ó sì lè le. Abo náà kò ní ẹnu abẹ́ ní ìta, nítorí pé labia rẹ̀ ti dapo láti di pseudo-scrotum. Okó-irọ́ yìí ní urogenital canal kan tí ó dé orí rẹ̀, èyí tí abo máa ń tọ̀ sí, tí ó fi ń bá akọ lòpọ̀, tí ó sì fi ń bímọ.[55][56] A lè fi ìyàtọ̀ sáàrin okó-irọ́ àti ẹ̀yà ara akọ nítorí pé okó-irọ́ kúrú díẹ̀, ó nípọn sí i, àti pé orí rẹ̀ ríbiti.[10][57][58] Ní tàkọ-tabo, àwọn penile spines wà ní orí okó wọn.[59][60]

Ìhùwàsí

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ìhùwàsí àwùjọ

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ikoko jẹ́ ẹranko tó nífẹ̀ẹ́ àwùjọ tí wọ́n ń gbé ní agbo nlá tí ó lè tó 80.[61] Ìtóbi ẹgbẹ́ máa ń yàtọ̀ láti ibìkan sí ibòmíràn; ní Serengeti, níbi tí ẹran ti máa ń ṣí kiri, ẹgbẹ́ wọn kéré ju ti Ngorongoro Crater, níbi tí ẹran ti wà ní ojú kan.[62] Ẹgbẹ́ ikoko wà ní ìṣọ̀kan ju ti wolf, ṣùgbọ́n kò súnmọ́ ara wọn tó ti African wild dog.[63]

Àwọn abo sábà máa ń jẹgaba lórí àwọn akọ, pẹ̀lú àwọn tí ipò wọn kéré jù tí wọ́n sì ń jẹgaba lórí àwọn akọ tí ipò wọn ga, ṣùgbọ́n wọ́n tún lè jẹgaba pẹ̀lú akọ.[64] Àwọn ọmọ máa ń gba ipò tí ó tẹ̀lé ti ìyá wọn nígbà tí wọ́n bá bí wọn. Nígbà tí ìyá àgbà bá kú, ọmọbìnrin rẹ̀ tó kéré jù ni yóò gba ipò náà. Ó jẹ́ àṣà fún àwọn abo láti dúró sínú ẹgbẹ́ tí wọ́n bí wọn sí, nígbà tí àwọn akọ sábà máa ń kúrò nígbà tí wọ́n bá tó ọmọ ọdún 2½.[64]

Àdàkọ:CSS image crop Ẹgbẹ́ náà jẹ́ fission–fusion society, níbi tí àwọn ọmọ ẹgbẹ́ kì í sábà wà papọ̀, ṣùgbọ́n tí wọ́n lè wá oúnjẹ ní àwùjọ kékeré.[65] Àwọn ikoko tí ipò wọn ga máa ń ṣetọ́jú ipò wọn nípasẹ̀ ìwà ipá sí àwọn tí ipò wọn kéré.[9]

Ẹgbẹ́ ikoko díjú ju ti àwọn ẹranko apẹranjẹ mìíràn lọ, ó sì jọ ti àwọn primate gan-an. Gẹ́gẹ́ bí àwọn primate, ikoko máa ń lo ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀yà ara láti mọ àwọn ẹlẹgbẹ́ wọn, wọ́n mọ̀ pé àwọn kan ṣeé gbẹ́kẹ̀lé ju àwọn mìíràn lọ, wọ́n sì máa ń lo ìmọ̀ yìí nínú ìpinnu ṣíṣe.[9][12]

Agbègbè wọn máa ń yàtọ̀, ó le kéré sí Àdàkọ:Cvt ní Ngorongoro Crater tàbí kó ju Àdàkọ:Cvt ní Kalahari.[65] Wọ́n máa ń sàmì sí ààlà agbègbè wọn nípasẹ̀ ìtọ̀ àti ìgbẹ́.[66]

Ìbálòpọ̀, ìbímọ, àti ìdàgbàsókè

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àdàkọ:CSS image crop Ikoko kì í ṣe ẹranko tó ní àkókò pàtó fún ìbímọ, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìbímọ máa ń pọ̀ sí i ní ìgbà òjò. Àwọn abo jẹ́ polyestrous, pẹ̀lú àkókò estrus tó ń gba ọ̀sẹ̀ méjì.[67] Àwọn akọ àti abo lè bá ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn lòpọ̀.[56] Àwọn akọ máa ń tẹríba nígbà tí wọ́n bá súnmọ́ àwọn abo. Ìbálòpọ̀ sábà máa ń wáyé ní òru.[68]

Abo tí ń fún ọmọ ní ọmú, Amboseli National Park, Kenya
Ọmọ ikoko ní Serengeti, Tanzania. Ṣàkíyèsí àwọn ààmì tí ó hàn kedere, èyí tí yóò dínkù pẹ̀lú ọjọ́ orí.

Àkókò oyún máa ń yàtọ̀, ṣùgbọ́n ìpíndígba jẹ́ ọjọ́ 110.[67] Wọ́n sábà máa ń bí ọmọ méjì.[67] Àwọn akọ kì í kópa nínú títọ́jú ọmọ.[69] Ìbímọ máa ń nira fún àwọn ikoko, nítorí pé wọ́n ń bímọ gba ẹnu clitoris wọn tóóró.

Àwọn ọmọ máa ń ní irun rírọ̀, tí ó jẹ́ dúdú-pupa, wọ́n sì máa ń wọn Àdàkọ:Cvt.[70] Àrà ọ̀tọ̀ ni pé wọ́n máa ń bí wọn pẹ̀lú ojú tí ó là àti eyín tí ó ti yọ. Àwọn ọmọ máa ń jà pẹ̀lú ara wọn láìpẹ́ lẹ́yìn tí wọ́n bí wọn, èyí tí ó lè fa ikú ọmọ tí kò lágbára.[71] Wàrà ikoko ní èròjà amúnidàgbà àti ọ̀rá tó pọ̀ jùlọ nínú àwọn ẹranko apẹranjẹ orí ilẹ̀.[65][72]

Ìhùwàsí ibùgbé

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Ikoko àti ọmọ méjì nínú ibùgbé wọn, Ngorongoro Crater, Tanzania

Ìgbésí ayé ẹgbẹ́ náà dá lórí ibùgbé àpapọ̀. Àwọn ibùgbé ikoko lè ní ẹnu-ọ̀nà tó ju méjìlá lọ. Wọ́n sábà máa ń lo ihò àwọn ẹranko mìíràn bíi warthogs.

Ọgbọ́n

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ikoko fi ọgbọ́n hàn nínú ìhùwàsí àwùjọ wọn. Ìwádìí ti fihàn pé ikoko lè dárà ju chimpanzee lọ nínú yíyannjú ìṣòro nípa fífowósowọ́pọ̀.[73]

Ìhùwàsí sí másùnmáwo

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ikoko jẹ́ ẹranko tó dára láti ṣe ìwádìí lórí másùnmáwo nítorí bí wọ́n ṣe máa ń yípadà láti bá àyíká wọn mu.[74]

Ìbáṣepọ̀ ẹ̀dá àti àyíká

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Oúnjẹ

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Ikoko pẹ̀lú egungun wildebeest ní Karatu, Arusha, Tanzania

Ikoko ni ẹranko tó ń jẹ ẹran jùlọ nínú Hyaenidae.[14] Yàtọ̀ sí àwọn ibatana rẹ̀, ikoko jẹ́ ọdẹ ní pàtàkì; èyí ti hàn láti àwọn ọdún 1960.[75] Ìwádìí láti ọwọ́ Hans Kruuk fihàn pé ikoko ń ṣọdẹ bíi ti kìnìún.

Wildebeest ni ẹranko tí wọ́n sábà máa ń pa jùlọ ní Ngorongoro àti Serengeti, pẹ̀lú zebra.[76] Ikoko máa ń ṣọdẹ àwọn ẹranko tí ìwọ̀n wọ́n tó 56–182 kg (123–401 lb).[77]

Àwọn ọ̀tá àti abánidíje

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Kìnìún

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Àwọn ikoko tí ń kọlù kìnìún abo

Níbi tí ikoko àti kìnìún bá ti wà ní agbègbè kan náà, wọ́n máa ń díje pẹ̀lú ara wọn. Àwọn kìnìún sábà máa ń gbójú fo ikoko dá, àyàfi tí wọ́n bá wà lórí ẹran tàbí tí wọ́n bá ń yọ wọ́n lẹ́nu. Àṣìṣe gbogboogbo ni pé ikoko máa ń jí ẹran kìnìún, ṣùgbọ́n lọ́pọ̀ ìgbà, kìnìún ló máa ń jí ẹran ikoko.[78] Kìnìún máa ń tẹ̀lé igbe ikoko tí ń jẹun.[79]

Àwọn ológbò mìíràn

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Bó tilẹ̀ jẹ́ pé cheetah àti amọ̀tẹ́kùn máa ń ṣọdẹ àwọn ẹranko kékeré, ikoko máa ń jí ẹran wọn nígbà tí wọ́n bá láǹfààní.

Àwọn ajá

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Ikoko tí ń dojúkọ African wild dogs, Sabi Sand Game Reserve

Ikoko máa ń tẹ̀lé àwọn African wild dog láti gba ẹran wọn.

Àwọn abánidíje mìíràn

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ikoko máa ń jẹgaba lórí àwọn ikoko mìíràn níbi tí agbègbè wọn bá ti pàdé. Brown hyena máa ń pàdé ikoko ní Kalahari.

Ìbáraẹnisọ̀rọ̀

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Èdè ara

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Àwọn ikoko tí ń bára wọn ja ní Masai Mara
Àwọn ikoko tí ń kí ara wọn ní Kruger National Park

Ikoko ní àwọn ìdúró ara tó díjú fún ìbáraẹnisọ̀rọ̀. Nígbà tí wọ́n bá ń bẹ̀rù, wọ́n máa ń ká etí wọn. Nígbà tí wọ́n bá ń kí ara wọn, àwọn méjèèjí máa ń gbé ẹsẹ̀ ẹ̀yìn wọn sókè.[65]

Ìró

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

It is said that feasting Hyaenas engage in violent fights, and there is such a croaking, shrieking and laughing at such times that a superstitious person might really think all the inhabitants of the infernal regions had been let loose.

— Alfred Brehm (1895)[80]


Ikoko ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìró, pẹ̀lú igbe, rírẹ́rìn-ín, àti kíkùn. Igbe Àdàkọ:Not a typo àti rírẹ́rìn-ín wà lára àwọn ìró tí a mọ̀ jùlọ ní Áfríkà.[81]

Orúkọ Ìró Àpèjúwe ìró Ìdúró ara Àkókò tí wọ́n ń lo
Igbe (Whoop) Owọ̀ ìpè 6–9 (nígbà mìíràn 15) tí kọ̀ọ̀kan wọn ń gba ìṣẹ́jú-àáyá 2–3, tí àárín wọn sì tó ìṣẹ́jú-àáyá 2–10. Ohùn rẹ̀ sábà máa ń dún bíi "uu" èyí tí ó bẹ̀rẹ̀ ní ìsàlẹ̀ tí ó sì parí pẹ̀lú ohùn òkè. A lè gbọ́ ìró yìí ní ibi tí ó ju 5 km lọ. Wọ́n sábà máa ń ṣe é ní ìdúró, ẹnu yóò sí díẹ̀, wọ́n á sì tẹ orí ba. Akọ àti abo ló máa ń lo ìró yìí nígbà tí wọ́n bá dá wà tàbí ní ẹgbẹ́, ó sì jọ pé wọ́n máa ń ṣe é láìsí ìdí pàtó kan.
Igbe kánkán (Fast whoop) Ó jọ ti igbe (whoop), ṣùgbọ́n ohùn rẹ̀ ròkè sí i, àárín rẹ̀ sì kúrú. Ìrù dúró tàbí ó wà lókè pẹ̀lú etí tí ó nà. Wọ́n sábà máa ń ṣe é nígbà tí wọ́n bá ń sáré, pẹ̀lú ẹnu tí ó tẹrí ba. Wọ́n máa ń lò ó nígbà tí àwọn ikoko mìíràn bá wà níbẹ̀ ṣáájú ìkọlù, tàbí nígbà tí wọ́n bá ń jà lórí ẹran pẹ̀lú àwọn kìnìún tàbí ikoko mìíràn.
Kíkùn (Grunt) Kíkùn kékeré tí ohùn rẹ̀ wà ní ìsàlẹ̀, tí ó máa ń gba ìṣẹ́jú-àáyá mélòó kan. Ẹnu máa ń wà ní títìpa, pẹ̀lú ìdúró ìbínú tàbí ìkọlù. Wọ́n máa ń lò ó nígbà tí ikoko tí wọn kò fẹ́ bá súnmọ́ wọn, wọ́n sì lè lé e lọ lẹ́yìn náà.
Kíkùn gígùn (Groan) Ó jọ èyí tí a kọ sókè, ṣùgbọ́n ó dún bíi "uuu", ohùn rẹ̀ sì ròkè díẹ̀. Ṣáájú àti nígbà tí wọ́n bá ń ṣe ayẹyẹ ìkíni.
Igbe ìsàlẹ̀ (Low) Ìró "uuu" tí ohùn rẹ̀ wà ní ìsàlẹ̀, tí ó sì ń gba ìṣẹ́jú-àáyá mélòó kan. Ẹnu máa ń sí díẹ̀ pẹ̀lú orí tí ó wà ní ìpele kan náà. Bíi ti igbe kánkán (fast whoop), ṣùgbọ́n láìsí èrò láti kọlù.
Rírẹ́rìn-ín (Giggle) Owọ̀ ariwo "hii-hii-hii" tí ó ròkè, tí ó sì máa ń gba ohun tí kò tó ìṣẹ́jú-àáyá 5. Wọ́n máa ń ṣe é nígbà tí wọ́n ń sá pẹ̀lú ẹnu tí ó sí díẹ̀. Nígbà tí wọ́n bá ń lé wọn tàbí kọlù wọ́n, pàápàá lórí ẹran jíjẹ.
Igbé (Yell) Igbe tí ó ròkè tí ó sì pariwo, tí ó ń gba ìṣẹ́jú-àáyá mélòó kan. Bíi ti rírẹ́rìn-ín (giggle). Bíi ti rírẹ́rìn-ín, ṣùgbọ́n nígbà tí wọ́n bá bu wọ́n jẹ gan-an.
Híhó (Growl) Ìró kíkùn tí ń mì, tí ohùn rẹ̀ wà ní ìsàlẹ̀, tí ó ní ìró bíi "aa" àti "oo". Ìdúró ààbò. Nígbà tí wọ́n bá wà lábẹ́ ìkọlù, kí wọ́n tó bu ènìyàn tàbí ẹranko jẹ fún ẹ̀san.
Rírẹ́rìn-ín kíkùn kékeré Kíkùn ní kíákíá tí ohùn rẹ̀ wà ní ìsàlẹ̀, tí ó ń gba ìṣẹ́jú-àáyá mélòó kan. Ẹnu máa ń wà ní títìpa tàbí kí ó sí díẹ̀ pẹ̀lú ìdúró sísá, ìrù dúró tàbí ó wà lókè àti etí tí ó nà. Nígbà tí wọ́n bá ń sá ní ìyàlẹ́nu fún kìnìún, ènìyàn, tàbí nígbà tí wọ́n bá ń kọlù ẹran ńlá.
Rírẹ́rìn-ín kíkùn ńlá Ó pariwo ju rírẹ́rìn-ín kíkùn kékeré lọ, ṣùgbọ́n kò fi bẹ́ẹ̀ pariwo púpọ̀, ó sì sábà máa ń ju ìṣẹ́jú 5 lọ. Ẹnu rí bákan náà pẹ̀lú ti rírẹ́rìn-ín kíkùn kékeré, ṣùgbọ́n ìrù wà lókè àti etí tí ó nà. Nígbà tí wọ́n bá pàdé kìnìún tàbí ẹgbẹ́ ikoko mìíràn.
Kíkánú (Whine) Igbe "iiii" tí ó ròkè, tí ó sì yára. Ẹnu máa ń sí díẹ̀ pẹ̀lú orí àti ìrù tí ó wà ní ìsàlẹ̀. Àwọn ọmọ ló sábà máa ń lò ó nígbà tí wọ́n bá ń tẹ̀lé abo kí wọ́n tó mu ọmú, tàbí nígbà tí wọ́n bá fẹ́ gba oúnjẹ lọ́wọ́ wọn.
Igbe kékeré (Soft squeal) Bíi ti òkè, ṣùgbọ́n ó jẹ́ẹ́, kò sì ni ìró kíkánjú. Ẹnu máa ń sí díẹ̀ pẹ̀lú etí tí ó tẹ́ àti orí tí ó lọ sí ẹ̀gbẹ́ kan, pẹ̀lú eyín tí ó hàn. Àwọn ọmọ àti àgbà máa ń lò ó nígbà tí wọ́n bá pàdé ọmọ ẹgbẹ́ wọn lẹ́yìn ìgbà pípẹ́.

Àwọn àrùn àti kòkòrò

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ikoko lè ní brucellosis, rinderpest àti anaplasmosis. Wọ́n lè gba Trypanosoma congolense nípasẹ̀ jíjẹ àwọn ẹranko tí ó ti ní i.[82]

Agbègbè, ibùgbé àti iye

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Agbègbè tí ikoko wà tẹ́lẹ̀ kárí Europe láti Iberian Peninsula sí Urals.[4] Wọ́n tún ti rí àwọn egungun wọn ní Russian Far East. Nígbà Last Glacial Maximum, ikoko tún wà ní Southeast Asia.[83]

Ní ìtàn, ikoko wọ́pọ̀ ní Sub-Saharan Africa. Wọ́n wà ní gbogbo ibùgbé yàtọ̀ sí àwọn agbègbè aṣálẹ̀ tí ó le jù àti igbó kìjikìji.

Ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú ènìyàn

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Bí a ṣe fihàn nínú àṣà

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Ibojú ikoko láti Burkina Faso, Musée barrois

Ní Áfríkà, wọ́n sábà máa ń fi ikoko hàn gẹ́gẹ́ bí ẹranko àjèjì, alákọ̀kọ̀kọ̀, oníwọ̀ra, tí ó ń jẹ òkú, tí ó sì léwu. Nínú awo Gẹ̀lẹ̀dẹ́ ti àwọn Yorùbá ní Benin àti Gúúsù-Ìwọ̀-oòrùn Nàìjíríà, wọ́n máa ń lo ibojú ikoko ní ìdájí láti fi òpin ayẹyẹ èfè hàn. Níwọ̀n bí ikoko ti máa ń parí oúnjẹ àwọn ẹranko mìíràn, wọ́n so ẹranko náà pọ̀ mọ́ òpin ohun gbogbo.

As several distinguished authors of the present age have undertaken to reconcile the world to the Great Man-Killer of Modern times; as Aaron Burr has found an apologist, and almost a eulogist; and as learned commentators have recently discovered that even Judas Iscariot was a true disciple, we are rather surprised to find that someone has not undertaken to render the family of Hyenas popular and amiable in the eyes of mankind. Certain it is, that few marked characters in history have suffered more from the malign inventions of prejudice[84]

Pípa ẹran ọ̀sìn jẹ

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Nígbà tí wọ́n bá kọlù ẹran ọ̀sìn, ikoko sábà máa ń pa màlúù, àgùntàn àti ewúrẹ́.[11] Ní àwọn apá kan ní Tigray Region ti Ethiopia, wọ́n máa ń fẹ́ràn láti pa kẹ́tẹ́kẹ́tẹ́.[85]

Ìkọlù sí ènìyàn àti ìbàjẹ́ ibojì

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ikoko sábà máa ń sá fún ènìyàn. Síbẹ̀síbẹ̀, ikoko tí ń jẹ ènìyàn máa ń tóbi; àwọn ikoko méjì kan tí wọ́n jẹ ènìyàn, tí wọ́n pa ènìyàn 27 ní Mlanje, Malawi, ní ọdún 1962, wọn 72 àti[convert: unknown unit] lẹ́yìn tí wọ́n pa wọ́n.[86] Àwọn tí wọ́n sábà máa ń kọlù ni àwọn obìnrin, ọmọdé àti àwọn aláìsàn.[87]

Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìkọlù sí ènìyàn alààyè kò wọ́pọ̀, ikoko máa ń jẹ òkú ènìyàn. Ní àṣà àwọn Maasai[88] àti Hadza,[89] wọ́n máa ń fi òkú sílẹ̀ ní gbangba fún ikoko láti jẹ.

Ikoko inú ìlú

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ní àwọn apá kan ní Áfríkà, ikoko ti bẹ̀rẹ̀ sí í wọ àwọn ìlú ńlá. Olú-ìlú Ethiopia, Addis Ababa, ni wọ́n fojú díwọ̀n pé ó ní ikoko tó tó ẹgbẹ̀rún kan tí wọ́n ń gbé ibẹ̀, tí wọ́n ń jẹ àwọn ìdọ̀tí àti àwọn ajá àti ológbò tí kò ní ilé. Ní ọdún 2013, ikoko pa ọmọkùnrin kékeré kan.[90]

Ọdẹ àti lílò fún oògùn ìbílẹ̀

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Ikoko tí àwọn jagunjagun Maasai kọlù
Ikoko tí Abel Chapman yìnbọn pa ní Lukenia Heights, ọjọ́ kẹtàlélógún oṣù kìíní ọdún 1906

Wọ́n ti ṣe ọdẹ ikoko fún àwọn ẹ̀yà ara rẹ̀ láti lò fún oògùn ìbílẹ̀,[91] fún eré,[19] àti fún ere-idaraya, bó tilẹ̀ jẹ́ pé èyí kò wọ́pọ̀.

Ikoko ní ìgbèkùn àti gẹ́gẹ́ bí ọ̀sìn

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Onímọ̀ nípa ẹranko South Africa Kevin Richardson pẹ̀lú àwọn ikoko tí ó wà ní ìgbèkùn
Ikoko tí a kọ́ fún eré ní Nigeria

Láti ojú ìwòye husbandry, ikoko rọrùn láti tọ́jú, nítorí wọn kì í fi bẹ́ẹ̀ ní àrùn, ó sì wọ́pọ̀ fún àwọn ikoko tí ó wà ní ìgbèkùn láti lo ọdún 15–20.

Àwọn Ìtọ́kasí

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àwọn àkọsílẹ̀

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
  1. 1 2 3 Àdàkọ:Cite iucn
  2. ↑ Àdàkọ:MSW3 Wozencraft
  3. 1 2 Funk 2010, pp. 55–56
  4. 1 2 Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named varela
  5. ↑ Estes 1998, p. 290
  6. 1 2 Rosevear 1974, pp. 355–357
  7. 1 2 Rosevear 1974, p. 353
  8. 1 2 3 4 Macdonald 1992, pp. 134–135
  9. 1 2 3 Drea CM, Frank LG (2003) The social complexity of spotted hyenas. In: Animal Social Complexity: Intelligence, Culture, and Individualized Societies (eds de Waal FBM, Tyack PL). pp. 121–148, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts.
  10. 1 2 Glickman SE, Cunha GR, Drea CM, Conley AJ and Place NJ. (2006). Mammalian sexual differentiation: lessons from the spotted hyena. Archived ọjọ́ kejìlelogun oṣù kejì ọdún 2013, at the Wayback Machine. Trends Endocrinol Metab 17:349–356.
  11. 1 2 Mills & Hofer 1998, p. 34
  12. 1 2 Holekamp, KE; Sakai, ST; Lundrigan, BL (2007). "Social intelligence in the spotted hyena (Crocuta crocuta)". Philosophical Transactions of the Royal Society of London B 362 (1480): 523–538. doi:10.1098/rstb.2006.1993. PMC 2346515. PMID 17289649. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=2346515.
  13. ↑ Cooke, Lucy (ọdún 2018). The truth about animals: stoned sloths, lovelorn hippos, and other tales from the wild side of wildlife (First US ed.). New York: Basic Books. p. 45. ISBN 978-0-465-09464-6.
  14. 1 2 3 Estes 1992, pp. 337–338
  15. ↑ Kingdon 1988, p. 262
  16. ↑ Kingdon 1988, p. 264
  17. ↑ Mills & Hofer 1998, p. 33
  18. ↑ Spassov, N.; Stoytchev, T. (2004). "The presence of cave hyaena (Crocuta crocuta spelaea) in the Upper Palaeolithic rock art of Europe". Historia Naturalis Bulgarica 16: 159–166. Archived from the original on 15 April 2012. https://web.archive.org/web/20120415101508/http://www.nmnhs.com/downloads/pdfs/historia-naturalis-bulgarica/2004/016-159-166.pdf. Retrieved 3 February 2026.
  19. 1 2 3 Glickman, Stephen (1995). "The Spotted Hyena from Aristotle to the Lion King: Reputation is Everything – In the Company of Animals", Social Research, Volume 62
  20. ↑ Mills & Hofer 1998, p. 92 & 101
  21. ↑ Funk 2010, pp. 52–54
  22. ↑ Funk 2010, p. 134
  23. ↑ Wade, D. W. (2006). "Hyenas and Humans in the Horn of Africa". The Geographical Review 96 (4): 609–632. Bibcode 2006GeoRv..96..609G. doi:10.1111/j.1931-0846.2006.tb00519.x. Archived from the original on 27 March 2019. https://web.archive.org/web/20190327090959/http://www.everythingharar.com/publication/Hyenas%20and%20Humans%20in%20the%20Horn%20of%20Africa%20-%20Gade.pdf. Retrieved ọjọ́ kẹjọ oṣù kẹwàá ọdún 2012.
  24. ↑ Funk 2010, pp. 57–58
  25. ↑ Funk 2010, pp. 58–59
  26. ↑ Mills & Hofer 1998, p. 16
  27. ↑ Rohland, N; Pollack, JL; Nagel, D; Beauval, C; Airvaux, J; Paabo, S; Hofreiter, M (2005). "The population history of extant and extinct hyenas". Mol. Biol. Evol. 22 (12): 2435–2443. doi:10.1093/molbev/msi244. PMID 16120805.
  28. ↑ Mills & Hofer 1998, p. 1
  29. ↑ Watts, Heather E.; Tanner, Jamie B.; Lundrigan, Barbara L.; Holekamp, Kay E. (2009). "Post-weaning maternal effects and the evolution of female dominance in the spotted hyena". Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences 276 (1665): 2291–2298. Bibcode 2009PBioS.276.2291W. doi:10.1098/rspb.2009.0268. PMC 2677617. PMID 19324728. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=2677617.
  30. ↑ Kurtén 1968, pp. 69–72
  31. ↑ Gilbert, W. Henry; Asfaw, Berhane (2008), Homo erectus: pleistocene evidence from the Middle Awash, Ethiopia, Volume 1 of Middle Awash series, University of California Press, ISBN 0-520-25120-2. p. 99.
  32. ↑ Ficarelli, G.; D. Torre. (1970), "Remarks on the taxonomy of hyaenids". Palaeontographia Italica 66:13–33.
  33. 1 2 Westbury, Michael V.; Hartmann, Stefanie; Barlow, Axel; Preick, Michaela; Ridush, Bogdan; Nagel, Doris; Rathgeber, Thomas; Ziegler, Reinhard et al. (ọjọ́ kẹtàlá oṣù kẹta ọdún 2020). "Hyena paleogenomes reveal a complex evolutionary history of cross-continental gene flow between spotted and cave hyena" (in en). Science Advances 6 (11). Bibcode 2020SciA....6..456W. doi:10.1126/sciadv.aay0456. ISSN 2375-2548. PMC 7069707. PMID 32201717. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=7069707.
  34. ↑ Reynolds, S.C. (2010). "Where the Wild Things Were: Spatial and Temporal Distribution of Carnivores in the Cradle of Humankind (Gauteng, South Africa) in Relation to the Accumulation of Mammalian and Hominin Assemblages". Journal of Taphonomy 8 (2–3): 233–257.
  35. ↑ Sheng, Gui-Lian; Soubrier, Julien; Liu, Jin-Yi; Werdelin, Lars; Llamas, Bastien; Thomson, Vicki A.; Tuke, Jonathan; Wu, Lian-Juan et al. (ọjọ́ kọkandinlọgbọn oṣù kẹwàá ọdún 2014). "Pleistocene C hinese cave hyenas and the recent E urasian history of the spotted hyena, C rocuta crocuta" (in en). Molecular Ecology 23 (3): 522–533. Bibcode 2014MolEc..23..522S. doi:10.1111/mec.12576. ISSN 0962-1083. PMID 24320717. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/mec.12576. Retrieved ọjọ́ kẹjọ oṣù kejì ọdún 2024.
  36. ↑ Kurtén, Björn (1988) On evolution and fossil mammals, Columbia University Press, pp. 238–242, ISBN 0-231-05868-3
  37. 1 2 Kruuk 1972, p. 209
  38. 1 2 Kruuk 1972, p. 211
  39. ↑ Kruuk 1972, p. 222
  40. ↑ Schaller 1976, p. 248
  41. ↑ Dockner, M. (2006). Comparison of Crocuta crocuta crocuta and Crocuta crocuta spelaea through computer tomography. (Masters Thesis).
  42. ↑ Rosevear 1974, pp. 357–358
  43. ↑ Macdonald 1992, p. 118
  44. ↑ Hunter, Luke & Hinde, Gerald (2005) Cats of Africa, Struik, ISBN 1-77007-063-X
  45. ↑ Savage, R. J. G. (1955) Giant deer from Lough Beg. The Irish Naturalists' Journal 11d: 1–6.
  46. ↑ Tanner, Jaime B.; Dumont, Elizabeth R.; Sakai, Sharleen T.; Lundrigan, Barbara L.; Holekamp, Kay E. (ọjọ́ kejì oṣù kẹwàá ọdún 2008). "Of arcs and vaults: the biomechanics of bone-cracking in spotted hyenas (Crocuta crocuta): FE ANALYSIS OF THE SPOTTED HYENA SKULL" (in en). Biological Journal of the Linnean Society 95 (2): 246–255. Bibcode 2008BJLS...95..246T. doi:10.1111/j.1095-8312.2008.01052.x. https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8312.2008.01052.x.
  47. ↑ Christiansen, Per; Wroe, Stephen (Oṣù Kẹjì ọdún 2007). [347:BFAEAT2.0.CO;2 "Bite Forces and Evolutionary Adaptations to Feeding Ecology in Carnivores"] (in en). Ecology 88 (2): 347–358. doi:10.1890/0012-9658(2007)88[347:BFAEAT]2.0.CO;2. ISSN 0012-9658. PMID 17479753. http://doi.wiley.com/10.1890/0012-9658(2007)88[347:BFAEAT]2.0.CO;2.
  48. ↑ Binder, Wendy J.; Van Valkenburgh, Blaire (2000). "Development of Bite Strength and Feeding Behaviour in Juvenile Spotted Hyenas (Crocuta crocuta)". Journal of Zoology 252 (3): 273–83. doi:10.1017/s0952836900000017. https://www.researchgate.net/publication/227825507. Retrieved ọjọ́ kejìlá oṣù kẹjọ ọdún 2021.
  49. ↑ Mills & Hofer 1998, p. 2
  50. 1 2 Kingdon 1988, p. 260
  51. ↑ Meloro, Carlo (2007), Plio-Pleistocene large carnivores from the Italian peninsula: functional morphology and macroecology Università degli Studi di Napoli "Federico II" Dottorato di Ricerca in Scienze della Terra Geologia del Sedimentario "XX Ciclo"
  52. ↑ "Hyena Project". Hyena Project (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Retrieved ọjọ́ kọkànlá oṣù karùn-ún ọdún 2020. Check date values in: |access-date= (help)
  53. ↑ "Magazine Article". MSU Alumni (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Archived from the original on ọjọ́ kọkànlá oṣù kẹfa ọdún 2020. Retrieved ọjọ́ kọkànlá oṣù karùn-ún ọdún 2020. Check date values in: |access-date=, |archive-date= (help)
  54. ↑ Schmotzer, B.; Zimmerman, A. (ọjọ́ kẹdogun oṣù kẹrin ọdún 1922). von Eggeling, H.. ed. "Über die weiblichen Begattungsorgane der gefleckten Hyäne" (in de). Anatomischer Anzeiger (Jena, DEU: Gustav Fischer) 55 (12/13): 257–264, esp. 260. https://archive.org/stream/anatomischeranze55anat/#page/n4/mode/1up. Retrieved ọjọ́ kọkànlá oṣù kẹrin ọdún 2016. "Anatomischer Anzeiger: Centralblatt für die gesamte wissenschaftliche Anatomie [Anatomical Gazette: Central Journal for the whole of Scientific Anatomy]."
  55. ↑ Kruuk 1972, p. 210
  56. 1 2 Szykman, M.; Van Horn, R. C.; Engh, A.L.; Boydston, E. E.; Holekamp, K. E. (2007). "Courtship and mating in free-living spotted hyenas". Behaviour 144 (7): 815–846. Bibcode 2007Behav.144..815S. doi:10.1163/156853907781476418. Archived from the original on 30 November 2012. https://web.archive.org/web/20121130193631/http://tuvalu.santafe.edu/~bowles/Dominance/Papers/SzykmanetalHyenaMatingBehaviour2007.pdf. Retrieved ọjọ́ kẹrinlelogun oṣù kejìlá ọdún 2011.
  57. ↑ Cunha, Gerald R. (2003). "Urogenital system of the spotted hyena (Crocuta crocuta Erxleben): a functional histological study" (PDF). Journal of Morphology 256 (2): 205–218. Bibcode 2003JMorp.256..205C. doi:10.1002/jmor.10085. PMID 12635111. https://www.researchgate.net/publication/7987309.
  58. ↑ Cunha, Gerald R., et al. "The ontogeny of the urogenital system of the spotted hyena (Crocuta crocuta Erxleben)." Biology of reproduction 73.3 (2005): 554–564.
  59. ↑ Drea, C. M., et al. "Androgens and masculinization of genitalia in the spotted hyaena." J. Reprod. Fertil 113 (1998): 117–127.
  60. ↑ Estes, Richard (1991). The Behavior Guide to African Mammals: Including Hoofed Mammals, Carnivores, Primates. University of California Press. ISBN 978-0-520-08085-0. https://archive.org/details/isbn_0520080858.
  61. ↑ Kruuk 1972, p. 7
  62. ↑ Kruuk 1972, pp. 240–241
  63. ↑ Kruuk 1972, pp. 276–278
  64. 1 2 Vullioud, Colin; Davidian, Eve; Wachter, Bettina; Rousset, François; Courtiol, Alexandre; Höner, Oliver P. (ọjọ́ kọkàndínlógún oṣù kọkànlá ọdún 2018). "Social support drives female dominance in the spotted hyaena" (in en). Nature Ecology & Evolution 3 (1): 71–76. Bibcode 2018NatEE...3...71V. doi:10.1038/s41559-018-0718-9. ISSN 2397-334X. PMID 30455441. https://www.nature.com/articles/s41559-018-0718-9.epdf?author_access_token=wvdcXPZeIcpgn3CbUL7vJdRgN0jAjWel9jnR3ZoTv0PG9UvWSk9HOzNbk3bfPIewtYtAf8wUEOCip5d4BdI3riplPSCKEZbT0iLEzf2kks-1JQn0vIOm7Z1KQQScbvJVE_NsMgWdi9um3bprrpidaA==.
  65. 1 2 3 4 Mills & Hofer 1998, p. 36
  66. ↑ Burgener, Nicole; East, Marion L; Hofer, Heribert; Dehnhard, Martin (2008), "Do Spotted Hyena Scent Marks Code for Clan Membership?", Chemical Signals in Vertebrates 11, New York, NY: Springer New York, pp. 169–177, ISBN 978-0-387-73944-1, doi:10.1007/978-0-387-73945-8_16
  67. 1 2 3 Kruuk 1972, pp. 27–31
  68. ↑ Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named k230
  69. ↑ Kruuk 1972, p. 273
  70. ↑ Kruuk 1972, p. 247
  71. ↑ Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named mac140
  72. ↑ Mills & Mills 2011, p. 127
  73. ↑ LiveScience Staff (28 September 2009) "Hyenas Surprisingly Good at Cooperative Tasks"
  74. ↑ Van Meter, Page E.; French, Jeffrey A.; Dloniak, Stephanie M.; Watts, Heather E.; Kolowski, Joseph M.; Holekamp, Kay E. (ọjọ́ kìíní oṣù kejì ọdún 2009). "Fecal glucocorticoids reflect socio-ecological and anthropogenic stressors in the lives of wild spotted hyenas". Hormones and Behavior 55 (2): 329–337. Bibcode 2009HoBeh..55..329V. doi:10.1016/j.yhbeh.2008.11.001. ISSN 0018-506X. PMC 2987620. PMID 19056392. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=2987620.
  75. ↑ Kruuk 1972
  76. ↑ Kruuk 1972, pp. 63–64
  77. ↑ Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named hayward
  78. ↑ Carroll, Chris (June 2005). Behind the snarl lies a cagey opportunist, proficient hunter, and dutiful parent. National Geographic. Vol. 207 No. 6.
  79. ↑ Kruuk 1972, pp. 128–137
  80. ↑ Brehm 1895, p. 184
  81. ↑ Kruuk 1972, p. 220
  82. ↑ Kruuk 1972, p. 38
  83. ↑ Bacon, Anne-Marie; Duringer, Philippe; Westaway, Kira; Joannes-Boyau, Renaud; Zhao, Jian-xin; Bourgon, Nicolas; Dufour, Elise; Pheng, Sytha et al. (ọjọ́ kẹdogun oṣù kìíní ọdún 2018). "Testing the savannah corridor hypothesis during MIS2: The Boh Dambang hyena site in southern Cambodia" (in en). Quaternary International 464: 417–439. Bibcode 2018QuInt.464..417B. doi:10.1016/j.quaint.2017.10.047.
  84. ↑ Goodrich, S.G. and Winchell, A., Johnson's Natural History (New York: A.J. Johnson & Company, 1885), p. 248.
  85. ↑ Yirga, Giday; Bauer, Hans (2010). "Livestock Depredation of the Spotted Hyena (Crocuta crocuta) in Southern Tigray, Northern Ethiopia". International Journal of Ecology and Environmental Sciences 36 (1): 67–73. Archived from the original on 16 December 2012. https://web.archive.org/web/20121216135409/http://www.nieindia.org/ijees/PDF/36-67.pdf. Retrieved 3 February 2026.
  86. ↑ Kruuk, Hans (2002) Hunter and hunted: relationships between carnivores and people Cambridge University Press, pp. 64–65, ISBN 0-521-89109-4
  87. ↑ Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named roosevelt
  88. ↑ Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named m97
  89. ↑ Marlowe, Frank (2010), The Hadza: hunter-gatherers of Tanzania, University of California Press, ISBN 0-520-25342-6
  90. ↑ Fletcher, Martin (ọjọ́ kẹtàlélógún oṣù kejì ọdún 2014). "The urban hyenas that attack rough sleepers". BBC website. https://www.bbc.co.uk/news/magazine-26294631.
  91. ↑ Mills & Hofer 1998, p. 74

Ìwé ìtọ́kasí

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àwọn àkàwé síwájú sí i

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
  • Hugo Van Lawick and Jane Goodall. Innocent Killers. Houghton Mifflin Company Boston, 1971
  • Mills, M.G.L. Kalahari Hyenas: Comparative Behavioral Ecology of Two Species. The Blackburn Press, 2003

Àwọn ìjápọ̀ ìta

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àdàkọ:Carnivora

Àdàkọ:Good article

Jẹ́ kíkójáde láti "https://yo.wikipedia.org/w/index.php?title=Spotted_hyena&oldid=614422"