Àwọn èdè Bẹ́núé-Kóngò

Lát'ọwọ́ Wikipedia, ìwé ìmọ̀ ọ̀fẹ́
Lọ sí: atọ́ka, àwárí
Benue-Congo
Ìpínká
ìyaoríilẹ̀:
Subsaharan Africa, from Nigeria east and south
Ìyàsọ́tọ̀: Niger-Kóngò
Àwọn ìpín-abẹ́:
[[File:Nigeria Benin Cameroon languages.pngSome important branches of the Volta-Niger and Benue-Congo families are concentrated in Nigeria, Cameroon, and Benin.|350px]]

Èka méjì òtòòtò ni èdè yìí ni: Ìwò-oòrùn àti Ìlà oòrùn Benue-Congo. Àwon orílè èdè púpò ni ó ní àwon èèyàn tí wón ń so èdè yìí, ó sì sodo sí apá gúúsù ilè Nigeria dáadáa. Béè náà ni ìlú bíi Cameroon, Congo, CAR, DRC, Tonzania, Uganda, Kenya, Mozambique, Angola, Rwanda, Burundi, Namibia, Zambia, Malawi, Zimbabwe, Gabon, Lesotho, Samalia àti àwon èdè yìí kalè. Gégé bí Grimes (1996) se wádìí rè, èdè Yorùbá àti Igbo ni ó tóbi jùlo nínú èka èdè tí a pè ní Benue-Congo, ìsòrí ìwò oòrùn Benue-Congo ni ó sì pín àwon èdè wònyí sí. Àte náà nìyí. Fig 2.11. Nínú àte yìí a rí ‘Proto-Benue-Congo’ ti o pín sí ìsòrí meji pàtàkì.

(a) Ìwò oòrùn Benue Congo

(b) Ìlà oòrùn Benue Congo

Ìwò oòrùn Benue Congo:- Ó pín sí YEAI (Yoruboid, Edoid, Akokoid, Igboid); Akpes; Ayere-Ahan; NOI (Nupoid, Oko, Idomoid). Ìlà oòrùn Benue Congo :- Ó pín sí ìsòrí méta pàtó.

(a) Àárín gbùngbùn orílè-èdè Nàìjíráà:- Ó pín sí: Kainji, Àríwá-Ìwò Plateane, Beromic, Àárín gbùngbùn Plateane, Ìlà-oòrùn Gúúsù Plateane, Tarok, Jukunoid.

(b) Ukaan

(d) Bantoid-Cross:- Lábé èyí ni Bantoid ti yapa. Nígbà tí a sì rí Cross River ní abé Bantoid-Cross. Láti ara Cross River ni Bandi ti wá yapa. Nígbà tí a wá rí Delta-Cross lábé Cross River. Ní ìparí, ó fihàn gbangba wí pé èdè Niger-Congo tóbi tààrà àti wí pé orílè èdè Áfíríkà ni ó pèka sí òpò nínú àwon èdè yìí ni ó gbalè lópòlopò sùgbón a rí lára won tí ìgbà ti férè tan lórí won. Àwon wònyí ni èdè mìíràn ti fé máa gba saa mo lowo Àwon ìdí bíi, òsèlú, ogun, òlàjú àti béè béè lo ni ó sì se okùnfà èyí. Ní pàtàkì jùlo, gbogbo èdè yìí náà kó ni àwon Lámèyító èdè fi ohùn se òkan lé lórí lábé ìsòrí tí wón wa sùgbón òpòlopò ni ‘ebí’ re fi ojú hàn gbangba. Ní ìparí, òpòlopò àwon òmòwé ni wón ti se isé ìwádìí lórí rè sùgbón ààyè sì tún sí sílè fún àwon ìpéèrè túlè láti se isé ìwádìí àti lámèyító lórí èkà èdè Niger-Congo.