Eégún

Lát'ọwọ́ Wikipedia, ìwé ìmọ̀ ọ̀fẹ́
(Àtúnjúwe láti Eegun)
Lọ sí: atọ́ka, àwárí

Eegun

Ìtàn tí n ó so nípa bí eégún se délé ayé yìí, mo gbó o láti enu baba babaà mi ni kí ó tó di pé wón jé ìpè Olódùmarà ní nǹkan bí odún méwàá séhìn. Ìdí pàtàkì tí ó jé kí n fi ara mó ìtàn náà ni pé ó fi ara jo ìtàn tí mo kà lórí nǹkan kan náà ìwé Òmòwé J.A. Adédèjì1. Ìdí mìíràn tí ó jé kí n fi ara ḿó ìtàn náà yàtò sí òmíràn nip é enu àwon tí mo se ìwadìí lówó won kò kò lóŕi òrò náà. Ó dà bí eni pé olúkálukú ni ó fé fi bu iyi kún ìlú tirè pé ní ìĺú tòun ni awo Iségún ti bèrè. Ògbéni Táyélolú Sásálolá tí ó ń gbé ni ìlú Oǹd́ó tilè so f́ún mi pé ní ìlú Òfà ni Eégun ti sè. Nígbà tí mo sì fi òrò wá a lénu wò, mo rí i pé omo Òfà ni baba rè. Omo Iwékosé tún so fún mí pé ó dá òun lójú pé ní ìlú Òkè-igbó lébàá Oǹd́ó ni Eégún ti kókó bèrè.

Nínú Ìdàrúdàpò yìí ni mo wá rò ó pé bí ènìyàn bá féé mo òtító tí ó wà nídìí òrò náà, àfi bí ènìyàn bá to Ifá lo nítorí pé If́a kò ní í gbè séhìn enìkéni. Orísìí ìtàn méjì ni mo sì wá rí ńinú Ifá. Sùgbón ìtàn kéjì ni mo fi ara mó. Ìdí tí mo sì se fi ara mó on náà nip é ó jo ìtàn tí mo ti gbó lénu baba babaà mi. Èyí nìkan kó: mo fi ara mó


1. Adédèjì J.A. The Alárìnjó Theatre: The Study of a Yorúbà theatrical Art form its Origin to the Present Times. Ph.D. Thesis (University of Ibadan), 1969, pp. 20-90.

Ìtàn kejì yìí nítorí pé ó tún là wá lóye lórí bí orúko náà, “Eégún”, ti se bèrè.

Ìtàn àkókó yìí wà nínú Odù Èjì ogbè, Esè Èkejì. Ìbéjì ni wón fi Eegún bí. Òkán kú èkejì sì wà láàyè. Èyí tí ó wà láàyè si wá ́n sunkún sá. Wón wá dógbón, wón dáso Eégún. Wón mú èyí tí ó wà enìkan lórí. Eni tí ó gbé Eégún náà ń pe eni tí ó wà láàyè pé: “Mó tí ì wá o, Ìhín ò rò o ò.”

Ese Ifá náà lo báyìí:

“Ńí ojó tí Éégún dé ayé,

Ìbejì ni wón bí i.

Òkan kú, òkan wà láàyè.

Èyí tí ó wà láàyè wáá sunkún títí,

Ni wón bá dógbón,

Wón dáso Eégún.

Wón mú èyí tí ó wà láàyè lo sínú igbó.

Wón gbé aso Eégún náà bo enìkan lórí.

Eni tí ó gbé Eégún náà ń pé

Èyí tí ó wà láàyè pé:

Mo tíì wá o,

Ìh́in ò rò o ó.

Èyí tí ó wà láàyè bèrè síí sunkún,

1. Abimbóla Wandé, Awon Odù Mérèèrìndímlógún. (memio), pp. 3-4.

Eégún náà yára wo inú igbó lo.

Aso tí a dà bo alààyè lórí

Ni à ń pè ní èkú Eégún.

Èkú ayé o,

Èkú òrun,

N à ń pè ní èjìgbèdè èkù.”

Ìtàn ke jì wà nínú ìwé Òmówé J.A. Adédèjì tí mo ti tóka sí télè. Ńińu Odù Òwónrínsè ni ó wà. Ìtàn náà lo báyìí: Nígbà TÌ Òwónrín tí ó ń gbé ní Ìsányín dolóògbé, àwon omo rè métèèta - Arúkú, Arùḱu àti Aròḱu-roja-má-tà kò ní owó lówó lati fi se òkú bàbáa won. Ìrònú òràn náà pò dé bi pé èyí Arúkú tí ó jé ègbón fún gbogbo won fi ìlú sílè. Béè ni èyí àtèlé rè, Arùkú, mú ìmòràn wá pé kí àwon ó ta òkú náà1. Èyí àbúrò won, Aròkú-roja-má-tà, bá kiri òkú náà lo. Sùgbón nígbà tí ó ti kiri fún ìgbà díè tí kò ti rí eni ra òkú náà ni ó ti sú u, ó sì wó òkú náà jùnù sínú igbó; ó bá tirè lo. Léhìn ìgbà díè, èyí ègbón di baálé ilé, ó sì gba ipò bàbá rè gégé bí Ológbìín. Gégé bí ipò rè òun ni ó sì wá di Ológbo2. Bí ó tilè jé pé abuké ni, Aláàfin fún un ní ìyàwó kan, eni tí orúko rè ń jé Ìyá Mòsè. Sùgbón fún òpòlopò od́un, Mòsè kò gbó mokòó

1. Won a máa ta òkú láyé àtijó fún àwon olóògùn tí won fé lo èya ara òkú náà.

2. Akígbe tí ́o sì máa ń ru òpá oyè Aláàfin. rárá; ó kàn ń fowó osùn nu ògiri gbígbe ni. Èyí ni ó mú kí oko rè Ológbìín to Òrúnmìlà lo. Nígbà tí ó débà tí ó débè, ó ńi “emi ló dé tí ìyàwó òun fi rómo léhìn adìe tó bú púrú sékún?” Òrúnmìlà sì so fún un pé àfi tí ó bá lè se èye ìkehìn fún baba rè tí ó ti kú kí ìyàwó rè ó tó lè bímo.

Ní àkókò yìí, Ìyá Mòsè ti ló sódò Amúsan láti lo se ìwádìí ohun tí ó fa sábàbí. Bí Ìyá Mòsè ti ń bò láti odò Asà níjò kan ni elégbèdè kan jáde sí i láti inu igbó tí ó sì bá a lòpò. Béè ni Ìyá Mosè se béè lóyún. Mòsè kò sì lè jéwò bí ó se lóyún fún oko rè. Ó sì fòn ón ó di òdò Olópondà tí ó jé ègbón Ìyá Mòsè. Níbè ni ó ti bí ìjímèrè. Ìtìjú a máa pa gbajúmò. Nígbà tíìtìjú pò fún Mòsè, ó tún fon ón, ó di òdò oko rè. Bí ó sì ti ń lo lónà ni ó ju ìjímèrè sínú igbó. Sé oko rè kò kúkú mo nnkan tí ó bí. Nígbà tí ó dijò keje ni Ato tí ó jé ìyàwó Ògògó tí ó jé omo Ìgbórí rí ìjímèrè igbó. Ní àkókò tí a ń wí yìí. Ológbìín ti gbó gbogbo ohun tí ó selè. Ó ti lo sí òdò Òrúnmìlà, Ifá sì ti so fún un pé sùúrù lebo. Ifá ní kí Ológbìín máa tójú abàmì omo náà, sùgbón kí ó tún se èye ìkohìn fún baba rè nìpa lílo sí igbó níbi tí wón ti rí abàmì omo náà láti lo ya eégún baba rè. Àwon ohun tí Ifá pa láse ètùtù náà ni egbèrin àkàrà, egbèrin èko, egbèrin pàsán àti òpòlópò emu. Igbó tí won ti se ètùtù náà ni a mò sí igbó ìgbàlè di òní olónìí.

Aláràn-án òfí tí ó jé ìyekan Ológbìín ni ó gbé aso òdòdó tí baba Ológbìín tí ó ti kú ń lò nígbà ayé rè bora, tí ó sì tún gbé abàmì omo náà pòn séhìn, tí ó sì ń jó bò wá sí àárín ìlú láti inú igbó náà pèlú ìlù àti òpòlopò ènìyàn léhìn rè. Ológbìín ti fi lò télè pé òun yóò se èye ìkehìn fún baba òun tí ó ti kú nítorí náà nígbà tí wón rí Aláràn-án Òrí nínú aso òdòdó, wón se bí Ológbìín tí ó ti kú ni, pàápàá tí abàmì omo tí ó pòn dà bí iké èhìn rè. Àwon ènìyàn ń sún mó on láti wò ó dáadáa sùgbón pàsán tí wón fi ń nà wón kò jé kí won sì wo ilé baba Ológbìín tí ó ti kú lo. Bí àwon ènìyàn ti ń wò ó ni wón wí pé:

“E wo begun eni tó kú ti gún tó!

Egungun náà gún lóòótó!

Egungún gún! Egungún gún!”

Báyìí ni àrá òrun náà se se káàkiri ìlú tí ó sì ń súre fún àwon ènìyàn. Nígbà tí ó sì se ó wo káà lo. Wón sì pe Ato kí ó máa tójú abàmì omo náà. Wón sì ń pe abàmì omo náà níOlúgbèré Àgan. Nínú káà yìí ni Ògògó tí ó jé oko Ato, ti ń wo omo náà nígbàkúùgbà. Àwon ènìyàn inú ilé a sì máa pe Ògògó ní Alàgbòó-wá1. Alágbòó-wá yìí ni ó sì di Alágbàá (baba Maríwo) títí di òní olónìí. Odù Òwónrínsè náà nìyí:

“Arúkí,

Arùkú,

Aròkú-rojà-má-tà.

Òkú tá a gbé rojà tí ò tà;

1. Ìtumò èyí ni eni tí ó gbó tí ó wá.

La gbé so sígbó.

Òun la tún gbé wálé,

Tá a daso bò,

Tá a ń pè léégún.

A dÌfá fún Òwónrín Ìsányín

Tó kú tí àwon omo rè

Kò rówó sin ín.1

Bí a bá sì tún wo oríkì eégún, òrò nípa bí eégún se kókó bèrè yóò túbò tún yé wa sí i. Gégé bí a ti mò, oríkì ni òrò tí ó júwe ìwà, ìse2 àti Ìtàn ìbí àwon òrìsà, ènìyàn àti àwon nnkan mìíràn. Oríkì Egúngún náà lo báyìí:

“Egúngún Ajùwón,

Lùkùlùkù gbúù-gbúù!

A-rágò gbálè,

Egúngún kìkì egungun

T’Ògògó!

Òkú yìí gbérí!

Eni ará kan

Tí ń jí jó awo.

1. Adédèjì, J.A. The Alárinjó Theatre. The Study of a Yorùbá theatrical Art from its Origin to the Present Times. Ph.D. Thesis (University of Ibadan 1969). Pp. 60-88.

2. Babalolá, A Àwon Oríkì Orílè, pp. 11.


Òsòràn lokùn ń dè lÁgburè.

Ìgbà tí n kò sòràn okùn,

Kí le mókùn so mí lápá sí?

Omo kéké mo sá,

Mo mú sèwe lÁgburè.

Gònbò ni mo wà,

Mo mú sèwe nIgbórí1

‘Torí Ìgbórí mi lÒyó Mòko.

Baba Arúkú,

Baba Arùkú,

Baba Aròkú-rojà-ma-tà.

Òkú tá a gbé rojà

Tá ò tà,

Òun la dáso fún

Tá à ń pè léégún.

Ikú ‘i lÓdò.

Omo atòkú jeun,

Omo atáyé solè nÍgbàlè.

Baba Ato kékeré

A-benu wéjewéje.2

Báyìí a ti mò bí eégún se kókó dé inú ayé nígbà ìwásè.

1. Àwon Tápà ló ń jé béè.

2. Adédèjì, J.A. The Alárìnjó Theatre; (The Study of a Yorùbá Theatrical Art from its Origin to the Present Times.) Ph.D. Thesis (University of Ibadan 1969). Pp. 60.88.

Sùgbón láyé òde òní ń kó? Báwo ni a se ń ‘sé’ eégún? Ó sòroó so pàtó pé kò níí sí ìyàtò díè láti ìlú dé ìlú lórí òrò bí a se ń ‘sé’ eégún. Sùgbón bí ìyàtò kàn tilè wà náà, kò pò rárá. Mo léèrò wí pé àwon obìnrin kò ní í mo ìdí abájo. Obìn in a sì máa mo awo, sùgbón bí wón bá tilè mo ón, won kò gbodò wí. Àgbàlagbà Òjè nikan ni wón ń ‘sé’ eégún rè bí ó bá kú. Bí a bá ti fé ‘sé’ eégún eni tí ó ti kù yìí, a ó wá pàsán1 méta, a ó wá aso fúnfún tí ó tóbi, a ó tún wá eni tí kò sé kò yè gíga eni tí a fé ‘sé’ eégún rè náà. Ìtàn so fún mi pé láyé àtìjó, tí wón bá pe òkú Òjè nígbà tí won kò bá tíì sin ín, pé ó maa ń dáhùn tí yóò sì bá àwon ènìyàn sòrò. Sùgbón eke ti dáyé, aásà ti dÁpòmù, nnkan ò rí bí í ti í rí mó nítorí pé a kò lè se é bí a ti í se é télè.

Bí àwon èròjà tí a kà sílè wònyí bá ti dé owó àwon àgbà Òjè, a ó mú okùnrin tí kò sé kò yè gíga òkú Òjè náà lo sínú igbó ìgbàlè. Àwon àgbà Òjè nìkan ni wón lè mo eni náà. Léhìn èyí, àwon Òjè yókù àti àwon ènìyàn yóò máa lu ìlù eégún ní ibi tí won ti pa pereu lébàá igbó ìgbàlè náà. Òwéwé2 ni ìlù tí a ń wí yìí. Tí wón bá ti ń lu ìlù báyìí, àgbà Òjè kan yóò máa mú òkòòkan nínú pàsán yen, yóò

1. Òpá àtòrì tí a fi irin gbígbóná se onà sí lára tí àwon tí ó máa ń tèlé eégún lo sóde fi ń na ènìyàn.

2. Aparun tàbí igi tí a fó sí wéwé, tí a sì se é pelebe pelebè.

Sì máa fin a ilè lééméta méta. Bí ó bá ti ń se béè ni yóò máa pe orúko eni tí ó ti kú náà tí a sì fé ‘sé’ eégún rè yìí. Nígbà tí ó bá ti fi pàsán keta na ilè léékéta tí ó sì tún pe orúko eni tí ó ti kú náà, eni tí ó ti wà nínú igbó ìgbàlè yóò dáùn, yóò sì máa bò pèlú aso fúnfún báláú lórí rè. Àwon ènìyàn yóò sì máa yò pé baba àwon dáhùn, pé kò tilè kú rárá.

Bí babá bá ti jáde báyìí ni àwon ènìyàn yóò máa béèrè orísìírísìí nnkan lówó rè, tí baba náà yóò sì máa dá won lóhùn. Nígbà tí ó bá ti jó dáadáa fún ìgbà díè, yóò súre fún àwon ènìyàn kí ó tó padà bá inú igbó ìgbàlè lo. Bí eégún se ń jáde lóde òní nìyí ní ìlú Ondó.

BÍ EÉGÚN ÀTI ÒGBÉRÈ EÉGÚN SE DÉ ÌLÚ ONDÓ

Gégé bí yóò ti hàn níwájú, kì í se èdè tí àwon ará Ondó ń fò lénu ni wón fi ń kógbèérè: èdè Òyó ni wón ń lò. Èyí jé ìtókasí kan láti fi hàn pé láti Òyó ni eégún ti kókó bèrè kí ó tó tàn ká gbogbo ilè Yorùbá. Ní ayé àtijó, nígbà tí ogun àti òtè pò ní ilè Yorùbá, òpòlopò àwon ènìyàn ni ogún kó láti ìlú kan dé òmíràn. Àwon mìíràn lè se àtìpó níbè fún ìgbà díè kí won ó sì padà sílé nígbà tí won bá ti ra ara. Àwon mìíràn a tilè kúkú jókòó sí ìlú náà won a sì fé Ìyàwó níbè. Béè àsà kò seé fi sílè bòrò. Àwon ènìyàn wònyí kò gbàgbé èsìn won béè ni wón sì ń gbé e

  • B.A. Akíndúró (1977), Bí Eégún se Bèrè’, DALL OAU, Ifè Nigeria