Jump to content

Ìjímèrè

Lát'ọwọ́ Wikipedia, ìwé ìmọ̀ ọ̀fẹ́
(Àtúnjúwe láti Patas Monkey)

Taxonomy not available for Erythrocebus; please create it automated assistant

Ìjímèrè[1]
Ní Ọgbà Ẹranko ti San Francisco Zoo, California, U.S.
Ipò ìdasí
Ìṣètò onísáyẹ́nsì [ edit ]
Irú:
Template:Taxonomy/ErythrocebusE. patas
Ìfúnlórúkọ méjì
Template:Taxonomy/ErythrocebusErythrocebus patas
(Schreber, 1775)
Agbègbè tí wọ́n ń gbé (ó pẹ̀lú E. poliophaeus àti E. baumstarki)

Ìjímèrè (Erythrocebus patas), tí a tún mọ̀ sí ọ̀bọ hussar,[2] jẹ́ irúfẹ́ ọ̀bọ kan tí ó ń gbé lórí ilẹ̀ tí a lè rí káàkiri àwọn agbègbè tí omi kò fi bẹ́ẹ̀ pọ̀ sí ní Ìwọ̀-Oòrùn Áfíríkà, àti títí dé Ìlà-Oòrùn Áfíríkà.

Tàkísónómì

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ìdàrúdàpọ̀ díẹ̀ wà bóyá àwọn ẹ̀yà kékeré (subspecies) rẹ̀ tí ó fẹsẹ̀múlẹ̀ wà, pẹ̀lú àwọn kan tí wọ́n ka mẹ́rin,[3] àwọn míràn ka mẹ́ta,[4] àti pé àwọn míràn tún ka méjì: ti ìwọ̀-oòrùn tí í ṣe Erythrocebus patas patas (pẹ̀lú imú dúdú) àti ti ìlà-oòrùn tí í ṣe E. patas pyrrhonotus (pẹ̀lú imú funfun). Bí ó ti wù kí ó rí, a wá ṣàwárí rẹ̀ lẹ́yìnwá pé àwọ̀ imú tí wọ́n ń lò láti fi pín àwọn ẹ̀yà kékeré wọ̀nyí lè yípadà sí funfun nígbà oyún lára àwọn abo, àti pé ó tún máa ń yípadà bí ẹranko náà ṣe ń dàgbà, pẹ̀lúpẹ̀lú E. patas pyrrhonotus ní orílẹ̀-èdè Kenya sábà máa ń kò ní imú funfun,[1][5] nítorí èyí ni ìwé Mammal Species of the World ṣe pín E. patas gẹ́gẹ́ bí i ẹlẹ́yà-kan (monotypic).[1]

Ipò ìdílé ẹ̀yà yìí ti máa ń yípadà rí. Colin Groves kọ́kọ́ jiyàn rẹ̀ pé ẹ̀yà yìí tan mọ́ Cercopithecus aethiops pẹ́kípẹ́kí ní ọdún 1989, nípasẹ̀ àgbékalẹ̀ àwọn ẹ̀yà ara wọn (morphology). Àwọn ẹ̀rí ìtàn ẹbí (Phylogenetic) láti ọdún 2003 jọ bíi pé ó tì í lẹ́yìn, níbi tí wọ́n ti rí i pé ìjímèrè di ìdílé kọ̀ọ̀kan (clade) nínú ìdílé ọ̀bọ vervet tí í ṣe Cercopithecus pẹ̀lú C. aethiops àti C. lhoesti, àti nípasẹ̀ ìwádìí yìí ni a ṣe dábàá pé kí wọ́n da Erythrocebus pọ̀ mọ́ Cercopithecus.[6] Bí ó ti wù kí ó rí, àwọn ìwádìí àìpẹ́ yìí ti rí i pé àlàyé Cercopithecus yìí kò fẹsẹ̀múlẹ̀ dáadáa, tí a sì ti tún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀yà inú Cercopithecus pín sí oríṣiríṣi ìdílé àti ẹ̀yà tuntun, pẹ̀lú C. aethiops tí a ti gbé lọ sí Chlorocebus àti C. lhoesti sí Allochrocebus. Lọ́wọ́lọ́wọ́ báyìí, wọ́n ka Erythrocebus sí ìdílé tó dá dúró.

Wọ́n ti kọ́kọ́ rò pé ìdílé ẹlẹ́yà-kan (monotypic genus) tí ó ní E. patas nìkan ni Erythrocebus jẹ́. Àmọ́ ṣáá, ìwádìí kan ní ọdún 2017 dábàá láti pín E. patas sí ẹ̀yà mẹ́ta (E. patas sensu stricto, E. poliphaeus, àti E. baumstarki) lórí ìyàtọ̀ ti ẹ̀yà ara ati àwọn àlàfo ilẹ̀ gígùn tó wà láàárín wọn, pẹ̀lú IUCN Red List àti American Society of Mammalogists tí wọ́n tẹ̀lé ìdábàá yìí.[5][2][7][8]

Ìjúwe

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ìjímèrè akọ a máa dàgbà tó 60 cm (24 in) sí Àdàkọ:Cvt ní gígùn, láìka ìrù rẹ̀ mọ́, tí gígùn tirẹ̀ jẹ́ Àdàkọ:Cvt. Àwọn àgbàlagbà akọ máa ń tóbi púpọ̀ ju àwọn àgbàlagbà abo lọ, tí gígùn àwọn abo sábà máa ń jẹ́ ìwọ̀n Àdàkọ:Cvt.[9] Àwọn àgbàlagbà akọ máa ń gbé ìwọ̀n Àdàkọ:Cvt nígbà tí àwọn àgbàlagbà abo ń gbé ìwọ̀n Àdàkọ:Cvt, èyí tó fi ìyàtọ̀ ńlá hàn láàárín akọ àti abo (sexual dimorphism).[9] Àwọn akọ ni wọ́n ní eyín òkè àti ìsàlẹ̀ (canine teeth) tí ó gùn jùlọ nínú gbogbo àwọn ọ̀bọ onírù-gígùn ní Áfíríkà, ìtóbi eyín wọn yìí sì ní ipa tó ń kó nínú bí wọ́n ṣe ń jọba lórí ara wọn nínú ẹgbẹ́ (pecking order).[10] Pẹ̀lú eré sísá tó kúnná tó 55 km/h (34 mph), òun ni ẹni tó máa ń sáré jùlọ láàárín gbogbo àwọn ẹranko lẹmọ́lẹmọ́ (primate).[11] Ìwọ̀n ẹ̀mí wọn nínú igbó lè pé ọdún ogún.[9]

Ìpínkiri àti ibùgbé

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àwọn ìjímèrè máa ń gbé nínú igbó gbígbẹ tí ó ṣí sílẹ̀.[12] Wọ́n ń rí wọn ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ apá gbùngbùn, ìwọ̀-oòrùn, àti ìlà-oòrùn Áfíríkà. Wọ́n tún ti ṣàgbékalẹ̀ wọn sí Puerto Rico, níbi tí wọ́n ti di ẹranko amúnilára.[13]

Ìhùwàsí

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ìjímèrè máa ń gbé nínú ẹgbẹ́ tí ó kún fún àwọn abo tó lè tó ọgọ́ta (bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n ti ròyìn pé wọ́n lè pọ̀ jù bẹ́ẹ̀ lọ). Ẹgbẹ́ yìí máa ń ní àgbàlagbà akọ ẹyọ kan ṣoṣo fún apá tó pọ̀ jùlọ nínú ọdún.[14] Nígbà àsìkò ìbálòpọ̀, àwọn akọ láti ìta máa ń wọ inú ẹgbẹ́ náà láti bá àwọn abo lòpọ̀.

Láàárín àwọn lẹmọ́lẹmọ́, àwọn ìjímèrè ló máa ń rìn ìrìn-àjò tó jìnnà jùlọ lóòjọ́ tí wọ́n sì ní àyè ibùgbé tó tóbi jùlọ ní ìfiwéra pẹ̀lú ìtóbi ara wọn.[15] Àwọn àgbà abo nínú ẹgbẹ́ ló máa ń ṣáájú ìrìn-àjò wọn nígbà tí akọ yóò máa tẹ̀lé wọn lẹ́yìn.[14]

Ìjímèrè máa ń jẹ kòkòrò, oje igi, èso igi (seeds), àti gbòǹgbò/iṣu inu ilẹ̀ (tubers), oúnjẹ tí ó sàbà máa ń jẹ́ ti àwọn lẹmọ́lẹmọ́ tó kéré jùwọ́n lọ.[16]

Ìbálòpọ̀

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ìbálòpọ̀ láàárín àwọn ìjímèrè máa ń wáyé ní igbà àsìkò rẹ̀, ó sì máa ń gba nǹkan bí i oṣù kan lọ́dọọdún.[17] Abo á máa fa ọkàn akọ mọ́ra nípa sísáré kọjá níwájú rẹ̀ pẹ̀lú ìrù rẹ̀ tó ká sókè, yóò sì tún bẹ̀rẹ̀ níwájú rẹ̀. Nígbà míràn, ó tún lè máa da itọ́ pẹ̀lú kíkú ẹ̀rẹ̀kẹ́ rẹ̀.[15]

Ètò àwùjọ ti àwọn abo

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

A ti ṣàkíyèsí onírúurú ìyàtọ̀ nínú ètò àwùjọ àwọn abo ìjímèrè láàárín àwọn oríṣiríṣi àkójọpọ̀. Ìyàtọ̀ yìí lè dúró lórí wíwá oúnjẹ, gẹ́gẹ́ bí a ṣe máa ń rí rògbòdìyàn láàárín wọn nítorí ìjàgbà oúnjẹ tó kéré. Rògbòdìyàn tó pọ̀ jùlọ lórí oúnjẹ tó ṣọ̀wọ́n, bí i àwọn igbó èso, sábà máa ń mú kí ìṣàkóso tàbí jíjọba lórí ara wọn fẹsẹ̀múlẹ̀ dáadáa ju àwọn ibùgbé tí oúnjẹ bí i kòkòrò ti fọnká. Ìyàtọ̀ nínú bí wọ́n ṣe rí àwọn oúnjẹ wọ̀nyí ló fa ìyàtọ̀ nínú bí àwọn abo ṣe ń ṣe alákòóso lórí ara wọn.[18]

Ìjà láàárín àwọn abo tún ti jẹ́rìí sí pé wọ́n mọ àwọn tí wọ́n jẹ́ ìbátan nípasẹ̀ ìyá (matrilineal relatives). Wọ́n ti ṣàkíyèsí pé, kété lẹ́yìn ìjà láàárín abo méjì, àwọn ìjímèrè sábà máa ń hùwà sí ara wọn lọ́nà tí ó yàtọ̀ sí bí wọn kò bá jà. Àwọn abo sábà máa ń parí ìjà nípa jíjókòó pọ̀ àti títọ́jú ara wọn. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ìwà ìrẹ́jọ yìí máa ń wáyé láàárín àwọn tí kì í ṣe ìbátan, ó wọ́pọ̀ jùlọ láàárín àwọn ìbátan nípasẹ̀ ìyá. Ètò ìṣàkóso lórí ara wọn kò fi bẹ́ẹ̀ ní ipa lórí bóyá wọ́n á rẹ́ tàbí wọn kò ní rẹ́, àyàfi pé abo tó wà lókè jùlọ (alpha-female) ni kì í sábà jẹ́ kí àrẹ́jọ wáyé jùlọ. Ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú àwọn ìbátan nípasẹ̀ ìyá tún wọ́pọ̀ láàárín àwọn lẹmọ́lẹmọ́ míràn, bí i ọ̀bọ vervet.[19]

Ìfọwọ́sowọ́pọ̀ láàárín àwọn abo tún máa ń wáyé. Àwọn àgbà abo tí kò ní ọmọ lè ṣèrànwọ́ láti tọ́ ọmọ àwọn ẹlòmíràn. Nínú ẹgbẹ́ tí a kápá wọn sínú ọgbà, abo kan lè máa gba ọmọ tí ó kéré ju tirẹ̀ lọ déédéé láti fún ní ọmú.[20]

Ètò àwùjọ ti àwọn akọ

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Níta àsìkò ìbálòpọ̀ (èyí tí í ṣe nǹkan bí oṣù kan lọ́dún), ẹgbẹ́ tó dúró ṣinṣin máa ń pẹ̀lú àgbà akọ kan àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ abo. Èyí sọ àwọn akọ tó kù di ẹni tí ń dá ẹgbẹ́ akọ nìkan sílẹ̀ tàbí kí wọ́n máa dágbé. Nígbà àsìkò ìbálòpọ̀, nígbà tí àwọn abo bá ń ṣe gbà-mí-n-rà, àwọn akọ láti ìta á wọ inú ẹgbẹ́ wá láti bá àwọn abo lòpọ̀ "lọ́nà tí ó jọ ìdàpọ̀-pálapàla."[12] Pẹ̀lú bìgìbìgì tí àwọn akọ ìta wọ̀nyí fi ń wọlé, akọ tó wà nínú ẹgbẹ́ kò fi bẹ́ẹ̀ ní àǹfààní púpọ̀ láti bá àwọn abo lòpọ̀ ju àwọn yòókù lọ. Ní ìparí àsìkò ìbálòpọ̀, nígbà tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn abo bá ti lóyún, àkójọpọ̀ akọ-kan á tún padà dà pọ̀ gẹ́gẹ́ bí akọ kan ṣoṣo yóò ṣe lé àwọn yòókù jáde.[12] Nínú àwọn ipò kan, akọ olùtẹ̀lé-àṣẹ ni akọ inú ẹgbẹ́ náà lè fàyè gba fún ìgbà díẹ̀; bí ó ti wù kí ó rí, wọ́n kì í pẹ́ nínú ẹgbẹ́ ju ọjọ́ mélòó kan lọ.[21]

Wọ́n ti ṣàkíyèsí pé àwọn ọ̀dọ́ akọ máa ń kúrò nínú ẹgbẹ́ tí wọ́n ti bí wọn nígbà tí wọ́n bá wà lọ́mọ ọdún méjì sí mẹ́rin, pẹ̀lú ìyàtọ̀ láàárín àwọn ẹgbẹ́. Kò tíì sẹ́ni tó mọ ìdí gan-an tí àwọn ọ̀dọ́ akọ fi ń kúrò nínú ẹgbẹ́ tí wọ́n ti bí wọn. Nígbà tí wọ́n ti rí i pé àwọn àgbà akọ máa ń hùwà ìkà sí àwọn ọ̀dọ́ akọ lẹ́wọ̀n, àwọn ìjímèrè nínú igbó máa ń kúrò nínú ẹgbẹ́ wọn láìsí rògbòdìyàn kankan láti ọ̀dọ̀ àgbà akọ. Àwọn ọ̀dọ́ wọ̀nyí á bẹ̀rẹ̀ sí í dín àkókò tí wọ́n ń lò pẹ̀lú àwọn àgbà abo kù, kúrò lọ́dọ̀ àgbà akọ. Èyí lè fi hàn pé wíwó tí okùn ìbátan ìyá ń wó ni ìdí pàtàkì tí àwọn ọ̀dọ́ fi ń pínyà kúrò nínú ẹgbẹ́ tí wọ́n ti bí wọn dípò ìyọnu láti ọ̀dọ̀ akọ.[22]

Àwọn ohùn ìdágìrì

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àwọn ìjímèrè ní àwọn ohùn ìdágìrì (alarm calls) ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ tí wọ́n fi ń kìlọ̀ fún àwọn mẹ́ńbà nínú ẹgbẹ́ nípa àwọn ẹranko apẹran-jẹ. Àwọn mẹ́ńbà ẹgbẹ́ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ (f.a. àgbà abo, àgbà akọ, ọ̀dọ́, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ) ló máa ń dún àwọn ohùn ìdágìrì míràn àti pé àwọn ohùn ìdágìrì kan kókó jẹ́ ti onírúurú ẹranko apẹran-jẹ. Ní ìyàtọ̀ sí àwọn lẹmọ́lẹmọ́ míràn, ọ̀wọ́n ni kí àwọn ìjímèrè sá pamọ́ fún ẹranko apẹran-jẹ lórí igi. Èyí sábà máa ń jẹ́ nítorí aáwọn igi tí kò fi bẹ́ẹ̀ pọ̀ ní àwọn àyè ibùgbé ìjímèrè. Nígbà tí àwọn ìjímèrè yóò ti máa sáré lórí ilẹ̀ kúrò lọ́wọ́ ẹranko apẹran-jẹ, wọ́n ti ṣàkíyèsí pé wọ́n lè kọjú ìjà sí ẹranko bí i akátá àti ológbò igbó. Wọ́n ti ṣàkíyèsí ìwà yìí nínú àwọn akọ àti abo.[23]

Nínú àṣà olókìkí

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ìbáṣepọ̀ tó wà láàárín ìjímèrè àti igi àkíṣà kẹ́ṣẹ́kẹ́ṣẹ́ (whistling thorn acacia) ló ṣeéṣe kí ó jẹ́ orísun ìmísí fún ìwé The Lorax láti ọwọ́ Dr. Seuss.[24][25]

Àwòrán

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àwọn àkíyèsí

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
  1. 1 2 3 Àdàkọ:MSW3 Groves
  2. 1 2 3 Àdàkọ:Cite iucn
  3. ↑ Kingdon 1997, pp. 57–58.
  4. ↑ Autin, Beth. "LibGuides: Patas Monkey (Erythrocebus patas) Fact Sheet: Physical Characteristics". ielc.libguides.com (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Retrieved 2020-05-28.
  5. 1 2 Gippoliti, Spartaco (2017). "On the Taxonomy of Erythrocebus with a Re-evaluation of Erythrocebus poliophaeus (Reichenbach, 1862) from the Blue Nile Region of Sudan and Ethiopia". Primate Conservation 31: 53–59. ISSN 2162-4232. http://static1.1.sqspcdn.com/static/f/1200343/27795196/1515432572007/PC31_Gippoliti_Patas_Ethiopia.pdf?token=cIj1jDNWn0VX8tn2QOizgCoV2W8%3D. Retrieved 17 January 2018.
  6. ↑ Tosi, Anthony J.; Disotell, Todd R.; Carlos Morales, Juan; Melnick, Don J. (June 2003). "Cercopithecine Y-chromosome data provide a test of competing morphological evolutionary hypotheses". Molecular Phylogenetics and Evolution 27 (3): 510–521. Bibcode 2003MolPE..27..510T. doi:10.1016/S1055-7903(03)00024-1. PMID 12742755.
  7. ↑ "ITIS - Report: Erythrocebus". www.itis.gov. Retrieved 2021-11-12.
  8. ↑ Database, Mammal Diversity (2021-11-06), Mammal Diversity Database, doi:10.5281/zenodo.5651212, retrieved 2021-11-12
  9. 1 2 3 Kurt J. Gron (2006), Primate Factsheets: Patas monkey (Erythrocebus patas) Taxonomy, Morphology, & Ecology. Accessed 23 July 2018.
  10. ↑ "Live Fast, Die Young". National Wildlife Federation (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Retrieved 2024-01-02.
  11. ↑ Arsuaga & Ignacio 2006, p. 18.
  12. 1 2 3 Rowell, T. E. (March 1988). "Beyond the One-Male Group". Behaviour 104 (3/4): 189–201. doi:10.1163/156853988X00511. JSTOR 4534667. https://www.jstor.org/stable/4534667.
  13. ↑ "Erythrocebus patas". Global invasive species database.
  14. 1 2 Hall 2009, pp. 15–87.
  15. 1 2 Isbell, Lynne A (2016). "Patas monkey". In Rowe, Noel. All the World's Primates. Rhode Island: Pogonias Press. pp. 469.
  16. ↑ Isbell 1998, pp. 381–398.
  17. ↑ Rowell, T. E. (1987). On the significance of the concept of the harem when applied to animals. Social Science Information, 26(3), 649-669. https://doi.org/10.1177/053901887026003010 (Original work published 1987)
  18. ↑ Nakagawa 2008.
  19. ↑ York & Rowell 1988.
  20. ↑ Rowell, Thelma (Summer 1975). "Growing Up in a Monkey Group". Ethos 3 (2): 119. doi:10.1525/eth.1975.3.2.02a00030. JSTOR 640223.
  21. ↑ Ohsawa 2003.
  22. ↑ Rogers & Chism 2009.
  23. ↑ Enstam, Karin L.; Isbell, Lynne A. (2002). "Comparison of responses to alarm calls by patas (Erythrocebus patas) and vervet (Cercopithecus aethiops) monkeys in relation to habitat structure". American Journal of Physical Anthropology 119 (1): 3–14. Bibcode 2002AJPA..119....3E. doi:10.1002/ajpa.10104. PMID 12209569.
  24. ↑ Joanna Klein, "Can It Be? The Lorax Sprang from a Monkey?: A New Essay Explores the Possible Real-life Inspiration for a Dr. Seuss Character", The New York Times, August 7, 2018, p. D6.
  25. ↑ Klein, Joanna (July 23, 2018). "Who Was the Real Lorax? Seeking the Inspiration for Dr. Seuss". The New York Times (Trilobites). https://www.nytimes.com/2018/07/23/science/lorax-dr-seuss-environment.html.

Àwọn ìtọ́kasí

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àwọn ìjápọ̀ ìta

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àdàkọ:Wikispecies Àdàkọ:Wikispecies

Àdàkọ:C.Cercopithecinae nav

Jẹ́ kíkójáde láti "https://yo.wikipedia.org/w/index.php?title=Ìjímèrè&oldid=630210"