Ugbo Kingdom

Ìlú Ùgbò jẹ́ ìlú ní ìjọba ìbílè Ìlàjẹ ní Ìpìnlẹ̀ Oǹdó, gúúsù-Iwọ̀-Oòrùn Nàìjíríà. Àwọn apẹja ló pọ̀ jù lára àwọn ará Ìjọba Ùgbò.  

Ìṣàkóso

Ìjọba Ùgbò ní àwọn ìdámẹ́rin mẹ́rìndínlógún ó sì ní olórí nípasẹ̀ àwọn olóyè tí a yàn gẹ́gẹ́ bíi àṣà àti ìṣe wọn. Ọkàn lára àwọn olórí ilé ẹgbẹ́ náà tí wọn ń pè ní Olóyè Gbógunró ló ń gbé èwe oyé náà sórí Ọba tí wọ́n ṣẹ̀ṣẹ̀ yàn lọ́jọ́ ìjoyè.

Geography

Ilẹ̀ Ùgbò wà ní etí i òkun àti Gúúsù-Iwọ̀-oòrùn Nàìjíríà. Ládùúgbò àwọn ọmọ Ugbo ni awon Ikales, Itshekiris, Ijaws, Apois, Ijebus, and Edos. Ìlú Ùgbò wà ní etí òkun ti ẹkún Iwọ̀-òórùn Gúúsù ti Nàìjíríà ní Ìpínlẹ̀ Oǹdó lọ́wọ́lọ́wọ́. Gbogbo agbègbè náà ni àwọn àmì-ilẹ̀ etí òkun, àwọn ṣiṣan, àwọn odò àti àwọn adágún omi. Ó wà láàárín agbègbè ìwọ-oòrùn ti Niger Delta bẹ̀rẹ̀ láti Bight of Benin ní Ìlà-oòrùn, àti gbogbo ọ̀nà láti Oghoye nípasẹ̀ ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ṣiṣan ilẹ̀ Ùgbò sí Abetobo.

Ilẹ̀ Ùgbò wà lórí gíga tí ó wà láàárín àwọn mítà 1.0 ati 1.5 lókè ìpele òkun. Ó wà ní gbangba bí kò ṣe sí òkè kankan ní àyíká.

Afẹ́fẹ́ àti Ewéko

Ilẹ̀ Ugbo wà ní agbègbè igbó apáta (mangrove forest), torí pé ó wà níbẹ̀, ìwọ̀n ooru afẹ́fẹ́ a máa yí padà sí bí òjò ṣe ń rọ̀ tó. Ní igbagbogbo, agbègbè náà ní sáà méjì tó yàtọ̀—ìyẹn sáà òjò àti sáà ẹ̀ẹ̀rùn.Sáà òjò máa ń gùn nítorí ipò tí agbègbè náà wà; ó máa ń pẹ́ fún nǹkan bí oṣù mẹ́sàn-án láàárín ọdún kan, pẹ̀lú òjò tó tó 2500mm ní ọdún kan, èyí tó máa ń rọ̀ láàárín oṣù Kejì àti Kọkànlá Oṣù lọ́dọọdún. Sáà ẹ̀ẹ̀rùn máa ń wà fún oṣù mẹ́ta nítorí ipò agbègbè náà; ó máa ń bẹ̀rẹ̀ láti Kọkànlá Oṣù, ó sì máa ń parí ní oṣù Kejì nígbà tí sáà òjò bá bẹ̀rẹ̀. Ìwọ̀n ooru afẹ́fẹ́ agbègbè náà máa ń yí padà láàárín 22 °C ní sáà òjò àti 28 °C ní sáà ẹ̀ẹ̀rùn.

Afẹ́fẹ́ tí ó wà ní Ilẹ̀ Ugbo máa ń fún ìgbéga ìgbòkègbodò igbó. Agbègbè náà wà ní ipò tó dára, ó sì ń sin àwọn àgbègbè tí wọ́n jẹ́ gbígbòòrò ní ààyè afẹ́fẹ́ òjò ìgbà ooru (tropical monsoon climate). Àwọn ilẹ̀ tí ó ní sáà mẹ́ta tó yàtọ̀, (òtútù, ooru, àti òjò) ń ní ipa ńlá lórí bí ewéko ṣe máa ń fara hàn. Àwọn igi nílòó máa ń fara da àwọn ipò àdúgbò, ti ara àti ti afẹ́fẹ́ láti lè là. Wọ́n máa ń hù kíákíá ní sáà òjò, wọ́n a sì gbẹ ewé wọn ní sáà ooru/ẹ̀ẹ̀rùn, wọ́n a sì wà ní ipò tí kò fi bẹ́ẹ̀ gbòde ní sáà òtútù. Àwọn igi yìí jẹ́ irúfẹ́ igi tó máa ń gbẹ ewé (deciduous) nítorí wọ́n máa ń gbẹ ewé wọn ní sáà ẹ̀ẹ̀rùn gbígbóná láti lè farada ìgbẹ́ omi tí ó pọ̀ jù.

Ọrọ̀ ajé

Ó tọ́, ènìyàn ilẹ̀ Ugbo jùlọ jẹ́ apẹja àti alágbẹ́-iyọ̀. Èyí jẹ́ kí wọ́n gbára lé omi púpọ̀, nítorí náà, wọ́n ní ìbáṣepọ̀ tímọ́tímọ́ pẹ̀lú àwọn ohun èlò omi. Àwọn ará Ugbo àti àwọn ìbátan wọn Ilaje mìíràn wà jákèjádò àgbáyé, tí wọ́n ń lọ sí òkun jíjìn àti àwọn omi tí kò jìn.

Àwọn ènìyàn Ugbo tún ń ṣòwò igi. Nípasẹ̀ àwọn ọ̀nà omi, wọ́n máa ń fi àtèyíká igi ránṣẹ́ láti àwọn ibùgbé Ilaje àti Ikale gba ojú omi adágún sí àwọn ilé-iṣẹ́ tí ń gé igi tó wà ní etí odò Ebute-Metta, Epe ní Ìpínlẹ̀ Èkó, àti Sapele ní Ìpínlẹ̀ Delta.

Àwọn ènìyàn tó dára jù lọ láti ìran Ilaje tún ń ṣe àwọn iṣẹ́ mìíràn tó jọ mọ́ apẹja, bíi gbígbẹ́ àwọn ìkẹ́kùn ẹja (Igere) láti inú àwọn ohun èlò tí wọ́n rí nìkan lára ìgí ọ̀pẹ raffia tó kún gbogbo ilẹ̀ Ugbo. Àwọn ènìyàn náà tún jẹ́ alágbàtà àwọn àwọ̀n ẹja àti aláàtúnṣe rẹ̀.

Dájúdájú, àwọn ará Ugbo-Ilaje a máa lo àwọn ọkọ̀ ojú omi kékeré àti títóbi fún gbígbé ènìyàn láti ibìkan sí ibòmíràn lẹ́gbẹ̀ẹ́ àwọn odò kékeré, wọ́n sì tún máa ń lò wọ́n fún rírà àti títà láti ibùgbé kan sí òmíràn. Nítorí ipá àti lààmì-laaka àwọn ará Ugbo, iṣẹ́ òwò, ọkọ̀, àti apẹja wọn gba ibi jíjìn bíi Warri, Sapele, Port Harcourt, Calabar, Escravos, Bonny Island, àti àwọn orílẹ̀-èdè aládùúgbò bíi Cameroon, Gabon, Benin Republic, Togo, Ghana títí dé Côte d'Ivoire.

Nítorí wíwà àti àpọ̀jù àwọn igi ọ̀pẹ ní onírúurú ọ̀nà, àwọn ará Ugbo, bí ó ti yẹ, tún ń ṣe gbígbẹ́ òti líle. Lẹ́yìn ìgbà tí wọ́n bá ti ṣe é tán, wọ́n a máa gbe àwọn òti náà lọ sí àwọn ibi mìíràn bíi gúúsù-ìwọ̀-oòrùn àti gúúsù-ìlà-oòrùn Nàìjíríà níbi tí wọ́n ti ní ìbéèrè gíga. Ìṣòwò yìí ti ran àwọn ará Ugbo lọ́wọ́ púpọ̀ láti mú ọrọ̀ ajé wọn gbòòrò.

Yàtọ̀ sí àwọn iṣẹ́ àti ọrọ̀ ajé tí a ti kà sílẹ̀ lókè, ọ̀pọ̀ àwọn ìbílẹ̀ wà tí wọ́n jẹ́ òǹtajà, aróṣọ, alágbàwí, atukọ̀ irun, alámọ̀, olóde, awakọ̀, onílù, olórin, atukọ̀ òkun, balógun ọkọ̀ apẹja àti onímọ̀-ẹ̀rọ, balógun/onímọ̀-ẹ̀rọ ọkọ̀-ojú omi, olórin, oníṣègùn ìbílẹ̀, ẹlẹ́rọ, awòkúlò àti apòfàṣẹ, ode, alágbẹ̀dẹ, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.

Láìfiwéra àwọn bàbáńlá wọn tí wọ́n fi ẹ̀sìn apẹja ṣe iṣẹ́, àwọn ará Ugbo òde òní ń ṣe àwọn iṣẹ́ ìṣe nípa ilé-ìfowópamọ́, ẹ̀kọ́, epo àti gáàsì, ìlera, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ilé-ìfowópamọ́ ti ìran onírúurú kò kéré ní Ugboland. Àwọn ilé-iṣẹ́ epo àti gáàsì púpọ̀ wà bíi Chevron, Agip, Express, Conoil àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Nígbà tí àwọn ilé-ìwé àti ilé-ìwòsàn, ti ìjọba àti ti aládàáni, kún gbogbo ìwọ̀nba ilẹ̀ ọba náà.

Àwọn ará Ugbo jẹ́ ènìyàn alárinrin tí wọ́n sì gbádùn ìsinmi gidigidi. Ìdíje ọkọ̀ ojú omi jẹ́ ohun tí wọ́n nífẹ̀ẹ́ sí ní Pátákì ní Ìjọba Ugbo.

Àwọn ìlú

Ní rírọrùn, ìrísí ilẹ̀ Ugbo ló máa ń pinnu irú àwọn ibùgbé wọn àti iṣẹ́ akọ́kọ́ wọn tó jẹ́ apẹja àti gbígbẹ́ iyọ̀. Nípa bẹ́ẹ̀, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìlú àti àwọn abúlé ní Ugbo jẹ́ ibùdó apẹja tí ó gbòòrò sí di àwọn àgbègbè ńlá. Bákan náà, ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìtàn àtọwọ́dọ́wọ́, ìtàn àròsọ, àti àwọn àjọ̀dún tí àwọn ènìyàn ṣe ní í ṣe pẹ̀lú omi, ẹja, apẹja, àti òkun jíjìn. Àwọn ibùgbé Ugbo wà ní ẹ̀ka mẹ́ta gbòòrò, a sì lè tò wọ́n gẹ́gẹ́ bí:

1. Agbègbè Omi Iyọ̀: Èyí wà létí òkun, àti pé ọ̀nà ìgbéyàwó níhìn-ín jẹ́ ìlà títọ́. Etí òkun gbòòrò, àwọn ènìyàn sì ní ọ̀nà ìgbéyàwó ìlà títọ́ lẹ́gbẹ̀ẹ́ etí òkun.
2. Brackish Water Area: Èyí ni bí o bá ti ń lọ kúrò ní etí òkun tí o sì ń súnmọ́ àárín ilẹ̀. Ọ̀nà ìgbéyàwó níhìn-ín jẹ́ ìlà títọ́, ṣùgbọ́n ó gbòòrò ju agbègbè omi iyọ̀ lọ.
3. Agbègbè Omi Tútù: Èyí ni ibi tí wíwà àwọn igi ti hàn gbangba. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn ló ń gbé ní agbègbè yìí, èyí sì mú kí ó ní èrò púpọ̀. Àwọn kan a máa pe agbègbè yìí ní “Ilaje-Ugbo” ìyẹn “Ilaje inú igbó,” ó sì jẹ́ ohun tí ó wọ́pọ̀ láti rí àwọn ọmọ Ugbo tí wọ́n ń kọ́ ìbẹ̀rẹ̀ ìwúwẹ̀ àti apẹja ní agbègbè yìí.

Àwọn ènìyàn ti Ìpínlẹ̀ Ugbo, pẹ̀lú àwọn ẹgbẹ́ Ilaje mìíràn, ni a lè kà sí lára àwọn oníṣẹ́ tó máa ń rìn ìrìn-àjò jù lọ ní Áfíríkà, pàápàá ní etíkun Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà, níbi tí wọ́n ti máa ń wá àwọn àgbègbè tí ẹja pọ̀ sí. Nítorí ìfaramọ́ wọn sí iṣẹ́ apẹja òkun gbogbo, wọ́n jẹ́ gbajúmọ̀ amọja nínú iṣẹ́ apẹja ní àwọn etíkun bíi Cameroon, Gabon, Benin Republic, Togo, Ghana títí dé Côte d'Ivoire àti ní àwọn ibi mìíràn, níbi tí wọ́n ti jẹ́ àwọn tí wọ́n máa ń darí àwọn ẹgbẹ́ apẹja.

Pẹ̀lúpẹ̀lú, ní Nàìjíríà, a lè rí àwọn ènìyàn Ugboland gẹ́gẹ́ bí àwọn aṣáájú nínú iṣẹ́ òwò wọn ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn àgbègbè apẹja ní Ìpínlẹ̀ Ògùn (bíi Ode, Elefan, Makun, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ), Ìpínlẹ̀ Èkó (bíi Badagry, Epe, Ajah, Ajegunle, Apapa, Ikorodu, Bariga, Makoko, Ijora, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ), Ìpínlẹ̀ Delta (bíi Ago-Kutu, Surulere, Agogboro, Costain, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ). Àwọn àgbègbè ńlá ti àwọn ènìyàn Ugbo tún wà ní Rivers, Cross Rivers, Akwa-Ibom, bákan náà ní Lokoja, Shiroro àti Kainji, àti ní àwọn orílẹ̀-èdè mìíràn.

Olóyè ìbílẹ̀ Ìjọba Ugbo ni a ń pè ní "Olúgbò ti Ìjọba Ugbo." Olúgbò lọ́wọ́lọ́wọ́ ti Ìjọba Ugbo, Fredrick Obateru Akinruntan, ni ìwé ìròyìn Forbes fi sí ipò ọba kejì tó lọ́rọ̀ jù lọ ní Áfíríkà, àti ọba tó lọ́rọ̀ jù lọ ní Nàìjíríà. Ó bori Ọba Olúbùṣe Kejì, Ooni Ifẹ̀, pẹ̀lú $225 mílíọ̀nù àti ọba tó jẹ́ bílíọ́nì kan, Ọba Mswati Kẹta ti Eswatini, pẹ̀lú tó ju $200 mílíọ̀nù lọ láti di ọba kejì tó lọ́rọ̀ jù lọ ní Áfíríkà ní ọdún 2014.