Jump to content

Ìjọba

Àtúnṣe àjápọ̀
Lát'ọwọ́ Wikipedia, ìwé ìmọ̀ ọ̀fẹ́

Ìjọba ni ètò tàbí àwùjọ àwọn ènìyàn tí wọ́n ń ṣàkóso àwùjọ tí a ṣètò, ní gbogbogbòò ìpínlẹ̀ kan. Ní ti ìtumọ̀ rẹ̀ tó gbòòrò, ìjọba sábà máa ń jẹ́ ìgbìmọ̀ aṣòfin, àwọn aláṣẹ, àti àwọn onídàájọ́ . Ìjọ́ba jẹ́ ọ̀nà tí a fi ń mú àwọn ìlànà àjọ ṣẹ, àti ọ̀nà láti pinnu ìlànà. Ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ orílẹ̀-èdè, ìjọba ní irú òfin orílẹ̀-èdè kan, gbólóhùn àwọn ìlànà àti ìmọ̀ ọgbọ́n orí rẹ̀. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé gbogbo onírúurú àjọ ló ní ìṣàkóso, ọ̀rọ̀ ìjọba ni a sábà máa ń lò ní pàtó láti tọ́ka sí àwọn ìjọba orílẹ̀-èdè àti àwọn àjọ onípò kejì tó tó nǹkan bí 200. Àwọn oríṣi ètò ìṣèlú òde òní pàtàkì tí a mọ̀ ni ìjọba tiwantiwa, ìjọba onígboyà, àti, tí ó wà láàrín àwọn méjì wọ̀nyí, àwọn ìjọba onígboyà pẹ̀lú onírúurú ìjọba onígboyà.[1][2] Àwọn ètò ìsọ̀rí òde òní tún ní àwọn ìjọba onígboyà gẹ́gẹ́ bí ohun kan ṣoṣo tàbí gẹ́gẹ́ bí ètò ìṣọ̀kan àwọn mẹ́ta pàtàkì.[3][4] Àwọn ọ̀nà ìjọba tí ó wọ́pọ̀ ní ìtàn ni ìjọba ọba, ìjọba ọlọ́lá, ìjọba olómìnira, ìjọba oligarchy, ìjọba tiwantiwa, ìjọba tiwantiwa, àti ìjọba ìjẹgàba . Àwọn ọ̀nà wọ̀nyí kì í sábà jẹ́ ti ara wọn nìkan, àwọn ìjọba onígboyà sì wọ́pọ̀. Apá pàtàkì ti ìmọ̀ ọgbọ́n orí ìjọba ni bí a ṣe ń gba agbára ìṣèlú, pẹ̀lú àwọn ọ̀nà méjì pàtàkì ni ìdíje ìdìbò àti ìtẹ̀lé ogún .

Àwọn ìtumọ̀ àti ìpìlẹ̀ ọ̀rọ̀

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ìjọba ni ètò[5] láti ṣàkóso[6] ìpínlẹ̀[7] tàbí àwùjọ kan. Ìwé atúmọ̀ èdè Cambridge[8] túmọ̀ ìjọba gẹ́gẹ́ bí, "ètò tí a ń lò fún ìṣàkóso orílẹ̀-èdè, ìlú, tàbí àwùjọ ènìyàn kan", tàbí "àjọ kan tí ó ń ṣàkóso àti ṣàkóso orílẹ̀-èdè tàbí agbègbè kan ní ìjọ́ba, tí ó ń ṣẹ̀dá òfin, gbígba owó orí, tí ó ń pèsè àwọn iṣẹ́ ìjọba".[9] Bó tilẹ̀ jẹ́ pé gbogbo onírúurú àjọ ní ìṣàkóso, ọ̀rọ̀ ìjọba ni a sábà máa ń lò ní pàtó láti tọ́ka sí àwọn ìjọba orílẹ̀-èdè tí ó tó 200 lórí ilẹ̀ ayé, àti àwọn àjọ onípò wọn, bíi ìjọba ìpínlẹ̀ àti ìjọba agbègbè àti ìjọba ìbílẹ̀.[10] Ọ̀rọ̀ ìjọba náà yọrí láti inú ọ̀rọ̀ ìṣe Gíríìkì náà κυβερνάω [ kubernáo ] ìtumọ̀ láti darí pẹ̀lú gubernaculum (ìdarí), ìtumọ̀ àfiwé tí a jẹ́rìí sí nínú ìwé ìtàn àtijọ́, títí kan ọkọ̀ ojú omi Plato.[11] Nínú èdè Gẹ̀ẹ́sì Gẹ̀ẹ́sì, "ìjọba" nígbà míìrán máa ń tọ́ka sí ohun tí a tún mọ̀ sí " iṣẹ́ ìránṣẹ́ " tàbí " ìjọba ", ìyẹn ni, àwọn ìlànà àti àwọn òṣìṣẹ́ ìjọba ti ẹgbẹ́ alákòóso tàbí àjọpọ̀ ìṣàkóso kan pàtó. Níkẹyìn, a tún máa ń lo ìjọba ní èdè Gẹ̀ẹ́sì gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ kan náà fún ìjọba tàbí ìṣàkóso.[12] Ní àwọn èdè mìíràn, àwọn ènìyàn tí wọ́n jẹ́ cognates lè ní ìwọ̀n tó kéré sí i, bíi ìjọba Portugal, èyí tí ó jọ èrò "ìṣàkóso".

Ìtàn

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àwọn ìjọba àkọ́kọ́

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àkókò àti ibi tí ìṣẹ̀lẹ̀ ìjọba ènìyàn ti gbilẹ̀ ti sọnù ní àkókò; síbẹ̀síbẹ̀, ìtàn ń ṣàkọsílẹ̀ ìṣẹ̀dá àwọn ìjọba ìṣáájú. Ní nǹkan bí ẹgbẹ̀rún márùn-ún ọdún sẹ́yìn, àwọn ìlú kékeré àkọ́kọ́ farahàn.[13] Ní ẹgbẹ̀rún ọdún kẹta sí ìkejì ṣáájú Sànmánì Kristẹni, díẹ̀ lára àwọn wọ̀nyí ti di àwọn agbègbè ìṣàkóso ńláńlá: Sumer, Íjíbítì ìgbàanì, ọ̀làjú Àfonífojì Indus, àti ọ̀làjú Odò Yellow River.[14] Ìdí kan tí ó ṣàlàyé ìfarahàn àwọn ìjọba ni iṣẹ́ àgbẹ̀. Láti ìgbà Ìyípadà Neolithic, iṣẹ́ àgbẹ̀ ti jẹ́ ọ̀nà tí ó gbéṣẹ́ láti ṣẹ̀dá àjẹkún oúnjẹ. Èyí mú kí àwọn ènìyàn lè ṣe àkànṣe nínú àwọn iṣẹ́ tí kì í ṣe iṣẹ́ àgbẹ̀. Àwọn kan nínú wọn ní láti lè ṣàkóso àwọn mìíràn gẹ́gẹ́ bí aláṣẹ láti òde. Àwọn mìíràn ní ìdánwò àwùjọ pẹ̀lú onírúurú àpẹẹrẹ ìṣàkóso. Àwọn iṣẹ́ méjèèjì yìí ni ó jẹ́ ìpìlẹ̀ àwọn ìjọba.[15] Àwọn ìjọba wọ̀nyí di ohun tí ó díjú díẹ̀díẹ̀ bí iṣẹ́ àgbẹ̀ ṣe ń ṣètìlẹ́yìn fún àwọn ènìyàn tí ó pọ̀ sí i, tí wọ́n sì ń dá àwọn ìbáṣepọ̀ tuntun àti àwọn ìfúnpá àwùjọ tí ìjọba nílò láti ṣàkóso sílẹ̀. David Christian ṣàlàyé Àlàyé mìíràn tún kan àìní láti ṣàkóso àwọn iṣẹ́ àgbékalẹ̀ bíi ètò omi dáadáa. Láti ìgbàanì, ìṣàkóso àárín gbùngbùn àti ètò àwùjọ tó díjú yìí nílò, gẹ́gẹ́ bí a ti rí i ní àwọn agbègbè bíi Mesopotamia.[16] Ṣùgbọ́n, ẹ̀rí àwọn ohun ìṣẹ̀dá ayélujára wà tí ó fi àwọn àṣeyọrí kan náà hàn pẹ̀lú àwọn àwùjọ tó dọ́gba àti àwọn tí kò ní ìṣọ̀kan.[17]

Iṣẹ́ jọba ìgbàlódé

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Forms of government in 1908 from The Harmsworth atlas and Gazetter

Láti ìparí ọ̀rúndún kẹtàdínlógún, ìbísí àwọn ìjọba olómìnira ti pọ̀ sí i. Ogun Abẹ́lé Gẹ̀ẹ́sì àti Ìyípadà Ológo ní England, Ìyípadà Amẹ́ríkà, àti Ìyípadà Faransé ṣe alabapin sí ìdàgbàsókè àwọn ìjọba aṣojú. Soviet Union ni orílẹ̀-èdè ńlá àkọ́kọ́ tí ó ní ìjọba Kọ́múníìsì.[10] Láti ìgbà tí odi Berlin ti wó lulẹ̀, ìjọba olómìnira ti di irú ìjọba tí ó gbòòrò sí i.[18] Ní ọ̀rúndún kọkàndínlógún àti ogún, ìbísí pàtàkì wáyé nínú ìtóbi àti ìwọ̀n ìjọba ní ìpele orílẹ̀-èdè.[19] Èyí ní nínú ìṣàkóso àwọn ilé-iṣẹ́ àti ìdàgbàsókè ìjọba àlàáfíà.[18]

Ìmọ̀ ìṣèlú

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ìpínsísọ̀rí

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Nínú ìmọ̀ ìṣèlú, ó ti jẹ́ àfojúsùn láti ṣẹ̀dá ìṣèlú tàbí ìpín-ẹ̀yà àwọn ètò ìṣèlú, nítorí pé àwọn ìṣèlú kò hàn gbangba.[20] Ó ṣe pàtàkì ní pàtàkì ní àwọn ẹ̀ka ìmọ̀ ìṣèlú ti ìṣèlú ìfiwéra àti àjọṣepọ̀ kárí ayé . Gẹ́gẹ́ bí gbogbo ẹ̀ka tí a rí nínú àwọn ìṣèlú, àwọn ààlà ìṣèlú ìjọba kò ṣeé yípadà tàbí wọn kò ṣe kedere. Lójú ara, gbogbo ìjọba ní ìpele tó péye tàbí tó dára. Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà jẹ́ orílẹ̀-èdè olómìnira tó ń ṣe àkóso òfin àpapọ̀, nígbà tí Soviet Union àtijọ́ jẹ́ orílẹ̀-èdè olómìnira tó wà lábẹ́ ìjọba àpapọ̀. Síbẹ̀síbẹ̀, ìdámọ̀ ara ẹni kì í ṣe ohun tó ṣe kedere, àti gẹ́gẹ́ bí Kopstein àti Lichbach ṣe jiyàn, ṣíṣe àkóso àwọn ìjọba lè jẹ́ ohun tó ṣòro, pàápàá jùlọ nígbà tí ìjọba àti ọrọ̀ ajé rẹ̀ bá yàtọ̀ síra ní ìṣe.[21] Fún àpẹẹrẹ, Voltaire jiyàn pé " Ilẹ̀ Ọba Róòmù Mímọ́ kì í ṣe Mímọ́, bẹ́ẹ̀ ni Róòmù, bẹ́ẹ̀ ni Ilẹ̀ Ọba".[22] Ní ìṣe, Soviet Union jẹ́ orílẹ̀-èdè olómìnira kan ṣoṣo lábẹ́ Joseph Stalin . Mímọ irú ìjọba kan lè jẹ́ ìpèníjà nítorí pé ọ̀pọ̀ ètò ìṣèlú ló wá láti inú àwọn ìgbòkègbodò ọrọ̀-ajé àti ti àwùjọ, àti pé àwọn ẹgbẹ́ tí wọ́n gbé àwọn ìgbòkègbodò náà dé ipò agbára sábà máa ń pe ara wọn ní orúkọ àwọn èrò wọ̀nyẹn. Àwọn ẹgbẹ́ wọ̀nyí lè ní àwọn èrò ìṣèlú tí wọ́n ń tako ara wọn àti ìbáṣepọ̀ tó lágbára sí àwọn irú ìjọba kan pàtó. Nítorí náà, a lè máa fi àṣìṣe wo àwọn ìgbòkègbodò náà gẹ́gẹ́ bí irú ìjọba, dípò àwọn èrò tí ó ní ipa lórí ètò ìṣèlú.[23] Àwọn ìṣòro mìíràn pẹ̀lú àìfohùnṣọ̀kan gbogbogbòò tàbí "ìyípadà tàbí ẹ̀tanú" tí a mọ̀ sí " ìyípadà tàbí ẹ̀tanú " ti àwọn ìtumọ̀ ìmọ̀-ẹ̀rọ tí ó bójú mu ti àwọn èrò ìṣèlú àti àwọn ọ̀nà ìṣàkóso tí ó sopọ̀ mọ́ ọn, nítorí irú ìṣèlú ní àkókò òde-òní. Fún àpẹẹrẹ: Ìtumọ̀ "olùṣàtúnṣe" ní Amẹ́ríkà kò ní ìbáramu púpọ̀ pẹ̀lú ọ̀nà tí a gbà lo ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ náà níbòmíràn. Gẹ́gẹ́ bí Ribuffo ṣe sọ, "ohun tí àwọn ará Amẹ́ríkà ń pè ní conservatism nísinsìnyí ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ayé ń pè ní liberalism tàbí neoliberalism "; "olùṣàtúnṣe" ní Finland ni a ó pè ní " socialist " ní Amẹ́ríkà.[24] Láti ọdún 1950, conservatism ní Amẹ́ríkà ti ní ìbáṣepọ̀ pàtàkì pẹ̀lú ìṣèlú apá ọ̀tún àti Ẹgbẹ́ Republican . Síbẹ̀síbẹ̀, ní àkókò ìyàsọ́tọ̀, ọ̀pọ̀ àwọn ọmọ ẹgbẹ́ Southern Democrats jẹ́ conservatism, wọ́n sì kó ipa pàtàkì nínú ìṣọ̀kan conservatism tí ó ń ṣàkóso Congress láti ọdún 1937 sí 1963.[25][lower-alpha 1]

Àwọn àríyànjiyàn lórí ọ̀rọ̀ àwùjọ àti ìṣèlú

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Èrò àwọn ènìyàn yàtọ̀ síra nípa irú àti ìwà ìjọba tó wà. "Àwọn àwọ̀ ewé" wọ́pọ̀ nínú ìjọba èyíkéyìí àti ìpínsísọ tó bá a mu. Kódà àwọn ìjọba tiwantiwa tó ní òmìnira jùlọ máa ń dín ìgbòkègbodò ìṣèlú tó ń bá ara wọn díje dé àyè kan tàbí òmíràn nígbà tí àwọn aláṣẹ ìjọba tó lágbára jùlọ gbọ́dọ̀ ṣètò ìpìlẹ̀ ìtìlẹ́yìn tó gbòòrò, èyí tó ń fa ìṣòro fún " ìkójọpọ̀ " ìjọba sí àwọn ẹ̀ka tó kéré. Àpẹẹrẹ ni àwọn ohun tí Amẹ́ríkà sọ pé ó jẹ́ ti ìjọba olómìnira dípò tiwantiwa nítorí pé àwọn olùdìbò Amẹ́ríkà kan gbàgbọ́ pé àwọn ọlọ́rọ̀ Super PAC ló ń darí ìdìbò.[26] Àwọn kan gbàgbọ́ pé ìjọba gbọ́dọ̀ di èyí tó wà ní ipò àtúnṣe níbi tí a ti ń tún àwọn àìní àti ìfẹ́ ọkàn ẹnìkọ̀ọ̀kan ṣe láti mú kí gbogbo ènìyàn tóótun.[27]

Ṣíṣe òṣùwọ̀n ìṣàkóso

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

A le wọn didara ijọba kan nipa atọka imunadoko ijọba, eyiti o ni ibatan si ipa iṣelu ati agbara ipinlẹ.[28]

Orísìírísìí ìjọba

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Nínú ìwé rẹ̀ The Republic (375 BC), Plato pín àwọn ìjọba sí oríṣi márùn-ún (mẹ́rin jẹ́ àwọn ìrísí tó wà tẹ́lẹ̀ àti ọ̀kan jẹ́ ìrísí tó dára jùlọ ti Plato, èyí tó wà "nínú ọ̀rọ̀ nìkan"):.[29] Àwọn ọlọ́lá (ìṣàkóso nípasẹ̀ òfin àti àṣẹ, bí àwọn ìjọba ìbílẹ̀ "olùfẹ́" tí kì í ṣe ìjọba apàṣẹwàá) Timocracy (ìjọba nípa ọlá àti ojuse, gẹ́gẹ́ bí ọmọ ogun "olùfẹ́ rere"; Sparta gẹ́gẹ́ bí àpẹẹrẹ) Oligarchy (ìjọba nípa ọrọ̀ àti ìwà rere tí ó dá lórí ọjà, gẹ́gẹ́ bí ìjọba oníṣòwò laissez-faire ) Ìjọba tiwantiwa (ìjọba nípasẹ̀ òmìnira àti ìbáradọ́gba, gẹ́gẹ́ bí ọmọ orílẹ̀-èdè olómìnira ) Ìwà ìkà ( ìjọba nípa ìbẹ̀rù, bí aláṣẹ ìjọba ) Àwọn ìjọba márùn-ún wọ̀nyí ń bàjẹ́ díẹ̀díẹ̀ bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú àwọn ọlọ́lá ní òkè àti àwọn aláṣẹ ní ìsàlẹ̀.[30] Nínú ìwé rẹ̀ nípa Ìṣèlú, Aristotle ṣàlàyé lórí ìjọba márùn-ún Plato tí ó ń sọ̀rọ̀ nípa wọn nípa ìjọba ọ̀kan, ti àwọn díẹ̀, àti ti ọ̀pọ̀lọpọ̀.[2][31] Láti inú èyí ni ìpínsísọ̀rí àwọn irú ìjọba tí àwọn ènìyàn ní àṣẹ láti ṣàkóso: yálà ẹnìkan ( autocracy, bíi ìjọba ọba), àwùjọ àwọn ènìyàn tí a yàn (aristocracy), tàbí àwọn ènìyàn lápapọ̀ (ìjọba tiwantiwa, bíi ìjọba olómìnira).[3][32][2][33]

Àwọn ẹ̀ka ìjọba

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Separation of powers in the US government, demonstrating the trias politica model

Àwọn ìjọba sábà máa ń ṣètò sí àwọn ilé-iṣẹ́ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ tí ó para pọ̀ di ẹ̀ka ìjọba ọ̀kọ̀ọ̀kan pẹ̀lú agbára, iṣẹ́, iṣẹ́, àti ẹrù-iṣẹ́ pàtó. Pínpín agbára láàárín àwọn ilé-iṣẹ́ wọ̀nyí yàtọ̀ síra láàárín àwọn ìjọba, bẹ́ẹ̀ náà ni iṣẹ́ àti iye ẹ̀ka ṣe yàtọ̀ síra. Pínpín agbára láàárín àwọn ẹ̀ka ìjọba jẹ́ ìpínyà agbára . Pínpín agbára tí a pín, tí ó ń wọ́pọ̀, tàbí tí ó ń wọ́pọ̀ ni ìdàpọ̀ agbára . A sábà máa ń ṣètò àwọn ìjọba sí ẹ̀ka mẹ́ta pẹ̀lú agbára ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀: ìgbìmọ̀ aṣòfin, aláṣẹ, àti ìdájọ́; èyí ni a máa ń pè ní trias politica nígbà míì. Àpẹẹrẹ. Síbẹ̀síbẹ̀, nínú ètò ìgbìmọ̀ aṣòfin àti àwọn ètò ààrẹ díẹ̀, àwọn ẹ̀ka ìjọba sábà máa ń pàdé ara wọn, wọ́n ní àwọn iṣẹ́ ẹgbẹ́ tí a pín àti àwọn iṣẹ́ tí ó jọra. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìjọba ní àwọn ẹ̀ka díẹ̀ tàbí àfikún, bíi ìgbìmọ̀ ìdìbò olómìnira tàbí ẹ̀ka ìgbọ́ran.[34]

Ẹgbẹ́ òṣèlú

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Lọ́wọ́lọ́wọ́, ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìjọba ni àwọn ọmọ ẹgbẹ́ òṣèlú tí wọ́n jẹ́ ti ẹgbẹ́ òṣèlú tí wọ́n ṣe àkóso iṣẹ́ àwọn òṣìṣẹ́ ìjọba àti àwọn olùdíje fún ipò ń ṣàkóso. Nínú ètò ìjọba ẹgbẹ́ òṣèlú púpọ̀, ọ̀pọ̀ ẹgbẹ́ òṣèlú ní agbára láti gba ìṣàkóso àwọn ọ́fíìsì ìjọba, nígbà gbogbo nípa díje nínú ìdìbò, bó tilẹ̀ jẹ́ pé iye àwọn ẹgbẹ́ òṣèlú tí ó gbéṣẹ́ lè dínkù. Ìjọba tó pọ̀jù ni ìjọba tí àwọn ẹgbẹ́ kan tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ tí wọ́n ń ṣàkóso papọ̀ ní àwọn ipò tó pọ̀jù nínú ìgbìmọ̀ aṣòfin, ní ìyàtọ̀ sí ìjọba àwọn tó kéréjù níbi tí wọ́n ní àwọn ìjókòó tó pọ̀jù, tí wọ́n sì sábà máa ń gbára lé ìgbẹ́kẹ̀lé àti ìpèsè pẹ̀lú àwọn ẹgbẹ́ mìíràn. Ìjọba àpapọ̀ jẹ́ èyí tí ọ̀pọ̀ ẹgbẹ́ ń fọwọ́sowọ́pọ̀ láti dá ìjọba sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí apá kan nínú àdéhùn àpapọ̀ . Nínú ìjọba ẹgbẹ́ kan ṣoṣo, ẹgbẹ́ kan ń dá ìjọba sílẹ̀ láìsí ìtìlẹ́yìn ti ẹgbẹ́ kan, gẹ́gẹ́ bí ó ti sábà máa ń rí pẹ̀lú àwọn ìjọba tó pọ̀jù, [35][36] ṣùgbọ́n ìjọba àwọn tó kéréjù pàápàá lè jẹ́ ẹgbẹ́ kan ṣoṣo tí kò lè rí alábàáṣiṣẹpọ̀ tó fẹ́ẹ́ ṣe ní àkókò yìí.[37] Ìpínlẹ̀ kan tí ó ń ṣe àkóso ìjọba ẹgbẹ́ òṣèlú kan ṣoṣo nígbà gbogbo láàrín ètò ẹgbẹ́ òṣèlú púpọ̀ ní ètò ẹgbẹ́ òṣèlú tó lágbára . Nínú ètò ẹgbẹ́ òṣèlú kan ṣoṣo (tí kì í ṣe tiwantiwa) ẹgbẹ́ òṣèlú kan ṣoṣo , ẹgbẹ́ òṣèlú kan ṣoṣo ní ẹ̀tọ́ (tó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ pé kò sí) láti dá ìjọba sílẹ̀, àti pé ìdásílẹ̀ àwọn ẹgbẹ́ òṣèlú mìíràn lè dí lọ́wọ́ tàbí kí ó lòdì sí òfin. Ní àwọn ìgbà míì, ìjọba kan lè ní ètò tí kì í ṣe ti ẹgbẹ́ òṣèlú, gẹ́gẹ́ bí ó ti rí pẹ̀lú ìjọba ọba pátápátá tàbí tiwantiwa aláìṣe tiwantiwa .

Map

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ìjọba tiwantiwa ni ètò ìjọba tó gbajúmọ̀ jùlọ. Ó ju ìdajì àwọn orílẹ̀-èdè tó wà láyé lọ ni ìjọba tiwantiwa—97 nínú 167, ní ọdún 2021. [1] Síbẹ̀síbẹ̀, ayé ń di aláṣẹ pẹ̀lú ìdá mẹ́rin àwọn ènìyàn ayé lábẹ́ ìjọba tí ń padà sẹ́yìn.[38]

Democracy Index by the Economist Intelligence Unit, 2017[39]

World first-and-second degree administrative levels
A world map distinguishing countries of the world as federations (green) from unitary states (blue)

Ìṣàkóso gbogbogbòò

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Tax office in Finland, 1945
1st Vital Records Office of Santo André, São Paulo, Brazil, 2019

Ní àwọn orílẹ̀-èdè òde òní tí wọ́n ti gòkè àgbà, ọ̀rọ̀ náà " iṣẹ́ ìjọba " (tàbí "iṣẹ́ gbogbogbòò") sábà máa ń ní nínú:[40]

Ní àwọn orílẹ̀-èdè tó ń dàgbàsókè, àwọn iṣẹ́ ìjọba kì í sábàá ní ìdàgbàsókè tó dára.Àdàkọ:Cn Fún àpẹẹrẹ, àwọn ọlọ́rọ̀ nìkan ló lè wà fún àwọn òṣìṣẹ́ àárín gbùngbùn . Fún àwọn ìdí ìṣèlú, iṣẹ́ náà sábà máa ń jẹ́ ìrànlọ́wọ́, èyí tí ó dín owó tí ó lè wà fún ìfẹ̀sí sí àwọn agbègbè aláìní kù. Àfojúsùn Ìdàgbàsókè Alágbára ti Àjọ Àgbáyé 5 jẹ́ ètò àgbáyé kan tí ó ní èrò láti nípa lórí ìpèsè àwọn iṣẹ́ ìjọba àti àwọn ètò ìpèsè fún àwọn ènìyàn tí a ti sọ di aláìlera.[41] Ní àárín ọ̀rúndún ogún ni a rí ìdàgbàsókè ẹ̀kọ́ Max Weber, onímọ̀ nípa àwùjọ ará Germany nípa iṣẹ́ ìjọba, èyí tí ó mú kí àwọn ènìyàn ní ìfẹ́ sí àwọn ẹ̀ka ìmọ̀ nípa ìṣàkóso gbogbogbòò.

Itokasi

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
  1. ↑ Dobratz, B.A. (2015). Power, Politics, and Society: An Introduction to Political Sociology. Taylor & Francis. p. 47. ISBN 978-1-317-34529-9. https://books.google.com/books?id=RoK9CgAAQBAJ&pg=PA47. Retrieved Apr 30, 2023.
  2. 1 2 3 Linz, Juan José (2000). Totalitarian and Authoritarian Regimes. Lynne Rienner Publisher. pp. 143. ISBN 978-1-55587-890-0. OCLC 1172052725. https://books.google.com/books?id=8cYk_ABfMJIC&pg=PA143. Retrieved 20 October 2022.
  3. 1 2 Garcia-Alexander, Ginny; Woo, Hyeyoung; Carlson, Matthew J. (2017). Social Foundations of Behavior for the Health Sciences. Springer. pp. 137–. ISBN 978-3-319-64950-4. OCLC 1013825392. https://books.google.com/books?id=y-M8DwAAQBAJ&pg=PA137.
  4. ↑ "14.2 Types of Political Systems". 8 April 2016. Archived from the original on 22 October 2022. Retrieved 20 October 2022. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  5. ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/System
  6. ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Governance
  7. ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/State_(polity)
  8. ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Cambridge_Advanced_Learner%27s_Dictionary
  9. ↑ "GOVERNMENT | English meaning - Cambridge Dictionary".
  10. 1 2 Smelser & Baltes 2001, p. Àdàkọ:Page needed.
  11. ↑ Brock 2013, p. 53–62.
  12. ↑ "Government English Definition and Meaning". Lexico (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Archived from the original on 17 July 2022. Retrieved 2022-07-17. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  13. ↑ Christian 2004, p. 245.
  14. ↑ Christian 2004, p. 294.
  15. ↑ Eagly, Alice H.; Wood, Wendy (June 1999). "The Origins of Sex Differences in Human Behavior: Evolved Dispositions Versus Social Roles". American Psychologist 54 (6): 408–423. doi:10.1037/0003-066x.54.6.408. http://www.sscnet.ucla.edu/anthro/faculty/fiske/facets/eagly%26wood.htm. Retrieved 1 September 2023.
  16. ↑ Fukuyama, Francis (2012-03-27) (in en). The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution. Farrar, Straus and Giroux. pp. 70. ISBN 978-0-374-53322-9. https://books.google.com/books?id=i9xRAQAAMAAJ&q=origins+of+political+order+amazon.
  17. ↑ Roosevelt, Anna C. (1999). "The Maritime, Highland, Forest Dynamic and the Origins of Complex Culture". In Salomon, Frank. Cambridge history of the Native peoples of the Americas: South America, Volume 3. Cambridge University Press. pp. 266–267. ISBN 978-0-521-63075-7. https://books.google.com/books?id=hxqgDcCrzjkC&pg=PA266.
  18. 1 2 Kuper & Kuper 2008, p. Àdàkọ:Page needed.
  19. ↑ Haider-Markel 2014, p. Àdàkọ:Page needed.
  20. ↑ Lewellen 2003, p. Àdàkọ:Page needed.
  21. ↑ Kopstein & Lichbach 2005, p. 4.
  22. ↑ Renna 2015.
  23. ↑ Hague, R., & Harrop, M. (2013). Comparative government and politics: An introduction (9th ed.). Palgrave Macmillan.
  24. ↑ Ribuffo 2011, quote on p. 6.
  25. ↑ Frederickson 2000, p. 12.
  26. ↑ Freeland 2012.
  27. ↑ "Governing the "Enough" in a Warming World The Discourse of "Sufficiency" from a Climate Governmentality Perspective". Deflorian, Michel (2015). Retrieved 2 October 2023
  28. ↑ Guisan, Maria-Carmen (2009). "Government effectiveness, education, economic development and well-being: analysis of European countries in comparison with the United States and Canada, 2000-2007". Applied Econometrics and International Development 9 (1): 1. http://www.usc.es/economet/reviews/aeid914.pdf. Retrieved 25 April 2019.
  29. ↑ Abjorensen, Norman (2019). Historical Dictionary of Democracy. Rowman & Littlefield. pp. 288–. ISBN 978-1-5381-2074-3. OCLC 1081354236. https://books.google.com/books?id=cNSSDwAAQBAJ&pg=PA288.
  30. ↑ Brill 2016.
  31. ↑ Jonathan Michie, ed (3 February 2014). Reader's Guide to the Social Sciences. Routledge. p. 95. ISBN 978-1-135-93226-8. https://books.google.com/books?id=ip_IAgAAQBAJ&pg=PA95. Retrieved 20 October 2022.
  32. ↑ Todd, Allan; Waller, Sally (10 September 2015). Todd, Allan. ed. History for the IB Diploma Paper 2 AuthoritariaAuthoritarian States (20th Century). Cambridge University Press. pp. 10–. ISBN 978-1-107-55889-2. https://books.google.com/books?id=y_pfCgAAQBAJ&pg=PA10. Retrieved 20 October 2022.
  33. ↑ Sondrol, P. C. (2009). "Totalitarian and Authoritarian Dictators: A Comparison of Fidel Castro and Alfredo Stroessner". Journal of Latin American Studies 23 (3): 599–620. doi:10.1017/S0022216X00015868. ISSN 0022-216X. JSTOR 157386. https://www.jstor.org/stable/157386. Retrieved 20 October 2022.
  34. ↑ Needler 1991, pp. 116–118.
  35. ↑ Gallagher, Laver & Mair 2006.
  36. ↑ Kettle 2015.
  37. ↑ Duxbury 2021.
  38. ↑ The Global State of Democracy 2021 Archived 9 August 2022 at the Wayback Machine., International Institute for Democracy and Electoral Assistance
  39. ↑ "Democracy Index 2017 – Economist Intelligence Unit" (PDF). EIU.com. Archived from the original (PDF) on 21 December 2020. Retrieved 17 February 2018. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  40. ↑ "Services of general interest". European Economic and Social Committee (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). 2012-07-09. Retrieved 2020-06-16.
  41. ↑ "Sustainable Development Goal 5: Gender equality". UN Women (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Archived from the original on 2020-11-26. Retrieved 2020-09-23.
Àyọkà yìí tàbí apá rẹ̀ únfẹ́ àtúnṣe sí.

Ẹ le fẹ̀ jù báyìí lọ tàbí kí ẹ ṣàtúnṣe rẹ̀ lọ́nà tí yíò mu kúnrẹ́rẹ́. Ẹ ran Wikipedia lọ́wọ́ láti fẹ̀ẹ́ jù báyìí lọ.

  1. ↑ Frederickson 2000, p. 12, quote: "...conservative southern Democrats viewed warily the potential of New Deal programs to threaten the region's economic dependence on cheap labor while stirring the democratic ambitions of the disfranchised and undermining white supremacy."
Àṣìṣe ìtọ́kasí: <ref> tags exist for a group named "lower-alpha", but no corresponding <references group="lower-alpha"/> tag was found
Jẹ́ kíkójáde láti "https://yo.wikipedia.org/w/index.php?title=Ìjọba&oldid=613130"