Frederick Lugard
The Lord Lugard | |
|---|---|
 Lugard, 1880–1886 | |
| Governor-General of Nigeria | |
| In office 1 January 1914 – 8 August 1919 | |
| Asíwájú | Office created |
| Arọ́pò | Sir Hugh Clifford (as Governor) |
| Governor of the Northern Nigeria Protectorate | |
| In office September 1912 – 1 January 1914 | |
| Asíwájú | Charles Lindsay Temple (acting) |
| Arọ́pò | Office abolished |
| Governor of the Southern Nigeria Protectorate | |
| In office September 1912 – 1 January 1914 | |
| Asíwájú | Sir Walter Egerton |
| Arọ́pò | Office abolished |
| 14th Governor of Hong Kong | |
| In office 29 July 1907 – 16 March 1912 | |
| Monarch | Edward VII George V |
| Colonial Secretary | Sir Francis Henry May Warren Delabere Barnes Sir Claud Severn |
| Asíwájú | Sir Matthew Nathan |
| Arọ́pò | Sir Francis Henry May |
| High Commissioner of the Northern Nigeria Protectorate | |
| In office 6 January 1900 – September 1906 | |
| Asíwájú | Office created |
| Arọ́pò | Sir William Wallace (acting) |
| Àwọn àlàyé onítòhún | |
| Ọjọ́ìbí | 22 Oṣù Kínní 1858 Madras, British India |
| Aláìsí | 11 April 1945 (ọmọ ọdún 87) Dorking, Surrey, England |
| (Àwọn) olólùfẹ́ | |
| Alma mater | Royal Military College, Sandhurst |
| Profession | Soldier, explorer, colonial administrator |
| Military service | |
| Allegiance |  Great Britain |
| Branch/service |  British Army |
| Rank | Major |
| Battles/wars | Second Anglo-Afghan War Mahdist War Third Anglo-Burmese War Karonga War World War I |
| Àdàkọ:Infobox Chinese/Chinese | |
Frederick John Dealtry Lugard, 1st Baron Lugard GCMG CB DSO PC (Ọjọ́ Kejìlélógún oṣù kìíní ọdún 1858 – Ọjọ́ kọkànlá oṣù kẹrin ọdún 1945), tí a mọ̀ sí Sir Frederick Lugard láàárín ọdún 1901 sí 1928, jẹ́ ọmọ ogun ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì, olùṣàwárí ilẹ̀ Áfíríkà àti olùṣàkóso àwọn ará ilẹ̀ amúnisìn. Ó jẹ́ Gómìnà Hong Kong (1907–1912), Gómìnà ìkẹyìn ní Gúúsù Nàìjíríà Protectorate (1912–1914), Komisiona Akoko (1900–1906), Gómìnà ìkẹyìn (1912–1914) ti Àríwá Nàìjíríà Protectorate àti Gómìnà Ologun àkọ́kọ́ ti Nàìjíríà (1914–1919).
Ìgbésí ayé àti ẹ̀kọ́ ní ìbẹ̀rẹ̀
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]A bi Lugard ni Madras (ti a mọ si Chennai lowolowo), India, ṣugbọn o dagba ni Worcester, England. Ó jẹ́ ọmọ Reverend Frederick Gruber Lugard, àlùfáà ọmọ ogun ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì ní Madras, àti ìyàwó rẹ̀ kẹta, Mary Howard (1819–1865), ọmọbìnrin àbíkẹ́yìn Reverend John Garton Howard (1786–1862), ọmọ kékeré láti Thorne àti Melbourne, nítòsí York . Àbúrò bàbá rẹ̀ ni Sir Edward Lugard, Adjutant-General ní Íńdíà láti ọdún 1857 sí 1858 àti Akọ̀wé Àgbà fún Ogun ní Ọ́fíìsì Ogun láti ọdún 1861 sí 1871.[1] Lugard gba ẹkọ ni Rossall School ati Royal Military College ni Sandhurst . Orúkọ 'Dealtry' jẹ́ oruko ti a fi bu ola fun Thomas Dealtry, ọ̀rẹ́ baba rẹ̀ tó ti kú.
Iṣẹ́ ológun
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]Wọ́n yan Lugard sí ẹgbẹ́ ọmọ ogun 9th Foot (East Norfolk Regiment) ní ọdún 1878, ó sì dara pọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ ọmọ ogun kejì ní Íńdíà. Ó ṣiṣẹ́ ní Ogun Áńgẹ́lì-Afghan Kejì (1878–1880), ìpolongo Sudan (1884–1885) àti Ogun Áńgẹ́lì-Bọ́mù Kẹta (Oṣù kọkànlá ọdún 1885) ó sì gba Àṣẹ Iṣẹ́ Àgbà ní ọdún 1887. Iṣẹ́ rẹ̀ reyin nígbà tí ó ní ìfẹ́ pẹ̀lú obìnrin ará Britain kan tí ó ti tuka pelu oko lẹ́ẹ̀mejì tí ó pàdé ní Íńdíà. Nígbà tí ó gbọ́ pé ó farapa nínú ìjàmbá kan, ó fi ipò rẹ̀ sílẹ̀ ní Burma láti dara pọ̀ mọ́ ọn ní Lucknow, ó sì tẹ̀lé e lọ sí England. Nígbà tí ó kọ̀ ọ́ sílẹ̀, Lugard pinnu láti bẹ̀rẹ̀ lati ibere ní Áfíríkà.[2]
Ogun Karonga
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]Ní nǹkan bí ọdún 1880, ẹgbẹ́ àwọn oníṣòwò Swahili, lábẹ́ Mlozi bin Kazbadema, dá àwọn ibùdó ìṣòwò sílẹ̀ ní apá àríwá-ìwọ̀-oòrùn omi Adágún Malawi, pẹ̀lú ibi itoju eru ní Chilumba, ní adágún náà, níbi tí a ti lè fi eyín erin àti àwọn ẹrú ránṣẹ́ nipase omi adagun naa. Ní ọdún 1883, Ilé-iṣẹ́ African Lakes dá ibùdó kan sílẹ̀ ní Karonga láti pààrọ̀ eyín erin fún ọjà ìtajà láti ọ̀dọ̀ àwọn oníṣòwò Swahili.[3][4]
Àjọṣepọ̀ láàárín àwọn ẹgbẹ́ méjèèjì náà burú sí, ní pàtàkì nítorí ìdádúró ilé-iṣẹ́ náà tàbí àìfẹ́ láti pèsè ìbọn, ota ibon àti àwọn ọjà ìtajà mìíràn àti nítorí pé àwọn oníṣòwò Swahili yípadà sí ìsìnrú àti kíkọlù àwọn agbègbè tí ilé-iṣẹ́ náà ti ṣèlérí láti dáàbò bò. Àwọn ìjàǹbá bẹ̀rẹ̀ ní àárín ọdún 1887. Àwọn ìjà ogun tí ó wáyé láàárín àkókò kan tí ó wáyé títí di àárín ọdún 1889 ni a mọ̀ sí Ogun Karonga tàbí nígbà míìrán "Ogun Lárúbáwá".[5]
Ilé ìtoju ti o wa ni African Lakes Company ní Karonga di kikúrò ní òpin ọdún náà, ṣùgbọ́n ní oṣù karùn-ún ọdún 1888, Captain Lugard, dé láti ṣe aṣíwájú ìrìnàjò lòdì sí Mlozi, tí African Lakes Company ṣe onígbọ̀wọ́ rẹ̀ ṣùgbọ́n láìsí ìtìlẹ́yìn ìjọba ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì.[6]
Ṣíṣàwárí Ìlà Oòrùn Áfíríkà
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Lẹ́yìn tí ó fi Nyasaland sílẹ̀ ní oṣù kẹrin ọdún 1889, Lugard gba ipò pẹ̀lú Imperial British East Africa Company (IBEAC) ó sì dé Mombasa, ní etíkun ìlà-oòrùn Africa, ní oṣù Kejìlá. Ní ọdún kan ṣáájú, ní ọdún 1888, Ayaba Victoria ti fún IBEAC ní ìwé àṣẹ ọba láti fi ṣe ìjọba fún " agbègbè agbára ìjọba Gẹ̀ẹ́sì" láàrín Zanzibar àti Uganda, wọ́n sì fẹ́ ṣí ọ̀nà ìṣòwò láàrín omi Adágún Victoria, ní Uganda, àti èbúté etíkun Mombasa.[7] Ibùdó ìṣòwò inú ilé àkọ́kọ́ ni wọ́n dá sílẹ̀ ní Machakos, tó jẹ́ máìlì òjìlénígba sí etíkun, àmọ́ ọ̀nà ìbílẹ̀ tí wọ́n gbà lọ sí Machakos jẹ́ ìrìn àjò tó léwu nípasẹ̀ aṣálẹ̀ Taru ńlá náà, tó jẹ́ máìlì mẹ́tàléláàdọ́rùn ún ti ruku gbígbóná.
Iṣẹ́ àkọ́kọ́ Lugard ni láti pinnu bí ipa ọ̀nà kan láti Mombasa sí Machakos yóò ṣe ṣeé ṣe tí yóò kọjá aginjù Taru. Ó ṣe àwárí Odò Sabaki àti agbègbè tí ó wà ní àdúgbò rẹ̀, ní àfikún sí ṣíṣe àlàyé ètò kan fún ìdásílẹ̀ àwọn ẹrú tí àwọn ará Arab ní ilẹ̀ Zanzibar ní ilẹ̀ òkèèrè.
Ó kúrò ní Mombasa lọ sí Uganda láti gba agbára ìjọba Gẹ̀ẹ́sì lórí agbára àwọn ará Germany ní agbègbè náà àti láti fòpin sí ìrúkèrúdò láàárín àwọn ẹgbẹ́ kan ní Ìjọba Buganda.[8]
Nígbà tí wọ́n ń lọ, wọ́n pàṣẹ fún Lugard láti bá àwọn ẹ̀yà ìbílẹ̀ ṣe àdéhùn kí wọ́n sì kọ́ àwọn odi láti rí i dájú pé àwọn ìrìn àjò IBEAC lọ́jọ́ iwájú kò bàjẹ́.[9]
Lugard jẹ́ Olùdarí Ológun ní Uganda láti ọjọ́ kẹrìndínlógún oṣù Kejìlá ọdún 1890 sí oṣù karùn-ún ọdún 1892. Nígbà tí ó ń ṣàkóso Uganda, ó rìnrìn àjò yíká àwọn òkè Rwenzori lọ sí omi Adágún Edward ó sì ya àwòrán ilẹ̀ ńlá kan ní orílẹ̀-èdè náà. Ó tún ṣèbẹ̀wò sí omi Adágún Albert, ó sì kó ẹgbẹẹgbẹ̀rún àwọn ará Sudan tí Emin Pasha àti Henry Morton Stanley fi sílẹ̀ níbẹ̀ nígbà ìrìn àjò ìrànlọ́wọ́ Emin Pasha .
Ni igba ti Lugard de lati orile ede England ni odun 1892, he parowa fun William Gladstone ti o je olori ile England ni igba nan lati je ki IBEAC fi orile-ede Uganda sile.[10]
Ijoba Amunisin
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]Ní ọdún 1894, Ilé- iṣẹ́ Royal Niger Company rán Lugard lọ sí Borgu, níbi tí ó ti ṣe àdéhùn pẹ̀lú àwọn ọba àti àwọn olórí tí wọ́n gba fun ìjọba ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì, tí wọ́n sì dín agbára àwọn agbára ìjọba amúnisìn mìíràn kù. Láti ọdún 1896 sí 1897, Lugard gba àkóso ìrìnàjò lọ sí omi Adágún Ngami, ti a mon si Botswana òde òní, ní ipò British West Charterland Company. Ìjọba ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì pè é jáde kúrò ní Ngami, wọ́n sì rán an lọ sí Ìwọ̀ Oòrùn Áfíríkà, níbi tí wọ́n ti yàn án láti kó ẹgbẹ́ ọmọ ogun ìbílẹ̀ jọ láti dáàbò bo àwọn ohun ìní ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì ní agbègbè ìlú Èkó àti Nàìjíríà lọ́wọ́ Faransé. Ó ṣe aṣáájú “Eré sí Nikki ” ní ọdún 1894, ó sì dé ìlú pàtàkì ní Borgu ní ọ̀sẹ̀ díẹ̀ ṣáájú alábàádíje rẹ̀ ní ilẹ̀ Faransé. Ní oṣù kẹjọ ọdún 1897, Lugard ṣètò Ẹgbẹ́ Ọmọ-ogun Àárín Gbùngbùn Áfíríkà, ó sì ń darí rẹ̀ títí di òpin oṣù Kejìlá ọdún 1899, nígbà tí wọ́n yanjú àwọn àríyànjiyàn pẹ̀lú Faransé, ṣùgbọ́n wọ́n fi Nikki sínú àkóso Dahomey ti Faransé.[11]
Lẹ́yìn tí ó fi agbára ẹgbẹ́ ọmọ ogun West African Frontier Force sílẹ̀, wọ́n yàn Lugard gẹ́gẹ́ bí Kọmíṣọ́nà Gíga fún Protectorate of Northern Nigeria tí wọ́n ṣẹ̀ṣẹ̀ dá sílẹ̀. Ó wà ní Òkè Patti, Lokoja, ó sì ka ìkéde tí ó dá ààbò náà sílẹ̀ ní ọjọ́ kìíní oṣù kìíní ọdún 1900. Apá Àríwá Nàìjíríà lábẹ́ àkóso tó gbéṣẹ́ nígbà náà kéré gan-an, iṣẹ́ Lugard láti ṣètò agbègbè ńlá yìí sì túbọ̀ nira sí i nítorí pé kọ̀ Sultan ti Sokoto ati awon omo oba Fula ni igba nan ko lati mun adehun ti won se se.
Ní ọdún 1903, ìṣàkóso àwọn ará Gẹ̀ẹ́sì lórí gbogbo ààbò náà ṣeé ṣe nípasẹ̀ ìpolongo àṣeyọrí lòdì sí ìjọba Kano Emirate àti Sokoto Caliphate . Nígbà tí Lugard fi ipò kọmíṣọ́nà sílẹ̀ ní ọdún 1906, gbogbo agbègbè Nàìjíríà òde òní di ìṣàkóso lábẹ́ àbójútó àwọn olùgbé ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì.
Wọ́n fi àmì ẹ̀yẹ ọlá fún Lugard ní ọdún 1901 fún iṣẹ́ rẹ̀ ní Nàìjíríà. Ó dá ìkọlù ẹrú dúró, ó sì fòpin sí ìṣẹ́ ẹrú àti òwò ẹrú . Ó bẹ̀rẹ̀ sí í gbé orílẹ̀-èdè náà ró nípa ṣíṣe ìwádìí àti àwòrán rẹ̀, ó sì mú kí ìrìnàjò àti ìbánisọ̀rọ̀ sunwọ̀n sí i fún ìrọ̀rùn àwọn ará ìlú. Ó tún ṣe àtúntò ètò owó orí . A ranti Lugard jùlọ fún ètò ìṣèlú rẹ̀ tí wọ́n ń lò ní Nàìjíríà, tí a ń pè ní ìjọba tí kì í ṣe tààrà, àti fún àwọn àfikún rẹ̀ nínú ìṣọ̀kan àwọn Ààbò Àríwá àti Gúúsù Nàìjíríà ní ọdún 1914.
Sibẹsibẹ, ọpọlọpọ awọn ọjọgbọn ti n ṣe ẹlẹya eto ijọba aiṣe-taara fun ikole awọn ipo-ipilẹ awujọ, aiṣedeede agbara oselu ati gbigba awọn ẹya ti a fi agbara mu, eyiti o ti mu ki awọn ija ẹya pọ si. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé a fẹ́ kí ìṣọ̀kan orílẹ̀-èdè ti ọdún 1914 ṣẹ̀dá orílẹ̀-èdè kan ṣoṣo, àwọn ọ̀mọ̀wé sábà máa ń kà á sí “ìkùnà pátápátá”, nítorí pé wọn kò gbìyànjú láti so ọ̀pọ̀ àwọn ẹgbẹ́ tó yàtọ̀ síra pọ̀ mọ́ ara wọn.[12]
Gómìnà ti Hong Kong
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]Ní nǹkan bí ọdún kan, lẹ́yìn tí ó fi ipò rẹ̀ sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Kọmíṣọ́nà Gbogbogbo ti Àpa Àríwá Nàìjíríà, wọ́n yàn Lugard gẹ́gẹ́ bí Gómìnà Hong Kong, ipò tí ó wà títí di oṣù kẹta ọdún 1912. Nígbà tí ó wà nípò, Lugard dábàá láti dá Weihaiwei padà sí ọwọ́ ìjọba China. Sibẹsibẹ, wọn ko gba imọran naa daradara tabi ko ṣe atunṣe si i. Àwọn kan gbàgbọ́ pé tí wọ́n bá ti mun àbá náà se, Hong Kong ìbá ti wà ní ọwọ́ àwọn ará Britain títí láé.[13]
Ẹ̀kọ́ ni ohun tó jẹ Lugard lógún jùlọ, wọ́n sì máa ń rántí rẹ̀ gan-an fún ìsapá rẹ̀ sí ìdásílẹ̀ Yunifásítì ti Hong Kong ní ọdún 1911. Ó di olórí ìjọba àkọ́kọ́ ti ile-iwe naa láìka ti ìfọwọ́sowọ́pọ̀ perete tí ilé iṣẹ́ ìjọba àti àwọn ilé iṣẹ́ ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì bíi Hongkong àti Shanghai Banking Corporation ṣe sí i . Ọ́fíìsì Ijoba amunisin pe èrò yunifasiti kan ní “ọ̀dọ́ àgùntàn Sir Frederick”.[14]
Gómìnà ti orile ede Nàìjíríà
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]Ní ọdún 1912, Lugard padà sí Nàìjíríà gẹ́gẹ́ bí Gómìnà. Iṣẹ́ rẹ̀ ni láti so àwọn agbègbè méjèèjì pọ̀ sí ọ̀kan. Iṣẹ́ rẹ̀ dojúkọ àríwísí, pàápàá jùlọ láti ọ̀dọ̀ àwọn oníròyìn ní ilu Èkó. Láti ọdún 1914 sí 1919, Lugard ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Gómìnà Gbogbogbo fún àpapọ̀ ilẹ̀ Nàìjíríà. Ó wá àwọn ìlànà tó ń dín owo eru àti ọtí líle kù. Ní Àríwá Nàìjíríà, wọ́n pa òfin ìsìnrú run, ṣùgbọ́n wọn kò dá àwọn ẹrú sílẹ̀ pátápátá títí di ọdún 1936.[15]
Owó tí wọ́n fi se awon ohun mere mere si inu ilu bí èbúté, ojú irin àti ilé ìwòsàn ní Gúúsù Nàìjíríà wá láti inú owó tí wọ́n ń gbà láti inú owó orí lórí ọtí tí wọ́n kó wọlé. Àwọn owó orí wọ̀nyí kò sí ní Àríwá Nàìjíríà, èyí sì dín owó tí a ń gbà kù fún ìdàgbàsókè. Ogun Adubi lórí owó orí wáyé nígbà ìjọba rẹ̀.
Nígbà tí ìjọba ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì pinnu láti kó àwọn ọmọ ogun ìbílẹ̀ kan jọ láti dáàbò bo ààlà ìwọ̀ oòrùn ilẹ̀ Royal Niger Company lòdì sí ìkọlù àwọn ará Faransé láti Dahomey, wọ́n rán Lugard lọ, ó sì ṣe àṣeyọrí nínú ṣíṣètò Ẹgbẹ́ Ọmọ-ogun Ìwọ̀ Oòrùn Áfíríkà, èyí tí ó lò láti dáàbò bo ààlà ìwọ̀ oòrùn àti àríwá Nàìjíríà kúrò lọ́wọ́ ìkọlù àwọn ará Faransé. Èyí ló gba Nàìjíríà là kúrò lọ́wọ́ rogbodiyan àwọn ará Faransé.
Ipa nla ti Lugard ni lori dida Nigeria ode oni ni idapo Ariwa ati Gusu ni ọdun 1914. Lẹ́yìn ìṣọ̀kan náà, àwọn apá méjèèjì ṣì wà gẹ́gẹ́ bí orílẹ̀-èdè méjì ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, pẹ̀lú àwọn ìjọba ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀. “Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó se èyí, ó fẹ́ kí ọrọ̀ àti èbúté òkun Gúúsù wà fún apa Àríwá, ó ti ṣe àgbékalẹ̀ ìṣọ̀kan ìṣèlú ti Giant of Africa .”
Àwọn ọlá
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]Wọ́n yan Lugard gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan lára àwọn Order of the Bath (CB) ní ọdún 1895. Wọ́n fi àmì ẹ̀yẹ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Knight Commander of the Order of St Michael and St George (KCMG) ní ọdún 1901 fún Ọlá Ọdún Tuntun, wọ́n sì gbé e ga sí Knight Grand Cross (GCMG) ní ọdún 1911. Wọ́n yàn án sí Ìgbìmọ̀ Ààbò ní ayẹyẹ ọdún tuntun ti ọdún 1920. Ní ọdún 1928, wọ́n tún fún un ní ọlá nígbà tí wọ́n gbé e ga sí ipò Baron Lugard, ti Abinger ní Àgbègbè Surrey.
Orúkọ rẹ̀ ni wọ́n fi sọ Lugard Road ní Victoria Peak ní Hong Kong.
Ìgbésí ayé ara ẹni
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Lugard fẹ́ iyawo re ní ọjọ́ kẹwàá oṣù kẹfà ọdún 1902, Flora Shaw, ọmọbìnrin Major-General George Shaw, àti ọmọ ọmọ Sir Frederick Shaw, Baronet kẹta . Ó jẹ́ akọ̀ròyìn láti òkèèrè fún ìwé ìròyìn The Times, ó sì so Nàìjíríà loruko . Kò sí ọmọ kankan láti ìgbéyàwó náà. Ó kú ní oṣù kìíní ọdún 1929.
Lugard ku ni ọjọ kọkanla oṣu kẹrin ọdun 1945, ni ẹni ọdun mẹtadinlọgọrin. Nítorí pé kò bímọ, ijoba nan pare patapata. Wọ́n sun ún ní Woking Crematorium .
Àwọn iṣẹ́ tí a tẹ̀ jáde
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]- Ní ọdún 1893, Lugard ṣe àtẹ̀jáde ìwé The Rise of Our East African Empire, èyí tí ó jẹ́ ìwé ìtàn ara-ẹni. Ó tún ni òǹkọ̀wé onírúurú ìròyìn tó ṣe pàtàkì nípa Àríwá Nàìjíríà tí Ilé Iṣẹ́ Àwọn Aláṣẹ Gíga gbé jáde.
- Àṣẹ Méjì ní Ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì ní Áfíríkà Tòoru, 1922.
Àwọn ìtọ́kasí
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]- ↑ Pine, Leslie Gilbert; ..., Leslie Gi (1970-01-01). "The new extinct peerage, 1884-1971 by Leslie Gilbert Pine". Open Library. Retrieved 2026-08-01.
- ↑ Neale, Michael (2019-08-08). "The British in India: Three Centuries of Ambition and Experience". Asian Affairs (Informa UK Limited) 50 (4): 638–640. doi:10.1080/03068374.2019.1663074. ISSN 0306-8374.
- ↑ "Strategies of Slaves and Women: Life-stories from East/Central Africa 9780852557075, 0936508272, 0936508280, 0852557078". dokumen.pub. 1903-07-03. Retrieved 2026-08-01.
- ↑ "Details for A history of Malawi, 1859-1966 / › Mzuzu University Library and Learning Resources Centre catalog". Mzuzu University Library and Learning Resources Centre catalog. 2021-04-20. Retrieved 2026-08-01.
- ↑ "Details for A history of Malawi, 1859-1966 / › Mzuzu University Library and Learning Resources Centre catalog". Mzuzu University Library and Learning Resources Centre catalog. 2021-04-20. Retrieved 2026-08-01.
- ↑ "The Rise of Our East African Empire (1893): Early Efforts in Nyasaland and Uganda (Vol 1, of 2 Vols)". Routledge & CRC Press. Retrieved 2026-08-01.
- ↑ "The Imperial British East Africa Company". softkenya.com. 2013-01-10. Archived from the original on 2017-09-27. Retrieved 2026-08-01. Unknown parameter
|url-status=ignored (help) - ↑ London Quarterly Review. E.C. Barton. 1894. https://books.google.com.ng/books?id=FT0zAQAAMAAJ&q=lugard+blood+brotherhood&pg=PA330&redir_esc=y#v=snippet&q=lugard%2520blood%2520brotherhood&f=false. Retrieved 2026-08-01.
- ↑ Nicholls, Christine Stephanie (2005). Red Strangers: The White Tribe of Kenya. Timewell Press. ISBN 978-1-85725-206-4. https://books.google.com.ng/books?id=7XQdt37BJ6cC&q=ibeac+treaty+russell+diary&pg=PP1&redir_esc=y#v=snippet&q=ibeac%2520treaty%2520russell%2520diary&f=false. Retrieved 2026-08-01.
- ↑ Adyanga, Onek C. (2011-05-25). Modes of British Imperial Control of Africa: A Case Study of Uganda, c.1890-1990. Cambridge Scholars Publishing. ISBN 978-1-4438-3035-5. https://books.google.com.ng/books?id=tgMrBwAAQBAJ&redir_esc=y. Retrieved 2026-08-01.
- ↑ Adekunle, Julius O. (2008). "The Wasangari: Politics and Identity in Borgu". Anthropos (Anthropos Institut) 103 (2): 435–445. ISSN 02579774. JSTOR 40467422. http://www.jstor.org/stable/40467422. Retrieved 2026-08-01.
- ↑ (PDF) https://www.iiardjournals.org/get/JPSLR/VOL.%206%20NO.%201%202020/Colonialism%20and%20Amalgamation%20of%20Southern.pdf. Retrieved 2026-08-01. Missing or empty
|title=(help) - ↑ Vines, Stephen (1997-06-29). "How Britain lost chance to keep its last major colony". The Independent. Retrieved 2026-08-01.
- ↑ John, Carroll M. (2007). A Concise History of Hong Kong. Rowman & Littlefield. doi:10.5040/9798216406358. ISBN 979-8-216-40635-8.
- ↑ John, Carroll M. (2007). A Concise History of Hong Kong. Rowman & Littlefield. doi:10.5040/9798216406358. ISBN 979-8-216-40635-8.