Jump to content

Obì

Lát'ọwọ́ Wikipedia, ìwé ìmọ̀ ọ̀fẹ́
Obì – èso tí a ti bó ìdajì èèpò rẹ̀ láti rí àwọn kóró inú rẹ̀, àti èso tútù (èyí tí a kò bó ní apá òsì, àti èyí tí a pín sí wẹ́wẹ́ ní apá ọ̀tún)

Obì jẹ́ èso látara àwọn irúgbìn igi kan nínú ẹ̀yà Cola, tí a tò tẹ́lẹ̀ sínú ìdílé kòkó ti Sterculiaceae, ṣùgbọ́n tí a ti sọ di ara ìdílé Malvaceae báyìí (gẹ́gẹ́ bí ìdílé kékeré Sterculioideae). Àwọn igi wọ̀nyí jẹ́ igi abínibí sí àwọn igbó kìjikìji ilẹ̀ adúláwọ̀ (Africa). Àwọn kóró wọn tí ó ní èròjà káfíìnì nínú ni a ń lò gẹ́gẹ́ bí èròjà amóúnjẹ-dùn nínú àwọn ohun mímu sísẹ̀ (carbonated soft drinks); láti ibí ni orúkọ náà "kólà" fún onírúurú ohun mímu ti wá.[1]

Ìjúwe

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Odòdó igi Cola acuminata (Obì abàtá): àwòrán láti inú ìwé Köhler's Medizinal-Pflanzen
Èso Cola acuminata, láti inú ìwé Köhler's Medizinal-Pflanzen
Obì tí wọ́n tẹ́ sílẹ̀ fún títà ní ọjà àárín ìlú Ouagadougou, Burkina Faso

Ó fẹ̀ tó sẹ̀ǹtímítà márùn-ún (5 cm), obì jẹ́ èso igi Cola tí ó máa ń tutù nígbà gbogbo, púpọ̀ jùlọ láti ara ẹ̀yà Cola acuminata (obì abàtá) àti Cola nitida (obì gbanja).[2] Cola acuminata, igi tó máa ń tutù yọ̀yọ̀ tí gíga rẹ̀ tó mítà ogún (20 m), ní ewé gígùn tí ó ṣu péńpé ní òpó méjèèjì, ó sì nípọn. Àwọn igi náà ní òdòdó funfun tó ní àwọ̀ pọ́pù àti buraùn, àti èso tí ó dàbí ìràwọ̀ èyí tí ó sábà máa ń ní ẹ̀kú mẹ́run. Nínú ẹ̀kú kọ̀ọ̀kan, nǹkan bíi irúgbìn tàbí kóró méjìlá ló máa ń wà nínú èèpò funfun rẹ̀. Obì yìí ní ẹran ara tó lẹ́wà pupa tàbí funfun nínú, ó sì ní òórùn dídùn tó jọ ti òdòdó róòsì (rose).[1]

Obì ní nǹkan bí ìdá méjì sí mẹ́rin (2–4%) èròjà káfíìnì àti theobromine,[2] bẹ́ẹ̀ náà ni ó ní tannins, alkaloids, saponins, àti flavonoids nínú.[3]

Kẹ́mísítírì

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àwọn ìwádìí ìṣàkọ́bẹ̀rẹ̀ lórí àwọn èròjà inú obì fi hàn pé ó ní onírúurú kẹ́míkà nínú bíi: káfíìnì (2–3.5%), theobromine (1.0–2.5%), theophylline, methylliberine, polyphenols, catechins, àti phlobaphens (kola red), pẹ̀lú àwọn mìíràn.[2]

Gbígbìn

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ní ìpilẹ̀ṣẹ̀, ó jẹ́ igi inú igbó kìjikìji, ó nílò ojú-ọjọ́ gbígbóná àti títutù, ṣùgbọ́n ó lè farada ìgbà ẹ̀rùn ní àwọn àgbègbè tí omi abẹ́lẹ̀ bá ti súnmọ́ òkè. A lè gbìn ín sí àwọn àgbègbè tí ó gbẹ díẹ̀ tí omi abẹ́lẹ̀ bá wà. Igi C. nitida fẹ́ràn ibòji, ṣùgbọ́n ó máa ń yọ ẹ̀ka dáadáa, ó sì máa ń so jùlọ ní gbangba. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé igi abẹ́lẹ̀ igbó ni, wọ́n ti rí i lórí ilẹ̀ tí ó ga ju mítà 300 lọ lórí ilẹ̀ tí ó lọ́ràá dáadáa, lábẹ́ òjò tó rọ̀ wọ̀ọ̀.

Wíwá èpò rẹ̀ déédéé ṣe pàtàkì, a lè ṣe èyí pẹ̀lú ọwọ́ tàbí nípa lílo oògùn apèpò (herbicides). A lè bu omi rin àwọn irúgbìn náà, ṣùgbọ́n ó ṣe pàtàkì láti ní ọ̀nà tó dára tí omi yóò fi sàn kúrò, nítorí omi tó pọ̀ jù lè pa igi náà. Tí kò bá sí ní ibi tí ibòji tó, igi obì máa ń dàgbà dáadáa tí a bá fun ní ajílẹ̀. Lọ́pọ̀ ìgbà, àwọn igi yìí máa ń nílò ìdáàbòbò lọ́wọ́ ẹ̀fúùfù líle.

A lè kórè obì pẹ̀lú ẹ̀rọ tàbí fi ọwọ́ já a lára ẹ̀ka rẹ̀. Nàìjíríà ló ń pèsè ìdá 52.4% gbogbo obì káríayé, lẹ́yìn rẹ̀ ni Côte d'Ivoire àti Cameroon.[4] Tí a bá tọ́jú obì sí ibi tí kò gbóná jù tí kò sì tutù jù, a lè tọ́jú rẹ̀ fún àkókò gígùn.[5]

Nípasẹ̀ ìníyelórí rẹ̀, ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ohun ọ̀gbìn olówó tó ṣe pàtàkì jùlọ ní Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà, wọ́n sì ń lò ó gẹ́gẹ́ bí ohun èlò fún ìbáṣepọ̀ àwùjọ.[1]

Àwọn kòkòrò àti àrùn

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àwọn kòkòrò bíi Balanogastris kolae máa ń ba obì jẹ́. Àwọn ìdin kòkòrò Characoma strictigrapta tí wọ́n ń ba kòkó jẹ́, tún máa ń wọ inú obì. Àwọn oníṣòwò máa ń fi omi ara èèpò igi Rauvolfia vomitoria tàbí èso Xylopia (eérù) àti Capsicum (ata) rọ́ sára àwọn igi kékeré láti dènà àwọn kòkòrò wọ̀nyí.

Ìpèsè Obì fún ọdún 2022
Orílẹ̀-èdè Tọ́ọ̀nù (tonnes)
Nàìjíríà Nàìjíríà174,108
 Côte d'Ivoire58,641
 Cameroon48,571
 Ghana24,644
Àdàkọ:SLE8,450
Káríayé (World)315,024[6]

Ìpèsè

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ní ọdún 2022, àpapọ̀ obì tí a pèsè káríayé jẹ́ 315,024 tọ́ọ̀nù, Nàìjíríà ló sì ṣe ipò kìíní pẹ̀lú ìdá 55% nínú rẹ̀.

Lílò rẹ̀

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Obì ní adùn tó korò díẹ̀, ó sì ní káfíìnì nínú. Ó máa ń sọni jí (stimulant), wọ́n sì máa ń jẹ ẹ́ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ orílẹ̀-èdè Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà, yálà níkọ̀kọ̀ tàbí láwùjọ.[1][7] Wọ́n tún máa ń lò ó níbi ayẹyẹ, wọ́n máa ń fi ń ṣe aájò àwọn àlejò tàbí fún àwọn olóyè.[8][9] Látìgbà wá, wọ́n máa ń gbin obì sórí ibojì gẹ́gẹ́ bí ara onírúurú ètò ẹ̀sìn.[1] Àwọn òṣìṣẹ́ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ orílẹ̀-èdè tún máa ń lo obì láti fi dènà àárẹ̀ àti ebi, bẹ́ẹ̀ ni àwọn ará Brazil àti West Indies máa ń lo obì gẹ́gẹ́ bí oògùn fún àpárù (hangover), ìmutíyó, àti ìyàgbẹ́.[10]

Nínú oògùn ìbílẹ̀, wọ́n gbà pé obì wúlò fún dídá oúnjẹ nínú àgọ́ ara (digestion) tí wọ́n bá lọ̀ ọ́ pọ̀ mọ́ oyin, wọ́n sì tún ń lò ó gẹ́gẹ́ bí oògùn fún ikọ́.[11]

Bóyá ohun tí obì gbajúmọ̀ fún jùlọ ní ìlú òyìnbó ni gẹ́gẹ́ bí èròjà amóúnjẹ-dùn àti orísun káfíìnì nínú kólà àti àwọn ohun mímu mìíràn, bó tilẹ̀ jẹ́ pé kò sí àkọsílẹ̀ pé wọ́n ṣì ń lo èròjà obì rárá mọ́ lára àwọn ohun mímu sísẹ̀ bíi Coca-Cola.[1][12]

Ìtàn

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Lílò tí ọmọ ènìyàn ń lo obì, bíi ti kọfí (coffee berry) àti tíì (tea leaf), ti wà láti ayé ọjọ́un.[1] Bí obì ṣe tàn kálẹ̀ ní Àríwá Áfíríkà jọ pé ó ní í ṣe pẹ̀lú títànkálẹ̀ ẹ̀sìn Ìsìláàmù kárí Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà ní ọ̀rúndún kẹtàdínlógún (17th century), pẹ̀lú bí ìṣòwò ṣe fẹsẹ̀ múlẹ̀ kọjá òkun Mẹditaréníà. Obì wúlò púpọ̀ lára ọkọ̀-òkun àwọn ẹrú láti fi mú kí omi tọ́wọ̀, nítorí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìgbà ni omikómi ni wọ́n máa ń fún àwọn ẹrú Áfíríkà mu.[13]

Obì jẹ́ ọjà pàtàkì nínú ìṣòwò láàárín Áfíríkà ní ọ̀rúndún kọkàndínlógún, wọ́n ń kó o wọlé láti Ilẹ̀ Ọba Asante nípasẹ̀ àwọn ọkọ̀ akẹ́rù wọ inú àwọn ọjà mìíràn bíi Kánò ní Sókótó, níbi tí àwọn ọ̀tọ̀kùlú àti àwọn onímọ̀ ti jẹ́ olùrajà wọn pátákí. Ìṣòwò obì yìí tún tàn dé àwọn ọjà Bọ̀rnú.[14] Wọ́n lo obì gẹ́gẹ́ bí èròjà nínú Coca-Cola àti Pepsi-Cola ní ọdún 1886 àti 1893.[9] Obì jẹ́ apá kan pàtàkì nínú àṣà ìsìn ìbílẹ̀ àti ẹ̀sìn ní Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà, pàápàá jùlọ ní Ghana, Niger, Nàìjíríà, Sierra Leone, Democratic Republic of Congo, àti Liberia.[1][15]

Èròjà ohun mímu Kólà

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Ìpolówó Coca-Cola, ní ọdún 1886

Ní àwọn ọdún 1880, abókùúta-ṣoògùn (pharmacist) kan ní Georgia, John Pemberton, fa káfíìnì yọ láti inú obì àti cocaine láti inú ewé coca, ó sì po gbogbo rẹ̀ mọ́ ṣúgà, onírúurú amóúnjẹ-dùn, àti omi agbára (carbonated water) láti ṣe àgbékalẹ̀ Coca-Cola, èyí tó jẹ́ ohun mímu kólà àkọ́kọ́ tó gbajúmọ̀ káríayé.[1] Bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n kò jẹ́ kí á mọ̀ nípa àṣírí bí wọ́n ṣe ń pèsè kólà wọn, ní bíi ọdún 2016, èròjà kólà ti Coca-Cola kò ní obì gidi nínú mọ́,[1] bẹ́ẹ̀ ni ìdánwò kan tí wọ́n ṣe láti ṣàwárí rẹ̀ kò rí àwọn èròjà gidi rẹ̀ nínú.[16]

Nínú àṣà

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Nínú àṣà àwọn ẹ̀yà Ìgbò, fífún àlejò tàbí àpéjọ láwùjọ ní obì máa ń ṣàfihàn ìtẹ́wọ́gbà àti inú-rere.[17] Wọ́n máa ń lò ó nínú ẹ̀sìn ìbílẹ̀ Yorùbá gẹ́gẹ́ bí ohun ìrúbọ sí àwọn òrìṣà àti bí ohun èlò fún Ifá dídá.[18]

Wọ́n ṣàlàyé nípa ayẹyẹ obì nínú ìwé ìtàn-àròsọ ti ọdún 1958 tí Chinua Achebe kọ, Things Fall Apart. Wọ́n mẹ́nu kan jíjẹ obì kò dín ní ẹ̀mẹwàá nínú ìwé náà, èyí tó ṣàfihàn pàtàkì obì nínú àṣà Ìgbò ní Nàìjíríà kódà ṣáájú ìgbà ìmúnisìn (pre-colonial 1890s). Ọ̀kan lára àwọn gbólóhùn nípa obì nínú Things Fall Apart ni "Ẹni tó mú obì wá, mú ìyè wá."[19] Wọ́n tún mẹ́nu kàn án nínú ìwé ìtàn-àròsọ Chris Abani ti ọdún 2004 tó ń jẹ́ GraceLand.[20] Bakanna, a tún rí orúkọ rẹ̀ nínú ìwé The Color Purple láti ọwọ́ Alice Walker.[21]

Àwòrán

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àwọn ìtọ́kasí

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Veronique Greenwood (23 September 2016). "The little-known nut that gave Coca-Cola its name". BBC News - Future. https://www.bbc.com/future/article/20160922-the-nut-that-helped-to-build-a-global-empire. "These days, the Coca-Cola recipe is a closely guarded secret. But it's said to no longer contain kola nut extract, relying instead on artificial imitations to achieve the flavour"
  2. 1 2 3 Burdock, G. A.; Carabin, I. G.; Crincoli, C. M. (2009). "Safety Assessment of Kola Nut Extract as a Food Ingredient". Food and Chemical Toxicology 47 (8): 1725–32. doi:10.1016/j.fct.2009.04.019. PMID 19394393.
  3. ↑ E. I. Adeyeye & O. O. Ayejuyo, Chemical composition of Cola acuminata and Garcinia kola seeds grown in Nigeria, International Journal of Food Sciences and Nutrition, Volume 45, 1994 - Issue 4.
  4. ↑ "Top Producing Countries of Kola Nut". Tridge. Retrieved 2019-12-29.
  5. ↑ Wambui, Mary (2020-06-29). "Hey, don't look for them in Nigeria, the Kola nuts are here". Daily Nation. https://nation.africa/kenya/business/seeds-of-gold/hey-don-t-look-for-them-in-nigeria-the-kola-nuts-are-here-1145472.
  6. ↑ "Kola nut production in 2022, Crops/Regions/World list/Production Quantity/Year (pick lists)". UN Food and Agriculture Organization, Corporate Statistical Database (FAOSTAT). 2024. Archived from the original on 4 January 2024. Retrieved 10 June 2024. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  7. ↑ Lovejoy, Paul E. “Kola in the History of West Africa (La Kola Dans L'histoire De L'Afrique Occidentale).” Cahiers D'Études Africaines, vol. 20, no. 77/78, 1980, pp. 97–134. Àdàkọ:JSTOR. Accessed 15 Mar. 2021.
  8. ↑ "Kola Nut". Igbo insight guide to Enugu and Igboland's Culture and Language. igboguide.org. Archived from the original on 2022-12-07. Retrieved 2011-08-27. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  9. 1 2 Starin, Dawn (2013). "Kola nut: so much more than just a nut". Journal of the Royal Society of Medicine 106 (12): 510–512. doi:10.1177/0141076813507708. PMC 3842857. PMID 24158941. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3842857.
  10. ↑ "Kola nut". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/science/kola-nut. Retrieved 2026-04-10.
  11. ↑ Odebunmi, E. O.; Oluwaniyi, O. O.; Awolola, G. V.; Adediji, O. D. (2009-01-01). "Proximate and nutritional composition of kola nut (Cola nitida), bitter cola (Garcinia cola) and alligator pepper (Afromomum melegueta)" (in en). African Journal of Biotechnology 8 (2). ISSN 1684-5315. https://www.ajol.info/index.php/ajb/article/view/59797. Retrieved 2017-11-05.
  12. ↑ Carney, Judith Ann (2011). In the shadow of slavery : Africa's botanical legacy in the Atlantic world. Richard Nicholas Rosomoff. Berkeley [Calif.]: University of California Press. ISBN 978-0-520-94953-9. OCLC 759158601.
  13. ↑ Lovejoy, Paul E. (1971). "Long-Distance Trade and Islam: The Case of the Nineteenth-Century Hausa Kola Trade". Journal of the Historical Society of Nigeria 5 (4): 537–547. ISSN 0018-2540. https://www.jstor.org/stable/41856882.
  14. ↑ Aina Adewale-Somadhi (2004). Practitioner's Handbook for the IFA Professional. Ile Orunmila Communications. p. 1. ISBN 978-0-9714949-3-0.
  15. ↑ Meyers, C. (6 May 2011). "How Natural Is Your Cola?". Science NOW. https://www.science.org/content/article/scienceshot-how-natural-your-cola.
  16. ↑ Osuagwu, Bertram I. N.; Pritchett, W (March 28, 2003). The Igbos and Their Traditions. pp. 1. http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00fwp/igbo/secondary/txt_traditions_0105.pdf. Retrieved July 30, 2018.
  17. ↑ Barber, Karin (July 1981). "How man makes God in West Africa: Yoruba attitudes towards the Orisa". Africa 51 (3): 724–745. doi:10.2307/1159606. JSTOR 1159606.
  18. ↑ Achebe, Chinua (1958). Things Fall Apart. Johannesburg, South Africa: Heinemann. p. 6. ISBN 978-0-435-90525-5.
  19. ↑ Abani, Chris (2005). GraceLand: A Novel. Farrar, Straus and Giroux. ISBN 978-1-4299-2982-0.
  20. ↑ Walker, Alice (1992). The Color Purple. Houghton Mifflin Harcourt. p. 160. ISBN 978-0-15-119154-3.

Àwọn ìjápọ̀ ìta

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àdàkọ:WestAfricanPlants

Àdàkọ:Nuts

Jẹ́ kíkójáde láti "https://yo.wikipedia.org/w/index.php?title=Obì&oldid=628834"