Àṣà Yorùbá

Lát'ọwọ́ Wikipedia, ìwé ìmọ̀ ọ̀fẹ́
Lọ sí: atọ́ka, àwárí

Asa at Ise

Mo tún ti dé pèlú ohùn enu mi, mo tún fé sónwan ní òrò, lórí àsà àti ìse ilè Yorùbá. Nítorí náà egbé àga, mo ni ejò kó kí e gbómi gbóhùn enu mí. Mo ní kí e gbólóhun tí mo fé bá gbogbo mùtúnmùwà àní omo adáríhunrun jèwò rè, E máa je a bá òpó lo ilé olórò àní kín maa ba lo wonnaa. Òrò yìí je mí ló lógún, òrò àsà àti ìse ilè Yorùbá. Nítorí àsà Yorùbá jé àsà tí ó gba yúmò láàrín àwùjo, àní àsà àti ìse wa seé mú yangàn nílé àti ní oko, bí a bá ń sòrò nípa àsà àti ìse Yorùbá a ń sòrò lórí àwon ohun tí a máa ń se ìhùwàsí wa, ìrísí wa láàrín àwùjo, Ohun méjì ní mo fé sòrò rè nínú ogún-lógò àwon àsà àti ìse tí ó ń be nílè Yorùbá. Àkínín ni, Àsà àti ìse Yorùbá lórí bí a se ń kíànìyàn. Èkejì ní Àsà àti ìse Yorùbá lórí ìsìnkú nílè Yorùbá.

Ejé kí a jo ogbée yèwò, àní kí a jo yàn-àn-náa rè. Ní sísè n tèlé, Ìgbàgbó nípa àsà àti ìse Yorùbá lórí ìkínin ní ilè Yorùbá. Àsà ìkínin jé àsà tí ó gbajúgbujà nílè wa, ó jemó ìgbà àti àkókò, Óníse pèlú Ohun tí ó ń selè ní dé èdè àsìkò náà. Bí Yorùbá ba jií láàrò omo dé tí ó bájé okùnrin, á wà lórí ìdò bálè, èyí tí ó bá jé obìnrin àwá lórí ìkúnlè won á sìn kí àwon òbí won. Won á wípé ekú àárò, àwon òbí won á sìn dáwon lóhùn wípé kárò omo mí, ire éèjí bií, bí ó bá jé òsán won á se bákannáà, won á so wípé e kú òsán àwon òbí won á dáwon ló hùn wípé ekú òsán, bí ó bá je ìgbà isé ekú isé là ń kini. Bí ó sìn jé àsálé ekú alé làń kínu nílè Yorùbá gbogbo ìkíni ní à-sìkò wà fún, sùgbón omode nikókó máa ń kí àgbà. Èyí tí kò bà se béè ìgbàgbò Yorùbá ní wípé irú omo be è kòní èkó tàbí, won kò o nilè kò gbà níi. Bí ó bá jé ìgbà ayeeye bíi ìsìnkú àgbà nítorí Yorùbá kìn ń se òkú òdó àwon òdó ní ó má ń sètò ìsìkú won sí èyìn ilé. Òkú òfò ni ójé fún àwon òbí irú eni béè. Bí ó bá jè òkú àgbà, won á ní ekú òfò, ekú ìsìnku Olórun yíò mú ojó jìn-nàa sírawon o. Bí ó bá jé, Ìkó omo síta won ání ekú owó lómì o, eku ìtójú oni o náà. orísirísì àkókò ni ówà nínú odún. Àkókó òfìnkìn, Àkókò oyé, àkókò oòrùn, àkókò òjò, gbogbo rè níi Yorùbá ní bí ó se ń kiní etó fún bí á se ń kúnin nílè Yorùbá, Ejé á gbè àsà ìkejì yèwò.

Àsà àti ìse nípa ìsìnkú, mo ti so sáájú wípé óní àwon òku tí Yorùbá máa ń se ayeeye fún àwon bí òkú àgbà. Nítorí wón gbà wípé, ólosinmi ni àti wípé wón lo lé. Ìgbàgbó Yorùbá ni wípé ojá ni ayé sùgbó òrun ni le. Sùgbón bí ó bájé òkún òdó tàbí omodé òkú òfò àti ìbànújé, wón agbà wípé àsìkòrè ò tíì tó wípé ósékú níi. Yorùbá máa ń náà owó àti ara síí, bí ó bájé òkú ágbá. Bí ó bá tún jé pé eni tí óní ípò àti olá ni tí ó sìn bí omo, òkún won máa ń lárinrin, ayé ágbó òrun á sìn mò pèlú. Ní ayé àti jó bí òkù bá kú àwon àgbà àtì àwon alúwo bí eni náà bá dara pò mó ègbé awo ní ìwàláyé ré àwon awo ní ń sìkú irú eni béè won á pa edíè ìrànàna won á sùn máà tun ìwù rè lo bí wón se ń gbé òkú rè lo, won á sùn seé won á jée, Èyí ní Yòóbù fí maa ń so wípè edìe ìrà-nàa kò ń sohun àje gbé. Nítorí kò sí ení tí kò ní kú. Òfò ní ó máa ń je tí obìnrin àní aya ilé bá sájú oko rè kú Yorùbá gbà wípé oko ní ó máa ń sájú aya kú kìí ìyàwó máa bojú tó àwon omo. Nítorí náà bí okùnrin bákú àwon ìyàwó irú eníbá, áse opó óníse pèlú ìlànàa àti àsà ohun ìse irú ìpínlè okùnrin náà. ogójì ojo tà bí jú bé lo ni wón máa ń sé, léhìn ìsìn-kú àwon agbà wón á sìn pín ogún olóòybé fún àwon omo rè. Bí ó bájé òkú olómo. Sùgbón tí kò bá bí’ mo, Àwon ebí rè, nipátàkì jùlo, Àwon omo ìyá ré tí ó tun lo ní wón máa n pín ogún náà ní àárin ara won, Ótújé àsà àti ìse Yorùbá wípé kí won máa ń su lópó aya olóògbé lópó fún àwon àbúrò olóògbé wípé kí ó fi se aya.

ÀSÀ YORÙBÁ

Àsà ni ohun gbobgo tó je mó ìgbé ayé àwon asùwàdà ènìyàn kan ni àdúgbò kan, bèrè lórí èrò, èdè, èsìn, ètò ìsèlú, ètò orò ajé, ìsèdá ohun èlò, ìtàn, òfin, ìse, ìrísí, ìhùwàsí, onà, oúnje, ònà ìse nnkan, yíyí àyíká tàbí àdúgbò kòòkan padà. Pàtàkì jùlo èsìn ìbílè, eré ìbílè àti isé ìbílè ni a lè pè ní àsà. Ohun ti o je orírun àsà ni ‘àrà’, ó lè dára tàbí kí ó burú. Ìpolówó Èkìtì – iyan rere, obe rere; Ipolowo Ondó Ègin – (dípò Iyán) èbà gbon fee. Àsà Ondó ni kí wón máa pe iyán ni èbà nítorí pé èèwò won ni, won kò gbódò polówó iyán ni àárín ìlú. Àsà je mó ìgbàgbó àpeere; àbíkú, àkúdàáyá. Àsà je mó isé onà ti a lè fojú rí tàbí aláfenuso. A lè pín àsà sí ìsòrí méta èyí tí ó je mó:

(a) Ogbón ìmò, ète tàbí ètò tí a ń gbà se nnken, àpeere ilà kíko, irun dídì abbl.

(b) Isé onà bíi igi gbígbé

(d) Bí a se ń darí ìhùwàsí àwon egbé/èyà kan Ara àbùdá àsà ni pé: Kò lè súyo láìsí ènìyàn; èmí rè gùn ju ti ènìyàn lo; Ó je mó ohun tí a fojúrí; Àsà kòòkan ló ní ìdí kan pàtó; Àlàyé wà nípa àsà. Àsà lè jeyo nínú oúnje: Òkèlè wó pò nínú oúnje wa. Àkókó kúndùn èbà, Ìlàje-pupuru, Igbó orà-láfún. Àsà lè jeyo nínú ìtójú oyún/aláìsàn/òkú; ètò ebí/àjosepò; ètò ìsàkóso àdúgbò, abúlé tàbí lara dídá nípa isé onà. Bí ó tilè jé pé àsà máa ń yí padà nípa aso wíwò, ìgbeyàwó abbl lóde òní ètò èkó àti ìwà òlàjú tó gbòde kan ti se àkóbá fún àsà ní ònà yìí:

(a) Ìwoso wa kò bójú mu mó

(b) Àsà ìkíni wa kò ní òwò nínú mó

(d) Kí’yàwò ilé má mo oúnje ìbílè sè mó

(e) A kò mo ìtumò àrokò tí a ń kó àwon omo wa mó.

Àwon ònà tí àsà máa ń gbà yí padà nì wònyí:

(a) Bí àsà tó wà nílè bá lágbára ju èyí tó jé tuntun lo, èyí tó wà télè yóò borí tuntun, àpeere aso wíwò.

(b) Àyípadà lè wáyé bí àsà tó wà nílè télè bá jé dógbandógba pèlú àsà tuntun, wón lè jo rìn papò, bí àpeere àsà ìgbéyàwó.

(d) Bí àsà tuntun bá lágbára ju èyí tó wà nílè télè, yóò so àsà ti àtèhìnwódi ohun ìgbàgbé, àpeere bí a se ń kólé.

Tí a bá wá wò ó fínnífínní, a ri wí pé àsà lópòlopò ìtbà máa ń dá lé:

(a) Ìmò isé sáyénsì

(b) Ìse jeun wa

(d) Ìsowó kólé

(e) Isé owó ní síse

ÀKÍYÈSI:-

Èdè àwon ènìyàn jé kókó kan pàtàkì nínú àsà won. Kò sí ègbón tàbí àbúrò nínú àsà àti èdè. Ìbejì ni wón. Ojó kan náà ni wón délé ayé nítorí pé kò sí ohun tí a fé so nípa àsà tí kì í se pé èdè ni a ó fi gbé e kalè. Láti ara èdè pàápàá ni a ti lè fa àsà yo. A lè fi èdè Yorùbá so ohun tó wà lókàn eni, a lè fi korin, a lè fi kéwì, a lè fi jósìn àti béè béè lo. Láti ara àwon nnkan tí a ń so jáde lénu wònyí ni àsà wa ti ń jeyo. Ara èdè Yorùbá náà ni òwe àti àwon àkànlò-èdè gbogbo. A lè fa púpò nínú àwon àsà wa yo láti ara òw àti àkànlò èdè. Nítorí náà, èdè ni ó jé òpómúléró fún àsà Yorùbá àti wí pé òun ni ó fà á tí ó fi jé wí pé bí àwon omo Odùduwà se tàn kálè, orílè-èdè kan ni wón, èdè kan náà ni wón ń so níbikíbi tí wón lè wà. Ìsesí, ìhùwàsí, àsà àti èsìn won kò yàtò. Fún ìdí èyí, láísí ènìyàn kò lè sí àsà rárá.

REFERENCE TEXTBOOKS:

1. Adeoye C.L. (1979) Àsà àti ise Yorùbá Oxford University Press Limited

2. J.A. Atanda (1980) An introduction to Yoruba History Ibadan University Press Limited

3. Adeomola Fasiku (1995) Igbajo and its People Printed by Writers Press Limited

4. G.O. Olusanya (1983) Studies in Yorùbá History and Culture Ibadan University Press Limited.

5. Rev. Samuel Johnson (1921) The History of the Yorubas A divisional of CSS Limited.