Jump to content

Muhammadu Buhari

Lát'ọwọ́ Wikipedia, ìwé ìmọ̀ ọ̀fẹ́
His Excellency

Muhammadu Buhari
Ààrẹ ilẹ̀ Nàìjíríà 7k & 15k
Lọ́wọ́lọ́wọ́
Ó gun orí àga
29 Oṣù Kàrún 2015
Vice PresidentYemi Osinbajo
AsíwájúGoodluck Jonathan
Chair of the Supreme Military Council
In office
31 Oṣù Kejìlá 1983 – 27 Oṣù Kẹjọ 1985
Vice PresidentTunde Idiagbon (Chief of Staff)
AsíwájúShehu Shagari (President)
Arọ́pòIbrahim Babangida (Chair of the Armed Forces Ruling Council)
Ijoba Ijoba ti Awọn Ọkọ Ẹrọ
Lọ́wọ́lọ́wọ́
Ó gun orí àga
11 Kọkànlá Oṣù 2015
AsíwájúDiezani Allison-Madueke
Gómínà ìpínlẹ̀ Bọ̀nú
In office
3 Oṣù Kejì 1976 – 15 Oṣù Kẹta 1976
AsíwájúPosition established
Arọ́pòMustapha Amin
Governor of the Northeastern State
In office
1 Oṣù Kẹjọ 1975 – 3 Oṣù Kejì1976
AsíwájúMusa Usman
Arọ́pòPosition abolished
Àwọn àlàyé onítòhún
Ọjọ́ìbí17 Oṣù Kejìlá 1942 (1942-12-17) (ọmọ ọdún 83)
Daura, Northern Region, Nigeria[1][2]
(now Daura, Katsina State, Nigeria)
Ẹgbẹ́ olóṣèlúAll Progressives Congress
(Àwọn) olólùfẹ́
Safinatu Yusuf
(m. 1971; div. 1988)

Aisha Halilu (m. 1989)
Àwọn ọmọ10
Alma materNigerian Military Training College
Mons Officer Cadet School
U.S. Army War College
WebsiteOfficial website
Military service
Nickname(s)Baba go slow[3][4]
AllegianceNàìjíríà Nàìjíríà
Branch/service Adigun Nàìjíríà
Years of service1961–1985
RankMajor General
*Yemi Osinbajo served as Acting President from 19 January 2017 – 13 March 2017 and 7 May 2017 – 21 August 2017 while Buhari received medical treatment.

Muhammadu Buhari (tí wọ́n bí ní Ọjọ́ ketàdínlógún, Oṣù Kejìlá Odún 1942 o si ku ni Oṣu Keje ọjọ 13, Ọdun 2025) olóṣèlú tí ó jẹ́ Ààrẹ orílè-èdè Nàíjíríà láàrin ọdún 2015 sí ọdún 2023.[5][6] Ó lo ṣáà àkọ́kọ́ rẹ̀ láàrin odún 2015 sí 2019 àti kejì láàrin ọdún 2019 sí 2023[7]. Buhari tí fìgbà kan jẹ́ ogágun Méjọ̀ Gẹ́nẹ́rà àti pé ó j̣e olórí orílẹ̀ èdè Nàíjíríà lati 31st Oṣù kejìlá odún 1983 sí Oṣù kẹjó odún 1985, léyìn tí ó fi kúùpù ológun gbàjọba.[8][9][10][11][12][13]

Ìgbésí àyè ibẹrẹ

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

A bí Muhammadu Buhari ní ọjọ́ kẹtàdínlógún oṣù Kejìlá ọdún 1942, ní ilu Daura, tí ó wà ní ìjọba ìpínlẹ̀ Katsina báyìí, ni orílè-èdè Nàìjíríà. Ó jẹ́ ọmọ kẹtàlélógún Mallam Hardo Adamu, olórí Fula kàn láti Dumurkul ní Mai'Adua àti Zulaihat, tí wọ́n ní ìdílé Hausa àti Kanuri. Wọ́n sọ orúkọ rẹ̀ ní orúkọ ọ̀mọ̀wé Islam Muhammad al-Bukhari ní ọ̀rúndún kẹsàn-án. Baba-ńlá Buhari, Yusuf, jẹ́ olórí, tí ó ti gbé àwọn ibùgbé púpọ̀ kalẹ̀ ní Daura, títí kan Dumurkul. Baba Buhari kú nígbà tí ó wà ní ọmọ ọdún mẹ́rin, Waziri Alhassan, ọmọ Emir ti Daura, Musa dan Nuhu ( jọba : 1904–1911), sì di olùtọ́jú Zulaihat àti àwọn ọmọ rẹ̀ mẹ́fà, títí kan Buhari.[14][15] Buhari lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ Al-Qur'an, níbi tí ó ti ranlọ́wọ́ ní títọ́jú màlúù. Ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ ní Daura àti Mai'Adua, ó sì parí ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní ọdún 1953. Wọ́n gbà á sí ilé-ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ Katsina (tí wọ́n yí orúkọ rẹ̀ padà sí ilé-ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ Katsina Provincial), níbi tí ó ti gba ẹ̀kọ́ girama láti ọdún 1956 sí 1961. Nígbà tí ó wà ní ilé-ẹ̀kọ́ kẹfà, ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olórí ilé-ẹ̀kọ́ àti olórí ilé-ẹ̀kọ́ náà. Ní ọdún 1960, Elder Dempster Lines fún un ní ẹ̀bùn ẹ̀kọ́ ọ̀fẹ́ fún ìbẹ̀wò sí United Kingdom ní ìgbà ẹ̀ẹ̀rùn.[16] Buhari fẹ́ gba ìwé-ẹ̀rí ìṣègùn láti di dókítà; àṣàyàn kan ṣoṣo ní àkókò náà ni láti kẹ́kọ̀ọ́ nípa ìmọ̀-ẹ̀rọ ní Ilé-ẹ̀kọ́ gíga ti Àwọn Ọ̀nà, Ìmọ̀-ẹ̀rọ, àti Ìmọ̀-ẹ̀rọ ti Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ní Zaria, èyí tí yóò gba ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún. Ọmọkùnrin rẹ̀ Mamman Daura gbà á nímọ̀ràn láti dara pọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ ológun Nàìjíríà kí ó sì lọ sí ẹ̀kọ́ gíga níbẹ̀.[17][18]

Ìgbésí ayé rẹ̀ gẹ́gẹ́ bi Ológun

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ní ọdún 1962, nígbà tí ó pé ọmọ ọdún mokandinlogun, Buhari jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọmọ ọkùnrin 70 tí a yàn fún gbígba wọn sí Ilé-ẹ̀kọ́ Ìdánilẹ́kọ̀ọ́ Ológun orílè-èdè Nàìjíríà (NMTC).[19][16] [1] Ní oṣù Kejì ni ọdún 1964, wọ́n gbé NMTC ga sí ẹ̀ka ìgbìmọ̀ ọlọ́pàá ti ẹgbẹ́ ọmọ ogun orílè-èdè Nàìjíríà, wọ́n sì yí orúkọ rẹ̀ padà sí Ilé-ẹ̀kọ́ Ìdánilójú Ológun Nàìjíríà . Láti ọdún 1962 sí ọdun 1963, Buhari gbà ìdánilẹ́kọ̀ọ́ ọmọ ológun ní Ilé-ẹ̀kọ́ Cadet Mons Officer ní ìlú Aldershot, ni orílè-èdè England. Ní oṣù Kejì ọdún 1963, nígbà tí ó pé ọmọ ogún ọdún, wọ́n yàn án gẹ́gẹ́bíi Lieutenant Kejì, wọ́n sì yàn án gẹ́gẹ́ bí Olórí Ẹgbẹ́ Ọmọ-ogun Kejì ní ìlú Abeokuta, ni orílè-èdè Nàìjíríà, ó sì lọ sí Ẹ̀kọ́ Àwọn Aláṣẹ ní Ilé-ẹ̀kọ́ Ìdánilẹ́kọ̀ọ́ Ológun orílè-èdè Nàìjíríà, Kaduna, Ìpínlẹ̀ Kaduna, láti oṣù kọkànlá ọdún 1963 sí oṣù Kejìlá ọdún 1964. Ní ọdún 1964, ó tún lọ sí Ẹ̀kọ́ Àwọn Aláṣẹ Ọkọ̀ ní Ilé-ẹ̀kọ́ Ìdánilẹ́kọ̀ọ́ Ológun Nàìjíríà ní Borden, United Kingdom.[20] Láti ọdún 1965 sí 1967, Buhari ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́bíi olórí ẹgbẹ́ ọmọ ogun ẹlẹ́sẹ̀ kejì, wọ́n sì yàn án gẹ́gẹ́ bí ọ̀gágun ẹgbẹ́ ọmọ ogún ti Sector Kejì, First Infantry Division (Ọjọ́ kẹrin oṣù kẹrin ọdún 1967 sí oṣù keje ọdún 1967). Lẹ́yìn ìdìbò orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ní ọdún 1966 tí ó pa Alákòóso Àríwá Nàìjíríà Ahmadu Bello, Buhari, pẹ̀lú àwọn ológun mìíràn láti Àríwá Nàìjíríà, kópa nínú ìdìbò ìjọba ní oṣù keje, èyí tí ó yọ General Aguiyi Ironsi kúrò ní ipò rẹ̀, tí ó sì fi General Yakubu Gowon rọ́pò rẹ̀.[21]

Ogun Abẹ́lé orílè-èdè Nàìjíríà

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Wọ́n yàn Muhammadu Buhari sí Ẹ̀ka Kìní lábẹ́ àṣẹ Lẹ́tánì Kọ̀nẹ́lì Mohammed Shuwa. Ẹ̀ka náà ti gbéra láti ìlú Kaduna sí ìlù Makurdi fún ìgbà díẹ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀ Ogun Abẹ́lé Nàìjíríà . Wọ́n pín ẹ̀ka kìní sí àwọn ẹ̀ka àti balógun, pẹ̀lú àwọn olórí ẹ̀ka Martin Adamu àti Sule Apollo tí wọ́n ran lọ́wọ́, tí Theophilus Danjuma sì rọ́pò lẹ́yìn náà. Ó kọ́kọ́ ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́bíi Adjutant àti Command Commander 2 balloton, Second Sector Infantry ti 1st Division.[22] Balógun kejì jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹgbẹ́ tí ó kópa nínú àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ àkọ́kọ́ ti ogún náà: wọ́n bẹ̀rẹ̀ láti Gakem nítòsí àgàbàgebè Afikpo wọ́n sì lọ sí ìlú Ogoja, pẹ̀lú ìtìlẹ́yìn láti ọ̀dọ̀ ẹgbẹ́ ọmọ ogun Gado Nasko . Wọ́n dé Ogoja wọ́n sì gbà á, pẹ̀lú èrò láti rìn gba ẹ̀gbẹ́ lọ sí Enugu, olú ìlú náà. Ó jẹ́ olórí ẹgbẹ́ ọmọ ogun méjì fún ìgbà díẹ̀, ó sì ṣe amọ̀nà ẹgbẹ́ ọmọ ogun náà sí Afikpo láti dara pọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ ọmọ ogun ogun kẹta kí wọ́n sì tẹ̀síwájú lọ sí Enugu nípasẹ̀ Nkalagu àti ìlú Abakaliki . Ṣùgbọ́n, kí wọ́n tó kó lọ sí ìlù Enugu, wọ́n yàn án sí Nsukka gẹ́gẹ́bíi gágun ẹgbẹ́ ọmọ ogun ẹlẹ́sẹ̀ kẹta lábẹ́ Ogagun Joshua Gin, ẹni tí Isa Bukar rọ́pò lẹ́yìn náà. Buhari dúró pẹ̀lú àwọn ọmọ ogún fún oṣù díẹ̀ bí àwọn ọmọ ogún orílè-èdè Nàìjíríà ṣe bẹ̀rẹ̀ sí í ṣàtúnṣe àwọn ọgbọ́n tí wọ́n kọ́ láti inú ìrírí ogún ìṣáájú. Dípò kí wọ́n yára tẹ̀síwájú, àwọn ọgbọ́n tuntun náà ni láti dáàbò bo àwọn ọ̀nà ìbánisọ̀rọ̀ àti lílo àwọn ìlú tí wọ́n gbà gẹ́gẹ́ bí ibi ìdánilẹ́kọ̀ọ́ láti kọ́ àwọn ọmọ ogun tuntun tí wọ́n mú wá láti ibùdó ogun ní Abeokuta àti Zaria . Ní ọdún 1968, wọ́n yàn án sí Ẹ̀ka 4, tí wọ́n tún ń pè ní ẹ̀ka Awka, èyí tí wọ́n fi ẹ̀sùn kàn láti gba ìgbálẹ̀ Onitsha láti Ẹ̀ka 2. Iṣẹ́ ẹ̀ka náà wà ní agbègbè Awka - Abagana -Onitsha, èyí tí ó ṣe pàtàkì fún àwọn ọmọ ogun Biafra nítorí pé ó jẹ́ orísun pàtàkì fún ìpèsè oúnjẹ. Nínú ẹ̀ka náà ni ẹgbẹ́ Buhari ti jìyà ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìpalára nígbà tí wọ́n ń gbìyànjú láti dáàbò bo ipa ọ̀nà ìpèsè oúnjẹ àwọn ọlọ̀tẹ̀ ní Odò Oji àti Abagana..[23]

Lẹ́yìn ogun náà

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Láti ọdún 1970 sí ọdún 1971, Buhari jẹ́ ọ̀gágun/olórí ẹgbẹ́ ọmọ ogún ẹlẹ́sẹ̀ mẹ́ta. Lẹ́yìn náà, ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùrànlọ́wọ́ Adjutant-General, olú ilé iṣẹ́ First Infantry Division, láti ọdún 1971 sí 1972. Ó tún lọ sí ilé ẹ̀kọ́ Defence Services Staff College, Wellington Cantonment, India, ní ọdún 1973. Láti ọdún 1974 sí 1975, Buhari ni olùdarí ìgbàlódé fún Transport àti Supply fún ilé ìṣe àwọn ọmọ ológun orílè-èdè Nàìjíríà.[24] Nínú ìdìbò ológun ti ọdún 1975, Lẹ́tọ̀ọ́nù Colonel Buhari wà lára àwọn ológun tí wọ́n mú General Murtala Mohammed dé ipò àkóso. Lẹ́yìn náà ni wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí Gómìnà Ìpínlẹ̀ Àríwá-Ìlà Oòrùn láti ọjọ́ kìíní oṣù kẹjọ ọdún 1975 sí ọjọ́ kẹta oṣù kejì ọdún 1976, láti ṣe àbójútó àwọn àtúnṣe àwùjọ, ọrọ̀ ajé àti ìṣèlú ní ìpínlẹ̀ náà. Ní ọjọ́ kẹta oṣù kejì ọdún 1976, wọ́n pín Ìpínlẹ̀ Àríwá-Ìlà Oòrùn sí ìpínlẹ̀ mẹ́ta ní Bauchi, Borno àti Gongola . Lẹ́yìn náà, Buhari di Gómìnà àkọ́kọ́ ní Ìpínlẹ̀ Borno láti ọjọ́ kẹta oṣù kejì ọdún 1976 sí ọjọ́ kẹẹ̀ẹ́dógún oṣù kẹta ọdún 1976.[25] Ní oṣù kẹta ọdún 1976, lẹ́yìn ìgbìyànjú ìdìtẹ̀ ológun ọdún 1976 tí ó fa ìbàjẹ́ tí ó yọrí sí pípa General Murtala Mohammed, igbákejì rẹ̀ General Olusegun Obasanjo di olórí ìjọba ológun, ó sì yan Colonel Buhari gẹ́gẹ́ bí Kọmíṣọ́nà Àpapọ̀ fún Epo àti Àwọn Ohun Àlùmọ́nì Àdánidá (tí ó jẹ́ mínísítà báyìí). Ní ọdún 1977, nígbà tí wọ́n dá Ilé- iṣẹ́ Epo Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà sílẹ̀, wọ́n yàn Muhammadu Buhari gẹ́gẹ́bíi alága wọn, ipò tí ó wà títí di ọdún 1978.[26][27] Ní àkókò tí ó jẹ́ Kọmíṣọ́nà Àpapọ̀ fún èpò àti Àwọn Ohùn Àlùmọ́nì Àdánidá, ìjọba náwó sí àwọn ọ̀nà ìtọ́jú epo àti àwọn ètò ìtọ́jú epo. Ìjọba kọ́ nǹkan bí ilé ìtọ́jú epo 21 káàkiri orílẹ̀-èdè náà láti Èkó sí Mọ́gádíù àti láti Calabar sí Gusau ; ìjọba náà kọ́ ẹ̀rọ ìtọ́jú epo páìpù kan tí ó so ibùdó Bonny àti ilé ìtọ́jú epo páìpù sí àwọn ilé ìtọ́jú epo. Bákan náà, ìjọba náà fọwọ́ sí àdéhùn fún kíkọ́ ilé ìtọ́jú epo páìpù kan ní Kúdà àti ilé ìtọ́jú epo páìpù kan tí yóò so ibùdó èpò páìpù Escravos pọ̀ mọ́ ilé ìtọ́jú èpò Warri àti ilé ìtọ́jú epo páìpù ti Ilu Kaduna tí a fẹ́ ṣe. Nígbà tí ó jẹ́ Kọmíṣọ́nà Àpapọ̀ fún Epo àti Àwọn Ohùn Àlùmọ́nì Àdánidá, wọ́n sọ pé owó US$2.8 bilionu ló sọnù nínú àkáǹtì Ilé Iṣẹ́ Epo páìpù ti Nàìjíríà (NNPC) ní Midlands Bank ní orílè-èdè tí United Kingdom. Lẹ́yìn náà, wọ́n ní Ọ̀gágun Ibrahim Babangida fi ẹ̀sùn kàn Buhari pé ó jẹ́bi ìwà ìbàjẹ́ yìí. Sibẹsibẹ, ni ìparí ìṣe ìwádìí Ile-ẹjọ Tita Èpò ti lábẹ́ àṣẹ olùdarí ẹjọ náà Ayo Irikefe ṣe olórí lati ṣe ìwádìí awọn ẹsun ti ilokulo owo dola bilionu 2.8 làti inú akọọlẹ NNPC, ile-ẹjọ ko rii otitọ ninu awọn ẹsun naa botilẹjẹpe o ṣe àkíyèsí awọn ikuna diẹ nínú awọn akọọlẹ NNPC.[28][29][30] Láti ọdún 1978 sí 1979, ó jẹ́ Akọ̀wé Ológun ní Olórí Ilé-iṣẹ́ Ológun, ó sì jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ Ìgbìmọ̀ Ológun Gíga jùlọ láti ọdún 1978 sí 1979. Láti ọdún 1979 sí 1980, ní ipò Kọ̀nẹ́lì, Buhari (kíláàsì ọdún 1980) lọ sí Ilé-ẹ̀kọ́ Ogun Àwọn Ọmọ-ogun Amẹ́ríkà ní Carlisle, Pennsylvania, ní Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà, ó sì gba oyè master nínú Ẹ̀kọ́ Ìlànà. Nígbà tí ó parí ètò ìgbékalẹ̀ àkókò kíkún ní ilé-ẹ̀kọ́ náà, èyí tí ó gba oṣù mẹ́wàá àti ètò ẹ̀kọ́ jíjìnnà fún ọdún méjì, Ilé-ẹ̀kọ́ Ogun Àwọn Ọmọ-ogun Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà (USAWC) fún àwọn ọ̀gá ilé-ẹ̀kọ́ gíga rẹ̀ ní oyè master nínú Ẹ̀kọ́ Ìlànà. Ní ọdún 1983, nígbà tí àwọn ọmọ Ògún orílè-èdè Chadi gbógun ti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ní Ìpínlẹ̀ Borno, Buhari lo àwọn ọmọ ogún tí ó wà lábẹ́ àṣẹ rẹ̀ láti lé wọn jáde kúrò ní orílẹ̀-èdè náà, wọ́n sì kọjá sí agbègbè Chadi láìka àṣẹ tí Ààrẹ Shagari fún wọn sí láti fà sẹ́yìn. [1] Ìbáṣepọ̀ ológun Chadi ti ọdún 1983 yìí yọrí sí àwọn tí ó ju ọgọ́rùn-ún lọ tí wọ́n farapa àti “àwọn ẹlẹ́wọ̀n ogun”.[31][31]

Àwọn apàṣẹ ẹ̀ka tí wọ́n ń ṣàkóso ní ẹgbẹ́ ọmọ ogun Nàìjíríà :

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
  • Olùdarí Àgbà, Ẹ̀ka Ẹlẹ́sẹ̀ Kẹrin: Oṣù Kẹjọ 1980 – Oṣù Kínní 1981[32]
  • Olórí Àgbà, Ẹ̀ka Ẹlẹ́sẹ̀ Kejì : Oṣù Kínní 1981 – Oṣù Kẹ̀wàá 1981[33]
  • Olùdarí Àgbà, Ẹ̀ka Ọmọ-ogun Kẹta : Oṣù Kẹ̀wàá 1981 – Oṣù Kejìlá 1983

ìdìtẹ̀ gbá ìjọba ọdún 1983

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Major-General Muhammadu Buhari jẹ́ ọ̀kan lára àwọn aṣáájú ìdìbò ológun ní oṣù Kejìlá ọdún 1983 tí ó gba Orílẹ̀-èdè Olómìnira Kejì ti Nàìjíríà sílẹ̀. Ní àkókò ìdìbò náà, Buhari ni Olùdarí Àgbà (GOC), Ẹ̀ka Armoured Kẹta ti Ilu Jos .[34] Pẹ̀lú àṣeyọrí ìdìbò náà, wọ́n yán bàbà Tunde Idiagbon gẹ́gẹ́bíi Olórí Àwọn Ọ̀gágun (èyí tí ó jẹ́ Nọ́mbà Kejì ní ìjọba). Ìdìbò náà fòpin sí Ìjọba Olómìnira Kejì ti Nàìjíríà fún ìgbà kúkúrú, àkókò ìjọba tiwantiwa ẹlẹ́gbẹ́ púpọ̀ tún padà bọ̀ sípò ní ọdún 1979, lẹ́yìn ọdún mẹ́tàlá ti ìjọba ológun[35] Gẹ́gẹ́bíi ìwé ìròyìn yi The New York Times ṣe sọ, àwọn ọlọ́pàá tí wọ́n gba agbára jiyàn pé “ìjọba tiwantiwa tí kò ní àbùkù burú ju tiwantiwa tí kò ní láárí rárá”. Buhari dá agbára tí àwọn ológun gbà láre nípa fífi ẹ̀sùn kan ìjọba alágbádá gẹ́gẹ́ bí ẹni tí ó jẹ́ oníwà ìbàjẹ́ tí kò ṣeé gbàlà, ó sì dá òfin dúró lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀. Ìdí mìíràn fún ìdìtẹ̀ náà ni láti ṣàtúnṣe ìdínkù ọrọ̀ ajé ní Nàìjíríà.[36] Nínú ìgbóhùnsáfẹ́fẹ́ àkọ́kọ́ tí àwọn ológun ṣe lẹ́yìn ìdìtẹ̀ náà, Sani Abacha so ‘aṣáájú tí kò ní òye àti ìwà ìbàjẹ́’ [1] pọ̀ mọ́ ìdínkù ọrọ̀ ajé gbogbogbòò. Nínú ọ̀rọ̀ Ọjọ́ Ọdún Tuntun ti Buhari, òun náà mẹ́nu ba ẹgbẹ́ oníwà ìbàjẹ́ ti Orílẹ̀-èdè Kejì ṣùgbọ́n ó tún jẹ́ ohun tí ó fa ìdínkù gbogbogbòò nínú ìwà rere nínú àwùjọ.[36]

Olórí orílè-èdè gẹ́gẹ́bíi ológun(1983–1985)

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ìṣètò àwọn olórí ológun tuntun—ìyẹn ni ìkarùn-ún ní Nàìjíríà láti ìgbà òmìnira—dàbí ìjọba ológun tó kẹ́yìn, ìṣàkóso Obasanjo / Yaradua . Ìjọba tuntun náà dá Ìgbìmọ̀ Ológun Gíga Jùlọ sílẹ̀, Ìgbìmọ̀ Aláṣẹ Àpapọ̀ àti Ìgbìmọ̀ Àwọn Orílẹ̀-èdè.[37] Iye àwọn ilé iṣẹ́ ìjọba ni a dínkù sí 18, nígbà tí ìjọba náà ṣe ìdádúró àwọn òṣìṣẹ́ ìjọba àti ọlọ́pàá. Ó fẹ̀yìntì àwọn akọ̀wé mẹ́tàdínlógún àti àwọn ọlọ́pàá àgbà àti àwọn òṣìṣẹ́ ojú omi. Ní àfikún, ìjọba ológun tuntun náà gbé àwọn òfin tuntun kalẹ̀ láti ṣe àṣeyọrí ète rẹ̀. Àwọn òfin wọ̀nyí ní Òfin Olè àti Ìbọn (Àwọn Ìlànà Pàtàkì) fún ìgbẹ́jọ́ àwọn ẹjọ́ olè jíjà, àti Òfin Ààbò Ìpínlẹ̀ (Ìdádúró Ẹnìkan), èyí tí ó fún àwọn ológun ní agbára láti mú àwọn ènìyàn tí wọ́n fura sí pé wọ́n ń fi ààbò ìpínlẹ̀ sínú ewu tàbí tí wọ́n ń fa ìṣòro ọrọ̀ ajé. Àwọn òfin mìíràn ní Ìgbìmọ̀ Iṣẹ́ Àpapọ̀ àti Òfin Àwọn Ọ̀daràn Gbogbogbò, èyí tí ó jẹ́ ìpìlẹ̀ òfin àti ìṣàkóso láti ṣe ìwẹ̀nùmọ́ nínú iṣẹ́ ìjọba.[38] Gẹ́gẹ́ bí Òfin Nọ́mbà 2 ti ọdún 1984, àwọn aláàbò ìpínlẹ̀ àti olórí òṣìṣẹ́ ni a fún ní agbára láti mú àwọn ènìyàn tí a kà sí ewu ààbò sí ìpínlẹ̀ náà láìsí ẹ̀sùn kankan.[39] Wọ́n fòfin de ìkọlù àti àwọn ìwọ́de gbogbogbòò, wọ́n sì fi àwọn agbára tí kò tíì ṣẹlẹ̀ rí lé àjọ ààbò Nàìjíríà, National Security Organization (NSO) lọ́wọ́. NSO kópa púpọ̀ nínú pípa àwọn àtakò gbogbogbòò run nípa fífìyàjẹni, fífìyàjẹni àti fífi àwọn ènìyàn tí wọ́n rú òfin ìkọlù náà sẹ́wọ̀n. Nígbà tí ó fi di oṣù kẹwàá ọdún 1984, wọ́n ti yọ nǹkan bí 200,000 àwọn òṣìṣẹ́ ìjọba kúrò nípò.[40] Buhari gbé ìgbésẹ̀ lòdì sí àwọn ohun ìní tí ó ti di mọ́lẹ̀. Ní ogún oṣù gẹ́gẹ́ bí Olórí Orílẹ̀-èdè, nǹkan bí 500 àwọn olóṣèlú, àwọn aláṣẹ àti àwọn oníṣòwò ni wọ́n fi sẹ́wọ̀n fún ìwà ìbàjẹ́ nígbà tí ó ń ṣàkóso ìjọba.[41][42] Wọ́n tú àwọn tí wọ́n mú sílẹ̀ lẹ́yìn tí wọ́n ti tú owó sílẹ̀ fún ìjọba tí wọ́n sì gbà láti tẹ̀lé àwọn ìlànà kan. Ìjọba náà tún fi àwọn alátakò rẹ̀ sẹ́wọ̀n, títí kan Fela Kuti.[43] Wọ́n mú un ní ọjọ́ kẹrin oṣù kẹsàn-án ọdún 1984 ní pápákọ̀ òfurufú nígbà tí ó fẹ́ bẹ̀rẹ̀ ìrìn àjò kan ní Amẹ́ríkà. Amnesty International ṣàpèjúwe ẹ̀sùn tí wọ́n fi kàn án fún fífi owó ilẹ̀ òkèèrè ránṣẹ́ lọ́nà àìtọ́ gẹ́gẹ́ bí “ẹ̀tàn”. Nípa lílo agbára ńlá tí Òfin Nọ́mbà 2 fún un, ìjọba dá Fẹ́lá lẹ́wọ̀n ọdún márùn-ún. Wọ́n tú u sílẹ̀ lẹ́yìn oṣù 18, [5] nígbà tí wọ́n bì ìjọba Buhari ṣubú.[43] Ajọṣepọ Dikko jẹ́ àkókò pàtàkì mìíràn nínú ìjọba ológun Buhari. Umaru Dikko, Mínísítà fún Ọkọ̀ àtijọ́ lábẹ́ ìjọba alágbádá ti Ààrẹ Shagari tẹ́lẹ̀, tí ó sá kúrò ní orílẹ̀-èdè náà ní kété lẹ́yìn ìdìtẹ̀ náà, ni wọ́n fi ẹ̀sùn kan pé ó fi owó èrè epo dọ́là kan dọ́là bílíọ̀nù kan èrè. Pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ aṣojú Mossad kan tí wọ́n sọ pé ó jẹ́ tẹ́lẹ̀, NSO tọ́pasẹ̀ rẹ̀ lọ sí London, níbi tí àwọn òṣìṣẹ́ láti Nàìjíríà àti Ísírẹ́lì ti fi oògùn olóró pa á tí wọ́n sì jí i gbé. Wọ́n gbé e sínú àpò ike kan, èyí tí wọ́n fi pamọ́ sínú àpótí kan tí wọ́n kọ orúkọ rẹ̀ sí "Ẹrù Dẹ́míṣọ́nárì". Ète iṣẹ́ ìkọ̀kọ̀ yìí ni láti fi Dikko lọ sí Nàìjíríà pẹ̀lú ọkọ̀ òfurufú Nigerian Airways Boeing 707 tí ó ṣofo, láti dúró sí ẹjọ́ fún jíjí owó. Àwọn òṣìṣẹ́ pápákọ̀ òfurufú ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì ti bàjẹ́.[44] Ìjọba Buhari ní ìdààmú nípa àyànmọ́ àwọn àpò 53 tí a kò mọ̀. Emir ti Gwandu, tí ọmọ rẹ̀ jẹ́ olùrànlọ́wọ́ Buhari, ni ó ń gbé àwọn àpò náà, wọ́n sì gbà wọ́n sílẹ̀ nípasẹ̀ àwọn àṣà ní ọjọ́ kẹwàá oṣù kẹfà ọdún 1984 láìsí àyẹ̀wò nígbà tí ó ń padà bọ̀ láti Saudi Arabia.[45][46] Ní ọdún 1984, Buhari ṣe Òfin Nọ́mbà 4, Ààbò Lílo Ẹ̀sùn Irọ́,[47] òfin ìtẹ̀wé tó gbòòrò. Apá 1 ti òfin náà sọ pé "Ẹnikẹ́ni tó bá tẹ̀jáde ní ọ̀nà èyíkéyìí, yálà kíkọ tàbí bíbẹ́ẹ̀kọ́, ìránṣẹ́, àhesọ, ìròyìn tàbí gbólóhùn èyíkéyìí [...] èyí tó jẹ́ èké ní ọ̀nà èyíkéyìí tàbí tó mú tàbí tí a gbé kalẹ̀ láti mú Ìjọba Ológun Àpapọ̀ tàbí Ìjọba ìpínlẹ̀ tàbí òṣìṣẹ́ ìjọba fi ṣe yẹ̀yẹ́ tàbí kí wọ́n tàbùkù rẹ̀, yóò jẹ̀bi ẹ̀ṣẹ̀ lábẹ́ Òfin yìí".[48] Òfin náà tún sọ pé ilé ẹjọ́ ológun tó ṣí sílẹ̀ ni yóò ṣe ìdájọ́ àwọn oníròyìn àti àwọn olùtẹ̀wé, tí ìdájọ́ wọn yóò jẹ́ ìkẹyìn tí kò sì ní jẹ́jọ́ ní ilé ẹjọ́ èyíkéyìí àti àwọn tí wọ́n bá jẹ̀bi yóò yẹ fún ìtanràn tí kò dín ní 10,000 náírà àti ẹ̀wọ̀n tó tó ọdún méjì.[49]

Eto-ọrọ-aje

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Buhari in uniform

Láti lè ṣe àtúnṣe ọrọ̀ ajé, gẹ́gẹ́ bí Olórí Orílẹ̀-èdè, Buhari bẹ̀rẹ̀ sí í tún àwọn ètò ìṣèlú àti ti ọrọ̀ ajé orílẹ̀-èdè náà ṣe, pẹ̀lú àwọn ipò ọrọ̀ ajé tí kò dára ní Nàìjíríà. Àtúnkọ́ náà ní nínú yíyọ tàbí dídín owó tí ó pọ̀ jù nínú ìnáwó orílẹ̀-èdè náà kù, píparẹ́ tàbí yíyọ ìwà ìbàjẹ́ kúrò pátápátá láti inú ìwà rere àwùjọ orílẹ̀-èdè náà, yíyípadà láti iṣẹ́ ìjọba sí iṣẹ́ ara ẹni. Buhari tún gba àwọn ilé iṣẹ́ àyípadà láti ọ̀dọ̀ àwọn ènìyàn níyànjú láti lo àwọn ohun èlò ìbílẹ̀. Ṣùgbọ́n, mímú kí àwọn ènìyàn kó wọlé di aláìlágbára mú kí àwọn ohun èlò tí a kò fi bẹ́ẹ̀ lò fún àwọn ilé iṣẹ́ dínkù, èyí sì mú kí ọ̀pọ̀ ilé iṣẹ́ máa ṣiṣẹ́ ní ìsàlẹ̀ agbára wọn, dín àwọn òṣìṣẹ́ kù, àti nígbà míìràn pípa iṣẹ́ wọn.[50] Buhari já àjọṣepọ̀ pẹ̀lú Àjọ Owó Àgbáyé (IMF), nígbà tí àjọ náà béèrè lọ́wọ́ ìjọba láti dín iye owó naira kù sí 60%. Síbẹ̀síbẹ̀, àwọn àtúnṣe tí Buhari dá sílẹ̀ fúnra rẹ̀ le gan-an bíi, tàbí ju èyí tí IMF béèrè lọ.[51][52] Ní ọjọ́ keje oṣù karùn-ún ọdún 1984, Buhari kéde ìṣúná owó orílẹ̀-èdè ti ọdún 1984. Ìṣúná owó náà wá pẹ̀lú àwọn ìgbésẹ̀ afikún:

  • ifi òfin de ìgbà diẹ lori gbígba awọn oṣiṣẹ ẹka gbogbogbo ijọba apapọ
  • Gbígbé àwọn oṣuwọn èlé owó sókè
  • Dídá àwọn iṣẹ́ olówó dúró
  • Idinamọ yiya owo nipasẹ awọn ijọba ipinlẹ
  • 15% ti dinku lati inu Isuna Shagari ti ọdun 1983.
  • Ṣíṣe àtúnṣe àwọn owó tí a kó wọlé
  • Dín ìwọ́ntúnwọ̀nsì àìtó ìsanwó kù nípa dídín àwọn ọjà tí wọ́n ń kó wọlé kù
  • Ó tún fi àwọn ohun èlò àti àwọn ohun èlò ìtọ́jú tí a nílò fún iṣẹ́ àgbẹ̀ àti ilé iṣẹ́ pàtàkì sí i.

Àwọn ìgbésẹ̀ ọrọ̀ ajé míràn tí Buhari gbé kalẹ̀ ni ti ìṣòwò òdìkejì, ìyípadà owó, ìdínkù owó ọjà àti iṣẹ́. Àwọn ìlànà ọrọ̀ ajé rẹ̀ kò jẹ́ kí àwọn ènìyàn gbà á láyè nítorí ìbísí owó ọjà àti lílo agbára ológun láti tẹ̀síwájú láti tẹ̀síwájú láti fa ọ̀pọ̀lọpọ̀ ètò tí wọ́n dá lẹ́bi fún ìbísí owó oúnjẹ.[53]

Ìkójọ pọ̀ àwọn ènìyàn

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ọ̀kan lára àwọn ohun ìní ìjọba Buhari tó pẹ́ jùlọ ni Ogun Àtakò Àìní-ìwà-bí-Ọlọ́run (WAI). Wọ́n bẹ̀rẹ̀ ètò náà ní ọjọ́ ogún oṣù kẹta ọdún 1984, wọ́n sì gbìyànjú láti yanjú àìní ìwà rere gbogbogbòò àti ojúṣe ìlú ti àwùjọ Nàìjíríà. Wọ́n pàṣẹ fún àwọn ọmọ Nàìjíríà aláìgbọràn láti máa wà ní ìlà ní ibùdókọ̀ bọ́ọ̀sì, lábẹ́ ojú àwọn ọmọ ogun tó ń fi pàṣán lù wọ́n. Àwọn òṣìṣẹ́ ìjọba tí kò bá dé sí ibi iṣẹ́ ní àkókò ni wọ́n ti ìtìjú wọ́n sì fipá mú wọn láti máa "fò síta àwọn ọ̀pọlọ". Àwọn ẹ̀ṣẹ̀ kékeré máa ń ní ìdájọ́ gígùn, fún àpẹẹrẹ, akẹ́kọ̀ọ́ tó bá ju ọmọ ọdún mẹ́tàdínlógún lọ tí wọ́n bá ṣe àwàdà ìdánwò yóò gba ọdún mọ́kànlélógún nínú ẹ̀wọ̀n. Àwọn ẹ̀ṣẹ̀ tó le jù bíi ṣíṣe àdàkọ àti jíjóná lè yọrí sí ìyà ikú[54] Ìjọba Buhari gbé àwọn òfin mẹ́ta kalẹ̀ láti ṣe ìwádìí ìwà ìbàjẹ́ àti láti ṣàkóso pàṣípààrọ̀ owó òkèèrè. Òfin Ilé Ìfowópamọ́ (Dídì Àkọọ́lẹ̀) ti ọdún 1984, tí a fún Ìjọba Ológun Àpapọ̀ ní agbára láti dá àkọọ́lẹ̀ owó gbèsè àwọn ènìyàn tí a fura sí pé wọ́n ti ṣe ìwà ìbàjẹ́ dúró. Òfin Ìgbàpadà Ohun-ìní Gbogbogbòò (Àwọn Ilé Ẹjọ́ Ológun Pàtàkì) fún ìjọba láyè láti ṣe ìwádìí lórí dúkìá àwọn òṣìṣẹ́ ìjọba tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ìwà ìbàjẹ́ àti láti ṣe ilé ẹjọ́ ológun láti ṣe ìdájọ́ irú àwọn ènìyàn bẹ́ẹ̀. Òfin Ìṣàkóso Paṣipaarọ (Ìdènà Ìbàjẹ́) sọ pé ìyà ni fún àwọn tí ó rú òfin pàṣípààrọ̀ owó òkèèrè.[55] Òfin 20 lórí ìfipámúni ọkọ̀ ojú omi àti ìtajà oògùn olóró jẹ́ àpẹẹrẹ mìíràn ti ọ̀nà líle tí Buhari gbà ń hùwà ọ̀daràn.[56] Àpín 3.[57] (K) sọ pé “ẹnikẹ́ni tí, láìsí àṣẹ òfin, bá ta, mu sìgá tàbí mímu oògùn tí a mọ̀ sí kokéènì tàbí àwọn oògùn mìíràn tí ó jọra, yóò jẹ̀bi lábẹ́ ìpín 6 (3) (K) fún ẹ̀ṣẹ̀ kan, yóò sì jẹ́ ẹni tí a dá lẹ́bi láti jìyà ikú nípasẹ̀ ìbọn.” Nínú ọ̀ràn Bernard Ogedengebe, Òfin náà ni a lò ní ìgbẹ̀yìn. Wọ́n pa á kódà bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé nígbà tí wọ́n mú un, ẹ̀ṣẹ̀ náà kò pàṣẹ ìjìyà ikú, ṣùgbọ́n ó ti fi ẹ̀wọ̀n oṣù mẹ́fà ṣẹ̀wọ̀n.[58] Nínú ẹjọ́ mìíràn tí ó ṣe pàtàkì ní oṣù kẹrin ọdún 1985, wọ́n dájọ́ ikú fún àwọn ọmọ Nàìjíríà mẹ́fà lábẹ́ àṣẹ kan náà: Sidikatu Tairi, Sola Oguntayo, Oladele Omosebi, Lasunkanmi Awolola, Jimi Adebayo àti Gladys Iyamah.[59] Ní ọdún 1985, nítorí àìdánilójú ọrọ̀ ajé àti ìwọ̀n ìwà ọ̀daràn tó ń pọ̀ sí i, ìjọba Buhari ṣí àwọn ààlà (tí a ti ti pa láti oṣù kẹrin ọdún 1984) pẹ̀lú Benin, Niger, Chad àti Cameroon láti yára lé àwọn àlejò aláìlófin 700,000 àti àwọn òṣìṣẹ́ aláìlófin jáde kúrò ní ìlú.[60] Buhari ni a mọ̀ lónìí fún ìṣòro yìí; ìyàn kan tilẹ̀ wà ní ìlà-oòrùn Niger tí a ti pè ní "El Buhari".[61] Ìjọba rẹ̀ gba ẹ̀sùn láti ọ̀dọ̀ ọ̀pọ̀ ènìyàn, títí kan Wole Soyinka, ẹni tó gba ẹ̀bùn Nobel àkọ́kọ́ ní Nàìjíríà, ẹni tó kọ ìwé kan tí a pè ní "Àwọn Ẹ̀ṣẹ̀ Buhari"[62] nínú èyí tí ó fi ẹ̀sùn kan Buhari pé ó ń bójú tó ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwà ìkà nígbà tí ó wà ní ìjọba ológun. Ṣáájú ìdìbò gbogbogbòò ọdún 2015, Buhari dáhùn sí ẹ̀sùn ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn rẹ̀ nípa sísọ pé tí a bá yàn án, òun yóò tẹ̀lé òfin, àti pé yóò wà ní àǹfààní sí ìdájọ́ òdodo fún gbogbo àwọn ọmọnìyàn Nàìjíríà àti ọ̀wọ̀ fún ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn pàtàkì àwọn ọmọnìyàn Nàìjíríà[63]

Ìdìtẹ gbá ìjọba ọdún 1985

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ní oṣù kẹjọ ọdún 1985, wọ́n rọ́pò Major General Buhari nínú ìdìtẹ̀ tí Major General Ibrahim Babangida àti àwọn ọmọ ẹgbẹ́ mìíràn ti Ìgbìmọ̀ Ológun Gíga (SMC) ṣe olórí.[64] Babangida mú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn alárìíwísí Buhari wá sí ìjọba rẹ̀, títí kan arákùnrin Fela Kuti, Olikoye Ransome-Kuti, dókítà kan tí ó ṣáájú ìdìtẹ̀ sí Buhari láti fi ẹ̀hónú hàn pé iṣẹ́ ìlera kò lọ dáadáa. Wọ́n fi Buhari sí àhámọ́ ní ìlú Benin títí di ọdún 1988.[65]

Síwájú kí o to di Aree orílè-èdè (1985–2015)

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àtìmọ́lé

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Buhari lo ọdun mẹta ninu tubu ni ile kekere kan ti a n ṣọ ni ilu Benin.[66] O ni anfani lati wo tẹlifisiọnu ti o fihan awọn ikanni meji ati pe awọn ọmọ ẹgbẹ ẹbi rẹ ni a gba laaye lati ṣabẹwo si i lori aṣẹ Babangida.[67]

Ìgbésí ayé gẹ́gẹ́bíi aráàlú

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ní oṣù Kejìlá ọdún 1988, lẹ́yìn ikú ìyá rẹ̀, wọ́n tú u sílẹ̀, ó sì fẹ̀yìntì sí ilé rẹ̀ ní Daura . Nígbà tí ó wà ní àhámọ́, àwọn ẹbí rẹ̀ ló ń ṣàkóso oko rẹ̀. Ó kọ ìyàwó rẹ̀ àkọ́kọ́ sílẹ̀ ní ọdún 1988, ó sì fẹ́ Aisha Halilu.[68] Ní Katsina, ó di alága àkọ́kọ́ fún Katsina Foundation tí wọ́n dá sílẹ̀ láti fún ìdàgbàsókè àwùjọ àti ọrọ̀ ajé ní ìpínlẹ̀ Katsina níṣìírí.[69] Buhari ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Alága fún Petroleum Trust Fund (PTF), ẹgbẹ́ kan tí ìjọba General Sani Abacha dá sílẹ̀, tí wọ́n sì ń ṣe owó láti inú owó tí owó tí wọ́n ń rí gbà láti inú ìdínkù owó ọjà epo rọ̀bì, láti lépa àwọn iṣẹ́ ìdàgbàsókè káàkiri orílẹ̀-èdè náà. Ìròyìn kan ní ọdún 1998 nínú ìwé ìròyìn New African yin PTF lábẹ́ Buhari fún ìfihàn rẹ̀, ó pè é ní “ìtàn àṣeyọrí tó ṣọ̀wọ́n”.[70][71] Nígbà tí Buhari jẹ́ Alága fún Petroleum Trust Fund (PTF), àwọn alárìíwísí ti béèrè pé PTF pín 20% àwọn ohun ìní rẹ̀ fún àwọn ológun, èyí tí wọ́n bẹ̀rù pé kò ní jẹ́ kí owó tí wọ́n rí gbà jẹ́ èrè.[70] Wọ́n sọ ọ́ ní ọdún 2001 pé, “Èmi yóò máa tẹ̀síwájú láti fi ìdúróṣinṣin gbogbo ara mi hàn ní gbangba àti nínú mi sí ẹgbẹ́ Sharia tí ó ń tàn ká gbogbo orílẹ̀-èdè Nàìjíríà,” ó fi kún un pé: “Ọlọ́run yóò fẹ́, a kò ní dá ìgbìyànjú láti mú Sharia ṣẹ ní orílẹ̀-èdè náà.” Buhari sẹ́ gbogbo ẹ̀sùn pé ó ní ètò Islamism onígbàgbọ̀. Ní ọjọ́ kẹfà oṣù kìíní ọdún 2015, Buhari sọ pé: “Nítorí pé wọn kò lè kọlu àkọsílẹ̀ wa, wọ́n fi ẹ̀sùn èké kan mí nípa ìjọ́sìn ẹ̀yà; wọ́n fi ẹ̀sùn èké kan mí nípa ìjọ́sìn onígbàgbọ̀. Nítorí wọn kò lè kọlu àkọsílẹ̀ wa, wọ́n fi ẹ̀sùn èké kan wá pé a ń pè fún ìwà ipá ìdìbò – nígbà tí a kàn ń tẹnumọ́ àlàáfíà. Kódà gẹ́gẹ́ bí Olórí Orílẹ̀-èdè, a kò fi ẹ̀sùn Sharia kàn án rí."[72][73][74][75] Ní ọdún 2012, orúkọ Buhari wà lára àkójọ àwọn ènìyàn tí Boko Haram yóò gbẹ́kẹ̀lé láti ṣe alárinà láàárín ẹgbẹ́ náà àti Ìjọba Àpapọ.[76] Ṣùgbọ́n, Buhari tako gidigidi ó sì kọ̀ láti ṣe alárinà láàárín ìjọba àti Boko Haram. Ní ọdún 2013, Muhammadu Buhari ṣe ọ̀pọ̀ ọ̀rọ̀, nígbà tí ó béèrè lọ́wọ́ Ìjọba Àpapọ̀ láti dáwọ́ pípa àwọn ọmọ ẹgbẹ́ Boko Haram dúró, ó sì dá ìbísí ẹgbẹ́ apanilaya náà lẹ́bi lórí bí àwọn ọmọ ogun Niger Delta ṣe ń pọ̀ sí i ní Gúúsù. Buhari sọ pé[77] “ohun tí ó fa ipò ààbò ní orílẹ̀-èdè náà ni ìgbòkègbodò àwọn ọmọ ogun Niger Delta [...] Àwọn ọmọ ogun Niger Delta ló bẹ̀rẹ̀ gbogbo rẹ̀”.[78] Ó tún béèrè lọ́wọ́ ìtọ́jú pàtàkì náà pẹ̀lú owó tó fẹ́rẹ̀ẹ́ tó $500 mílíọ̀nù lọ́dún tí wọ́n ń san fún àwọn ọmọ ogun 30,000 lábẹ́ ètò ìdáríjì láti ọdún 2013[79] láti ọwọ́ Ìjọba Àpapọ̀, ó sì banújẹ́ pé wọ́n pa àwọn ọmọ ogun Boko Haram, ilé wọn sì bàjẹ́.

Àwọn ìpolongo àti ìdìbò ààrẹ

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Buhari (left) with Governor Abiola Ajimobi (right)
Buhari with former Vice President Atiku Abubakar (left)

2003 presidential election

Ìdìbò ààrẹ ọdún 2003

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ní ọdún 2003, Buhari díje fún ipò ààrẹ gẹ́gẹ́ bí olùdíje fún ẹgbẹ́ òṣèlú All Nigeria People's Party (ANPP). Ó ṣẹ́gun rẹ̀ pẹ̀lú ìbò tó ju mílíọ̀nù mẹ́rìnlá lọ.[80][81]

Ìdìbò ààrẹ ọdún 2007

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ní ọjọ́ kejìdínlógún oṣù Kejìlá ọdún 2006, wọ́n yan Buhari gẹ́gẹ́ bí olùdíje gbogbogbòò nínú ẹgbẹ́ òṣèlú All Nigeria People's Party. Olùdíje pàtàkì rẹ̀ nínú ìdìbò oṣù kẹrin ọdún 2007 ni olùdíje PDP tó ń ṣàkóso, Umaru Yar'Adua, ẹni tó wá láti ìlú kan náà ní Katsina . Buhari gba 18% nínú ìdìbò náà ní tààràtà sí 70% ti Yar'Adua, ṣùgbọ́n Buhari kọ̀ láti gba àwọn èsì wọ̀nyí.[82] Lẹ́yìn tí Yar'Adua gba ipò, ó pe ìjọba ìṣọ̀kan orílẹ̀-èdè láti mú àwọn ọmọ ẹgbẹ́ alatako tó bínú wá. ANPP dara pọ̀ mọ́ ìjọba náà pẹ̀lú yíyàn alága orílẹ̀-èdè náà gẹ́gẹ́ bí ọmọ ẹgbẹ́ ìgbìmọ̀ Yar'Adua, ṣùgbọ́n Buhari tako àdéhùn yìí.[83]

Ìdìbò ààrẹ ọdún 2011

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ní oṣù kẹta ọdún 2010, Buhari fi ANPP sílẹ̀ lọ sí Congress for Progressive Change (CPC), ẹgbẹ́ òṣèlú kan tí ó ti ran lọ́wọ́ láti dá sílẹ̀. Ó sọ pé òun ti ṣètìlẹ́yìn fún ìpìlẹ̀ CPC “gẹ́gẹ́ bí ojútùú sí àwọn ìjàkadì oníwà-bí-ọ̀là, ìwà-rere àti èrò-ọkàn nínú ẹgbẹ́ òṣèlú ANPP mi tẹ́lẹ̀.”[84] Buhari ni oludije fun ipo aarẹ CPC ninu idibo ọdun 2011, o si dije pẹlu Aare Goodluck Jonathan ti People's Democratic Party (PDP), Mallam Nuhu Ribadu ti Action Congress of Nigeria (ACN), ati Ibrahim Shekarau ti ANPP. Wọn ni awọn oludije pataki laarin awọn oludije 20.[85] Buhari ṣe ipolongo lori pẹpẹ idena iwa ibajẹ o si ṣe ileri lati yọ aabo ajesara kuro lọwọ awọn oṣiṣẹ ijọba. O tun ṣe atilẹyin fun imuṣẹ ofin Sharia ni awọn ipinlẹ ariwa Naijiria, eyiti o ti fa awọn iṣoro oloselu tẹlẹ laarin awọn oludibo Kristiẹni ni guusu orilẹ-ede naa.[41] Ìwà ipá ẹ̀yà tó gbòde kan ló ba àwọn ìdìbò náà jẹ́, èyí tó pa ẹ̀mí àwọn ènìyàn 800 jákèjádò orílẹ̀-èdè náà, bí àwọn olùtìlẹ́yìn Buhari ṣe kọlu àwọn ibi ìgbèríko Kristẹni ní agbègbè àárín gbùngbùn orílẹ̀-èdè náà.[86] Àwọn ọ̀rọ̀ ìbínú Buhari ló fa ìdìtẹ̀ ọjọ́ mẹ́ta náà. Láìka ìdánilójú láti ọ̀dọ̀ Human Rights Watch, tí wọ́n ti ṣe ìdájọ́ ìdìbò náà “láàrín àwọn tó dára jùlọ nínú ìtàn Nàìjíríà” sí, Buhari sọ pé ìdìbò náà kò dára, ó sì kìlọ̀ fún pé “Tí ohun tó ṣẹlẹ̀ ní ọdún 2011 bá tún ṣẹlẹ̀ ní ọdún 2015, nípasẹ̀ oore-ọ̀fẹ́ Ọlọ́run, gbogbo ajá àti ìbọn náà yóò ti rì sínú ẹ̀jẹ̀.[87][88] Buhari jẹ́ “akọni àgbáyé” sí àwọn kan nítorí pé ó tako ìwà ìbàjẹ́.[89] Ó gba ìbò 12,214,853, ó sì gba ipò kejì lẹ́yìn Jonathan, ẹni tí ó gba ìbò 22,495,187, wọ́n sì kéde pé ó jáwé olúborí.[90]

Ìdìbò ààrẹ ọdún 2015

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Incoming and outgoing Nigerian Presidents at the inauguration ceremony

Buhari dije ninu idibo aarẹ ọdun 2015 gẹgẹbi oludije ninu ẹgbẹ oṣelu All Progressives Congress . Eto rẹ ni a kọ ka ori aworan rẹ gẹgẹbi onijaja alatako iwa ibajẹ ati orukọ rere rẹ ti ko ni ibajẹ ati otitọ, ṣugbọn o sọ pe oun kii yoo ṣe iwadii awọn olori iwa ibajẹ atijọ ati pe oun yoo fun awọn oṣiṣẹ ti o jale ni igba atijọ ni idariji ti wọn ba ronupiwada[91] Nígbà tí ìdìbò ọdún 2015 ń parí, ìpolongo Jonathan béèrè pé kí wọ́n yọ Buhari kúrò nínú ìdìbò náà, ó ní ó rú òfin.[92] Gẹ́gẹ́ bí ìwé pàtàkì náà, kí ó tó lè yẹ fún ìdìbò sí ipò ààrẹ, ẹnìkan gbọ́dọ̀ “kẹ́kọ̀ọ́ dé ìpele ìwé ẹ̀rí ilé-ẹ̀kọ́ tàbí èyí tó dọ́gba pẹ̀lú rẹ̀”. Buhari kò fi ẹ̀rí bẹ́ẹ̀ sílẹ̀, ó sọ pé òun pàdánù àwọn ìwé ẹ̀rí rẹ̀ nígbà tí wọ́n gbógun ti ilé rẹ̀ lẹ́yìn tí wọ́n dìtẹ̀ rẹ̀ kúrò ní agbára ní ọdún 1985.[93] Ní oṣù karùn-ún ọdún 2014, lẹ́yìn ìjínigbé àwọn ọmọbìnrin ilé-ẹ̀kọ́ Chibok, Buhari fi ìkọlù Boko Haram hàn gidigidi. Ó “rọ àwọn ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà láti fi ẹ̀sìn, ìṣèlú àti gbogbo ìpínyà mìíràn sílẹ̀ láti pa ìkọlù náà run, ó sọ pé àwọn onígboyà aláìmòye tí wọ́n ń fi ara wọn ṣe ẹlẹ́yà gẹ́gẹ́ bí Mùsùlùmí ló ń ru sókè”.[94] keje ọdún 2014, Buhari sá àsálà fún ìkọlù bọ́m̀bù tí Boko Haram kọ lu ẹ̀mí rẹ̀ ní Kaduna; ènìyàn 82 ni wọ́n pa.[95] Lẹ́yìn ìkéde yìí, ìdíyelé ìtẹ́wọ́gbà Buhari ga sókè, nítorí àìlèṣe Jonathan láti bá Boko Haram jà. Buhari sọ ààbò inú àti pípa ẹgbẹ́ ajìjàgbara náà run di ọ̀kan lára àwọn òpó pàtàkì nínú ìpolongo rẹ̀. Ní oṣù kinni ọdún 2015, ẹgbẹ́ ajìjàgbara náà “The Movement for the Emancipation of the Niger Delta” (MEND) fọwọ́ sí Buhari.[96][97] Ní oṣù kejì ọdún 2015, Ààrẹ Nàìjíríà tẹ́lẹ̀, Olusegun Obasanjo, fi ẹgbẹ́ òṣèlú PDP sílẹ̀, ó sì fọwọ́ sí i.[98] Ní ọjọ́ kọkànlélọ́gbọ̀n oṣù kẹta, Jonathan pe Buhari láti gbà pé òun ló yẹ kó jẹ́ ààrẹ, kí ó sì kí i kú oríire.[99] Wọ́n búra fún Buhari ní ọjọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n oṣù karùn-ún ọdún 2015 nínú ayẹyẹ kan tí ó kéré tán àwọn olórí ìpínlẹ̀ àti ìjọba mẹ́tàlélógún péjọ sí[100]

Ìbúra fún gẹ́gẹ́bíi ààre fún ìgbà kejì

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ìbúra fún gẹ́gẹ́bíi ààre fún ìgbà kejì Buhari kejì gẹ́gẹ́ bí ààrẹ kẹẹ̀dógún ti Nàìjíríà, àti ààrẹ kẹrin ní Orílẹ̀-èdè Olómìnira Nàìjíríà kẹrin wáyé ní ọjọ́rú, ọjọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n oṣù karùn-ún ọdún 2019, lẹ́yìn ìdìbò ààrẹ Nàìjíríà ọdún 2019, ó sì ṣe àmì ìbẹ̀rẹ̀ ọdún mẹ́rin kejì àti ìkẹyìn ti Muhammadu Buhari gẹ́gẹ́ bí ààrẹ àti Yemi Osinbajo gẹ́gẹ́ bí igbákejì ààrẹ.[101] Ó jẹ́ ìfìdíkalẹ̀ ààrẹ kẹjọ ní Nàìjíríà, àti ọjọ́ kẹfà ní orílẹ̀-èdè olómìnira kẹrin.[102][103] Ayẹyẹ ìbúra náà wáyé ní Eagle Square ní Abuja, agbègbè olú ìlú àpapọ̀ . Adájọ́ àgbà Tanko Muhammad ló ṣe ìbúra náà tí Ààrẹ Buhari àti Igbákejì Ààrẹ Yemi Osinbajo ṣe. Wọn kò sọ ọ̀rọ̀ ìbúra náà ní ìpilẹ̀ṣẹ̀.[103]

Gẹ́gẹ́bíi Ààre Orílẹ̀èdè Nàìjíríà (2015–2023)

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Buhari and other African leaders at the Russia–Africa Summit 2019 in Sochi on 24 October 2019

Buhari àti àwọn olórí ilẹ̀ Áfíríkà mìíràn níbi ìpàdé Russia-Africa 2019 ní Sochi ní ọjọ́ kẹrìnlélógún oṣù kẹwàá ọdún 2019 Àròpín ìwọ̀n ìdàgbàsókè ọrọ̀ ajé jẹ́ 0.9% láti ìgbà àkọ́kọ́ ìjọba, àti ní ọdún 2020, àìníṣẹ́ wà ní ipò gíga jùlọ ti 23%, pẹ̀lú àwọn mílíọ̀nù tí wọ́n ń wọ inú ipò òṣì.[104] Láti ọdún 2015 lọ, Buhari pàdánù àwọn olùtìlẹ́yìn rẹ̀ nítorí ìwà àìlágbára rẹ̀ àti ṣíṣe ìpinnu tí ó ń ronú jinlẹ̀.[105]

Àwọn alabase ìjọba rèé

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àwọn olùdámọ̀ràn pàtàkì Buhari ni: ọmọ ẹ̀gbọ́n rẹ̀ Mamman Daura, oníṣòwò Ismaila Isa Funtua, olùṣiṣẹ́ òṣèlú Baba Gana Kingibe, Abba Kyari Olórí Òṣìṣẹ́ sí Ààrẹ ; àti láti ìgbà ìkẹyìn ìgbà àkọ́kọ́ rẹ̀, Boss Mustapha Akọ̀wé sí Ìjọba Àpapọ̀ . Nígbà tí ó ń fún àwọn kábíìsì ìdáná oúnjẹ rẹ̀ lágbára lẹ́yìn ìgbékalẹ̀ kejì rẹ̀, Buhari sọ pé òun fẹ́ràn àwọn ọmọ ẹgbẹ́ ìgbìmọ̀ láti wá ìpàdé tàbí ìgbìmọ̀ láti darí irú ìbéèrè bẹ́ẹ̀ nípasẹ̀ olórí òṣìṣẹ́ tàbí nípasẹ̀ akọ̀wé ìjọba.[105] Láti ìgbà ìjọba kẹrin, àwọn ipò mínísítà ní òfin gbọ́dọ̀ jẹ́ ti ìjọba àpapọ̀ pẹ̀lú ìránṣẹ́ kan tí ó ń ṣojú fún gbogbo ìpínlẹ̀ àpapọ̀. Àbájáde èyí ti dá àbájáde àwọn ọ̀ràn ìṣèlú sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ohun pàtàkì nínú yíyan àwọn mínísítà gẹ́gẹ́ bí àwọn òṣìṣẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú ìbílẹ̀ tí kò ní àǹfààní láti gba ipò mínísítà. Àwọn èrò ìṣèlú àti ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú ààrẹ àti ìgbìmọ̀ inú rẹ̀ ti nípa lórí yíyan àwọn mínísítà sínú ìgbìmọ̀ mínísítà Buhari[106] Ní oṣù kẹjọ ọdún 2019, ààrẹ yan àwọn ọmọ ẹgbẹ́ rẹ̀ tí wọ́n jẹ́ ọkùnrin tí ọjọ́ orí wọn jẹ́ ọgọ́ta ọdún, tí àwọn òṣèlú tàbí àwọn tó sún mọ́ ààrẹ sì ń ṣàkóso..[107] Àwọn gómìnà méjì tó ti jẹ́ ọlọ́rọ̀ láti Niger Delta, Timipre Sylva àti Godswill Akpabio, tí wọ́n jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ òṣèlú alatako PDP àti àwọn mínísítà mẹ́rìnlá tí wọ́n ti dúró síbẹ̀, tí àwọn alárìíwísí sọ pé àwọn kò ṣe dáadáa tàbí pé wọ́n ní ìbátan tó dára pẹ̀lú olórí ìjọba ìbílẹ̀ kan[107]

Ìlera rèé

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ní oṣù karùn-ún ọdún 2016, Buhari fagilé ìbẹ̀wò ọjọ́ méjì sí ìlú Èkó láti ṣe ìfilọ́lẹ̀ àwọn iṣẹ́ ní ìpínlẹ̀ náà, ṣùgbọ́n Igbákejì Ààrẹ Yemi Osinbajo ló ṣojú fún un lẹ́yìn tí ó sọ pé “àrùn etí” kan wà tí wọ́n rò pé ó jẹ́ àrùn Ménière..[108] Ní ọjọ́ kẹfà oṣù kẹfà, Buhari rìnrìn àjò lọ sí orílẹ̀- èdè United Kingdom láti wá ìtọ́jú ìṣègùn.[109][110] Èyí ṣẹlẹ̀ ní ọjọ́ díẹ̀ lẹ́yìn tí wọ́n gbọ́ pé Agbẹnusọ Ààrẹ Femi Adesina sọ pé Buhari “lágbára tó bẹ́ẹ̀” àti pé “aláìlera àti ọkàn”, èyí sì mú kí àwọn onímọ̀ nípa ìṣèlú àti àwọn ọmọlẹ́yìn rẹ̀ bínú gidigidi, wọ́n sì tún kọ̀ ọ́.[111][112][113] Ní oṣù kejì ọdún 2017, lẹ́yìn ohun tí wọ́n pè ní “àyẹ̀wò ìṣègùn déédéé” ní UK,[114] Buhari bẹ ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin láti fa ìsinmi ìṣègùn rẹ̀ síwájú láti dúró de àwọn àbájáde àyẹ̀wò.[115] Ọ́fíìsì rẹ̀ kò fúnni ní àlàyé síwájú sí i nípa ipò ìlera rẹ̀ tàbí ọjọ́ tí wọ́n retí pé yóò padà dé.[116] Ní ọjọ́ kẹjọ oṣù kejì, Ààrẹ Buhari fúnra rẹ̀ fọwọ́ sí lẹ́tà kan tí a kọ sí Ààrẹ Ilé Ìgbìmọ̀ Aṣòfin ti Nàìjíríà tí ó ń kìlọ̀ fún un nípa àfikún ìsinmi ọdọọdún rẹ̀, tí ó sì fi igbákejì ààrẹ rẹ̀ sílẹ̀ ní ipò àkóso.[117][118][119] Lẹ́yìn àìsí ọjọ́ 51 ní ipò, Ààrẹ Buhari padà sí Nàìjíríà. Ó dé sí Pápá Òfurufú Kaduna ní òwúrọ̀ ọjọ́ kẹwàá oṣù kẹta.[120][121][122] Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìwífún díẹ̀ ló wà nígbà tí ó wà ní London, wọ́n yàwòrán rẹ̀ ní ọjọ́ kẹsàn-án oṣù kẹta nígbà tí ó pàdé àlùfáà àgbà jùlọ ní ìjọ Anglican àgbáyé, Archbishop ti Canterbury Justin Welby.[123][124] Igbákejì Ààrẹ Yemi Osibanjo ṣì wà ní ipò àkóso gẹ́gẹ́ bí àkóso ààrẹ, nígbà tí Ààrẹ náà ń bá a lọ láti gbádùn ara rẹ̀ ní Abuja.[125] Ààrẹ náà kò rí àwọn ènìyàn pàtàkì àti àwọn ènìyàn ní gbangba ní oṣù méjì lẹ́yìn tí ó padà sí ipò láti England. Nínú ọ̀ràn tó kẹ́yìn, kò sí níbi ìpàdé Ìgbìmọ̀ Àgbà Àpapọ̀ (FEC), ayẹyẹ ọjọ́ àwọn òṣìṣẹ́ tí wọ́n ṣe ní Eagle Square ní Abuja ní ọjọ́ oṣù karùn-ún ọdún 2017. [126][127][128] Àwọn àbá nípa ìlera Ààrẹ tàn káàkiri gbogbogbòò ní ọjọ́ tó tẹ̀lé ìfẹ́ Ààrẹ Buhari láti " ṣiṣẹ́ láti ilé".[129] Àwọn olókìkí kan ní Nàìjíríà rọ Ààrẹ láti lọ sí ìsinmi ìlera fún ìgbà pípẹ́, sọ pé kò ṣe ìfarahàn ní gbangba láàárín ọ̀sẹ̀ méjì.[130][131][132][133] Ààrẹ Buhari tún kúrò ní Nàìjíríà fún àyẹ̀wò ìlera ní London ní ọjọ́ keje oṣù karùn-ún ọdún 2017.[134] Ààrẹ Buhari padà sí Nàìjíríà láti ìsinmi ìlera rẹ̀ ní United Kingdom ní ọjọ́ kọkàndínlógún lẹ́yìn tí ó kúrò ní ìlú náà, ní ọjọ́ kọkàndínlógún oṣù kẹjọ ọdún 2017.[135][136] Ní ọjọ́ kẹjọ oṣù karùn-ún, Buhari kúrò ní Nàìjíríà lọ sí London fún àyẹ̀wò ìlera, nígbà tí ó dé láti USA; ó sì padà sí Nàìjíríà ní ọjọ́ kọkànlá oṣù karùn-ún ọdún 2018.[137]

Ètò ọrọ̀ ajé

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Buhari jẹ́ àṣàyàn tó fani mọ́ra fún ọ̀pọ̀ àwọn ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà nítorí ìwà àìbàjẹ́ tó wà nínú rẹ̀. [1] Nígbà tí Buhari ti dé ipò àkóso, ó ti kó àwọn olùtìlẹ́yìn jọ ní ìdìbò mẹ́ta tó ti kọjá, ó lọ́ra láti fi èrò rẹ̀ hàn láti yanjú àwọn ìṣòro tó mẹ́nu kàn nígbà ìpolongo rẹ̀. Ìpinnu láti bẹ̀rẹ̀ ètò ìṣèlú ilé rẹ̀ bíi yíyàn àwọn òṣìṣẹ́ ilé ìgbìmọ̀ gba oṣù mẹ́fà,nígbà tí ìjà láàárín àwọn ọmọ orílẹ̀-èdè náà dáwọ́ dúró.[138] Ní ọdún àkọ́kọ́ tí Buhari fi wà ní ipò, Nàìjíríà ní ìṣòro ìdínkù nínú iye owó ọjà, èyí sì fa ìṣòro ọrọ̀ ajé.recession.[139] Láti rí owó gbà láti dín àìtó owó tí wọ́n ń gbà kù àti láti ṣe àtìlẹ́yìn fún ìnáwó ìdókòwò ìdàgbàsókè, Buhari rìnrìn àjò lọ sí orílẹ̀-èdè ogún láti wá owó gbèsè.[140] Nípa báyìí, a ti gbé ìpín ìnáwó ìdàgbàsókè sí ètò ìnáwó ìnáwó padà sí ọjọ́ mìíràn.[141] Ní ọdún àkọ́kọ́ ìjọba, Naira, owó Nàìjíríà, dínkù ní ọjà dúdú, èyí sì mú kí ìyàtọ̀ wà láàárín owó pàṣípààrọ̀ ìjọba àti owó dúdú.[142] Àìtó owó pàṣípààrọ̀ àjèjì kan kọlu onírúurú ilé iṣẹ́, títí kan àwọn olùtajà epo rọ̀bì. Síbẹ̀síbẹ̀, ìyàtọ̀ láàárín owó pàṣípààrọ̀ ìjọba àti owó dúdú ṣí àǹfààní sílẹ̀ fún àwọn ènìyàn tí wọ́n ní ìbáṣepọ̀ dáadáa láti kópa nínú àríyànjiyàn, èyí sì fi àwọ̀ ààrẹ lòdì sí ìwà ìbàjẹ́ ṣẹ̀sín. Ní oṣù karùn-ún ọdún 2016, ìjọba kéde ìgbéga nínú owó pàṣípààrọ̀ ìjọba láti dín àìtó owó pàṣípààrọ̀ ọjà kù nítorí àìtó owó pàṣípààrọ̀ àjèjì.[143][144] Ní ọdún 2016, ọrọ̀ ajé orílẹ̀-èdè náà dínkù sí 1.6% àti ní ọdún 2017, a rò pé ìdàgbàsókè ọrọ̀ ajé fún ẹnìkọ̀ọ̀kan kò ní jẹ́ ohun tí ó ṣe pàtàkì. Ìgbà àkọ́kọ́ tí Buhari yóò lò gẹ́gẹ́ bí olórí orílẹ̀-èdè bá ìdínkù nínú owó epo tí ó jọ ti ìgbà kejì rẹ̀ mu, ṣùgbọ́n ìjọba rẹ̀ kò fi ìsapá pàtàkì hàn láti pín àwọn orísun ìnáwó ìjọba sí oríṣiríṣi. Ìṣúná owó ọdún 2018 fi ètò ìnáwó ìfẹ̀sí hàn pẹ̀lú owó tí a yà sọ́tọ̀ fún àwọn iṣẹ́ àgbékalẹ̀ bíi àwọn ọ̀nà pàtàkì, àwọn afárá àti àwọn ilé iṣẹ́ iná mànàmáná.[143]

Láti ìgbà tí ìdàgbàsókè ètò ọrọ̀ ajé ti pọ̀ sí i láti ìbàjẹ́ ọdún 2016, ìlọsíwájú díẹ̀díẹ̀ ti mú kí orílẹ̀-èdè náà wà lẹ́yìn ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn aládùúgbò rẹ̀ ní agbègbè náà nínú ìdàgbàsókè GDP. Ìpele àìníṣẹ́ ṣì ga, gbogbo ìsapá láti mú owó tí kì í ṣe epo pọ̀ sí i kò tíì sunwọ̀n sí i, nígbà tí ìnáwó àìtó ìjọba ní nínú ìpín pàtàkì nínú ìnáwó ọdọọdún rẹ̀ tí a yà sọ́tọ̀ fún àwọn gbèsè iṣẹ́.[145]

Buhari pẹ̀lú àtìlẹ́yìn olórí Báńkì Àárín Gbùngbùn bẹ̀rẹ̀ àwọn ìlànà láti mú iṣẹ́ àgbẹ̀ sunwọ̀n síi nípa ṣíṣe ìgbìyànjú láti fi àwọn ilé ìfowópamọ́ àdáni fún iṣẹ́ náà àti ìdíwọ́ fún pàṣípààrọ̀ owó òkèèrè ní owó tí ó yẹ fún gbígbé àwọn ọjà oúnjẹ tí a ń gbìn ní agbègbè wọlé. Ní àsìkò kejì rẹ̀, mínísítà ìnáwó, Udo Udoma àti mínísítà ìṣòwò, Enemalah, tí àwọn méjèèjì fẹ́ràn ìtúsílẹ̀ òmìnira, ni a kò dá padà.[106] Ìjọba tẹ̀síwájú láti lo owó pàṣípààrọ̀ tó rọrùn títí di ìgbà kejì ìjọba náà bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn alárìíwísí ń tọ́ka sí ètò owó pàṣípààrọ̀ gẹ́gẹ́ bí èyí tó ṣeé ṣe kí ó jẹ́ ìlòkulò àdájọ́ àti ìfàsẹ́yìn láti ọ̀dọ̀ àwọn ọ̀rẹ́ ìjọba.[146]

Itọju àwọn àwùjọ

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ní ọdún 2016, Buhari ṣe ìfilọ́lẹ̀ Ètò Ìdókòwò Àwùjọ Orílẹ̀-èdè, ètò ìrànlọ́wọ́ àwùjọ orílẹ̀-èdè kan.[147] Ètò náà ni a ṣẹ̀dá láti rí i dájú pé a pín àwọn ohun èlò fún àwọn ènìyàn tí wọ́n ní ìṣòro, títí bí àwọn ọmọdé, àwọn ọ̀dọ́, àti àwọn obìnrin. Ètò mẹ́rin ló wà tí a fẹ́ láti kojú ipò òṣì, àìníṣẹ́ àti láti ran lọ́wọ́ láti mú kí ìdàgbàsókè ọrọ̀ ajé pọ̀ sí i:[148]

  • Ètò N-Power fún àwọn ọ̀dọ́mọdé Nàìjíríà ní ìdánilẹ́kọ̀ọ́ iṣẹ́ àti ẹ̀kọ́, àti owó oṣù tí wọ́n ń gbà láti san 30,000 náírà Nàìjíríà (US$83.33).
  • Npower jẹ́ ètò ìdókòwò àwùjọ tí Ààrẹ Muhammadu Buhari bẹ̀rẹ̀ ní ọjọ́ kẹjọ oṣù kẹfà ọdún 2016 láti mú kí iye àwọn ọ̀dọ́ gba iṣẹ́ pọ̀ sí i. A gbé ètò náà kalẹ̀ gẹ́gẹ́ bí apá pàtàkì nínú ètò Ìdókòwò Àwùjọ Orílẹ̀-èdè láti dín ìdánilẹ́kọ̀ọ́ gbígba ọgbọ́n àti kíkọ́ agbára àwọn olùjẹun náà kù.
  • Ètò Ìgbésẹ̀ Owó Àfikún (CCTP) ṣe ìrànlọ́wọ́ fún àwọn tí wọ́n jẹ́ aláìlera jùlọ nípa pípèsè owó fún àwọn tí wọ́n wà ní ẹgbẹ́ àwọn tí owó wọn kéré jùlọ, tí ó ń ran lọ́wọ́ láti dín òṣì kù, mú oúnjẹ àti ìlera ara ẹni sunwọ̀n síi, àti ṣíṣe ìrànlọ́wọ́ fún ìdàgbàsókè nípasẹ̀ lílo oúnjẹ púpọ̀ sí i.[149]
  • Ètò Ìṣòwò àti Ìfúnnilókun Ìjọba (GEEP) jẹ́ ètò ìṣòwò kékeré tí ó ń ṣe àfojúsùn àwọn àgbẹ̀, àwọn oníṣòwò kékeré àti àwọn obìnrin ọjà pẹ̀lú àfiyèsí. Ètò yìí pèsè àwọn owó gbèsè láìsanwó fún àwọn olùrànlọ́wọ́ rẹ̀, èyí tí ó ń ran àwọn ènìyàn lọ́wọ́ láti dín iye owó ìbẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ìṣòwò kù ní Nàìjíríà. Àwọn ètò náà ní: TraderMoni, MarketMoni àti FarmerMoni.
  • Ètò Oúnjẹ fún Àwọn Ọmọ Ilé-ìwé ní Orílẹ̀-èdè (NHGSF) gbìyànjú láti mú kí àwọn ọmọ ilé-ìwé máa forúkọ sílẹ̀ ní ilé-ìwé nípa pípèsè oúnjẹ ọ̀fẹ́ fún àwọn ọmọ ilé-ìwé, pàápàá jùlọ àwọn tí wọ́n wà ní àwọn agbègbè aláìní àti àwọn tí kò ní ààbò oúnjẹ. Ètò náà ṣiṣẹ́ pẹ̀lú àwọn àgbẹ̀ agbègbè náà, ó sì fẹ́ fún àwọn obìnrin lágbára gẹ́gẹ́ bí olùṣe oúnjẹ, kíkọ́ àwùjọ àti láti mú kí ìdàgbàsókè ọrọ̀-ajé láti oko dé orí tábìlì dúró.

A ti ṣètò ètò náà tẹ́lẹ̀ láti ọ́fíìsì Igbákejì Ààrẹ Yemi Osinbajo, títí di ọdún 2019, nígbà tí wọ́n gbé ètò náà lọ sí Ilé-iṣẹ́ tuntun fún Àwọn Ọ̀ràn Ìrànlọ́wọ́, Ìṣàkóso Àjálù àti Ìdàgbàsókè Àwùjọ lábẹ́ Sadiya Umar Farouq . Nínú ọ̀rọ̀ rẹ̀ fún Ọjọ́ Òmìnira ọdún 2019, Ààrẹ sọ pé ìgbìmọ̀ náà jẹ́ nítorí àìní láti mú kí àwọn ètò náà wà ní ìpìlẹ̀.[150]

Igbogun ti ìwà ìbàjé

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Buhari holding a broom at a campaign rally in 2015.

Àdéhùn ohun ìjà tó tó bílíọ̀nù méjì dọ́là ni wọ́n tú àṣírí lẹ́yìn ìròyìn ìgbà díẹ̀ tí ìgbìmọ̀ ìwádìí Buhari lórí ríra ohun ìjà lábẹ́ ìjọba Goodluck Jonathan. Ìròyìn ìgbìmọ̀ náà fi hàn pé owó tí wọ́n ná sí owó tí kò tó bílíọ̀nù N643.8 àti owó tí wọ́n ná sí owó ilẹ̀ òkèèrè tó tó bílíọ̀nù méjì dọ́là lábẹ́ àkóso Goodluck Jonathan. Ìwádìí àkọ́kọ́ fi hàn pé ó ṣeé ṣe kí wọ́n ti san owó tó tó bílíọ̀nù méjì dọ́là fún ríra ohun ìjà láti gbógun ti ìṣọ̀tẹ̀ Boko Haram ní Nàìjíríà. Ìròyìn ìwádìí náà fi hàn pé owó tó tó bílíọ̀nù méjì dọ́là ni wọ́n fi sí ọ́fíìsì Olùdámọ̀ràn Ààbò Orílẹ̀-èdè fún ríra ohun ìjà láti gbógun ti ìṣọ̀tẹ̀, ṣùgbọ́n wọn kò ná owó náà fún ìdí tí wọ́n fi san owó náà. Ìwádìí lórí àdéhùn àìtọ́ yìí mú kí wọ́n mú Sambo Dasuki, Olùdámọ̀ràn Ààbò Orílẹ̀-èdè tẹ́lẹ̀ tó sọ̀rọ̀ nípa àwọn ọmọ Nàìjíríà pàtàkì tó wà nínú àdéhùn náà lẹ́yìn náà. Awọn ti a mẹnuba ati ti wọn mu ni Raymond Dokpesi, Alaga Emeritus ti DAAR Communications Plc, Attahiru Bafarawa, Gomina Ipinle Sokoto tẹlẹ, ati Bashir Yuguda, Minisita ti Ipinle fun Isuna tẹlẹ, Azubuike Ihejirika, Olori Oṣiṣẹ Ile-ogun, Adesola Nunayon Amosu, Oloye tẹlẹ ti Awọn Oṣiṣẹ Ile-iṣẹ afẹfẹ, Alex Badeh miiran ti mẹnuba.[151]

Ní ọjọ́ kọkànlélógún oṣù Kejìlá ọdún 2016, Ilé Iṣẹ́ Ìnáwó ti ìjọba àpapọ̀ kéde ìlànà ìfọ̀rọ̀wérọ̀ kan pẹ̀lú èrè 2.5%–5%.[152] Ète rẹ̀ ni láti gba ìwífún tàbí ìwífún tó báramu nípa: ìrúfin àwọn ìlànà ìnáwó, àìṣàkóso owó àti dúkìá gbogbogbòò, àìṣiṣẹ́ owó, jìbìtì, àti olè jíjà.[153]

Ní oṣù kẹsàn-án ọdún 2016, wọ́n fẹ̀sùn kan Ààrẹ Buhari lẹ́yìn tí ìròyìn kan tí wọ́n gbé jáde nínú ìwé ìròyìn rí i pé ó ń lo ọ̀rọ̀ ìdènà nígbà tí wọ́n ń ṣe ìfilọ́lẹ̀ ìpolówó àtúntò orílẹ̀-èdè tí wọ́n pè ní "Ìyípadà bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú mi". Wọ́n wá rí i pé ọ̀rọ̀ náà jáde láti inú ọ̀rọ̀ ìbẹ̀rẹ̀ Ààrẹ Amẹ́ríkà tẹ́lẹ̀ rí , Barack Obama, ní ọdún 2009.[154][155] Ààrẹ tọrọ àforíjì lẹ́yìn náà, wọ́n sì sọ pé "àwọn òṣìṣẹ́ tí wọ́n ní ìtara jù" ló fa àṣìṣe náà, wọ́n sì tún fún "Àwọn tí wọ́n ní ẹ̀bi" ní ẹ̀tọ́.[156][157] Ṣùgbọ́n, ní ọ̀sẹ̀ kan lẹ́yìn náà, wọ́n tún gba igbákejì olùdarí ní Ilé Ìgbìmọ̀ Aṣòfin tí wọ́n so mọ́ ọ̀rọ̀ náà, ààrẹ sì fi dá gbogbo ènìyàn lójú pé àwọn ti gbé àwọn ìgbésẹ̀ láti yẹra fún irú ìṣẹ̀lẹ̀ ìtìjú bẹ́ẹ̀ nípa lílo àwọn irinṣẹ́ oní-nọ́ńbà tí ó ń ṣàwárí ìdènà.[158]

Ní oṣù karùn-ún ọdún 2018, Ìgbìmọ̀ Àwọn Ẹ̀ṣẹ̀ Ìwà-Ìbàjẹ́ àti Owó-orí (EFCC), àjọ tó ń gbógun ti ìwà-ìbàjẹ́ ní Nàìjíríà, kéde pé àwọn ènìyàn 603 ní Nàìjíríà ni wọ́n ti dá lẹ́bi lórí ẹ̀sùn ìwà-ìbàjẹ́ láti ìgbà tí Buhari ti gba ipò ní ọdún 2015.[159] EFCC tún kéde pé fún ìgbà àkọ́kọ́ nínú ìtàn Nàìjíríà, àwọn adájọ́ àti àwọn olórí ológun pẹ̀lú àwọn olórí ogun tí wọ́n ti fẹ̀yìntì ni wọ́n ń fi ẹ̀sùn ìwà-ìbàjẹ́ kàn.[159] Àwọn ẹjọ́ tó yọrí sí rere ni a tún fi lé olórí EFCC ti Buhari, Ibrahim Magu, lọ́wọ́.[159] Lábẹ́ Buhari, Ilé Ẹjọ́ Àgbà Walter Onnoghen ni wọ́n dá lẹ́bi ní ọjọ́ kejìdínlógún oṣù kẹrin ọdún 2019, fún ìkéde ohun ìní èké.[160] Ní oṣù Kejìlá ọdún 2019, wọ́n gbé Mohammed Bello Adoke, Agbẹjọ́rò Àgbà ti Àpapọ̀ tẹ́lẹ̀ rí, lọ sí Nàìjíríà láti gbé ẹjọ́ wọn kalẹ̀ lórí ẹ̀sùn ìwà-ìbàjẹ́.[161] Ní oṣù kíní ọdún 2020, Transparency International ṣì fún Nàìjíríà ní iṣẹ́ tó kéré nínú àkójọ ìmọ̀ ìwà-ìbàjẹ́ rẹ̀.ref>"Why Nigeria Was Ranked Low in Corruption Index – Transparency International". 23 January 2020. Archived from the original on 7 April 2020. Retrieved 9 March 2020.  Unknown parameter |url-status= ignored (help)</ref>[162]

Ní oṣù Keje ọdún 2020, Ilé Iṣẹ́ Ìjọba Àpapọ̀ (DSS) mú Ibrahim Magu, alága EFCC nítorí pé ó ba àwọn ìròyìn ààbò jẹ́ nípa àwọn ìgbòkègbodò rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí olórí olùgbèjà ìwà ìbàjẹ́ ìjọba Buhari àti àwọn àìṣedéédéé owó tí wọ́n sọ. Lẹ́yìn náà, wọ́n fi Mohammed Umar rọ́pò rẹ̀.[163][164][165][166] Ní oṣù Kejìlá ọdún 2020, olórí ẹgbẹ́ òṣèlú ìyípadà owó ìfẹ̀yìntì tẹ́lẹ̀, Abdulrasheed Maina, tí wọ́n mú ní orílẹ̀-èdè Niger tí ó wà ní àdúgbò lẹ́yìn tí ó fòfin de beli, fara hàn ní ilé ẹjọ́ ní Abuja lórí ẹ̀sùn 12 ti jìbìtì àti ìfọwọ́sowọ́pọ̀ owó.[167] Wọ́n mú Ali Ndume, sínétọ̀ kan tí ó ń ṣojú fún Borno South, lẹ́yìn tí ó fòfin de beli náà pẹ̀lú.[168]

Àwọn ọ̀ràn ètò ààbò

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Niger Delta

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Nàìjíríà ni ibi ìpamọ́ epo robi kejì tó tóbi jùlọ ní Áfíríkà, àwọn ibi ìpamọ́ tí wọ́n ń rí ní agbègbè Niger Delta ní orílẹ̀-èdè náà. Ọ̀pọ̀ ọdún tí wọ́n fi ń ṣe epo ti ní ipa búburú lórí iṣẹ́ àgbẹ̀ àti iṣẹ́ ẹja nípasẹ̀ ìtújáde epo.[169] Ìjọba bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ àtúnṣe Hydrocarbon Pollution Remediation Project (HYPREP) láti ran lọ́wọ́ láti mú kí Ogoniland mọ́ nígbà tí àwọn gómìnà ìpínlẹ̀ mìíràn ní agbègbè náà fẹ́ irú ètò bẹ́ẹ̀. Wọ́n bẹ̀rẹ̀ HYPREP ní ọdún 2005 ṣùgbọ́n ó ti lọ́ra láti bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ àtúnṣe ní orí ilẹ̀ Ogoni.[169]

Síbẹ̀síbẹ̀, àwọn ìkọlù díẹ̀díẹ̀ ṣì ń wáyé lórí àwọn ilé iṣẹ́ epo láti ọwọ́ àwọn ẹgbẹ́ bíi Niger Delta Avengers . Èyí ti ní ipa pàtàkì lórí iṣẹ́ epo tí ó yọrí sí ìdínkù nínú àwọn ọjà tí wọ́n ń kó jáde àti owó tí ìjọba ń gbà.[170] Àwọn Avengers ń jà fún òmìnira ọrọ̀ ajé àti ìṣèlú tí ó pọ̀ sí i.[171]

Àwọn Mùsùlùmí Shia

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ẹgbẹ́ Islam ti Nigeria tí Sheikh Ibrahim Zakzaky ń darí jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹgbẹ́ pàtàkì ti àwọn Musulumi Shia ní orílẹ̀-èdè náà. Àwọn Musulumi ní Nigeria jẹ́ Sunni nígbà tí àwọn Shia kò pọ̀ tó nínú àwọn ènìyàn.[172] Lẹ́yìn tí wọ́n fi ẹ̀sùn kan ẹgbẹ́ náà pé ó kọlù Olórí Àwọn Ọmọ-ogun Tukur Buratai ní oṣù Kejìlá ọdún 2015, wọ́n yìnbọn lu ibùdó Zakzaky, èyí sì fa ọgọ́rọ̀ọ̀rún ikú nígbà tí wọ́n mú Zakzaky.[172] Wọ́n fi Zakzaky sílé fún ọdún mẹ́fà, yàtọ̀ sí ìrìn àjò ìtọ́jú ọjọ́ mẹ́ta sí India, títí tí wọ́n fi dá a lẹ́bi tí wọ́n sì tú u sílẹ̀ ní oṣù Keje ọdún 2021.[173]

Àwọn olùyapa Biafra

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ẹgbẹ́ kan tí ó yapa, Indigenous People of Biafra tí Nnamdi Kanu ń darí di olókìkí ní ọdún 2015 fún gbígbèrò òmìnira fún orílẹ̀-èdè kan tí ó yàtọ̀ sí Biafra.[172] Orílẹ̀-èdè olómìnira Biafra tí ó yapa ni wọ́n dá sílẹ̀ fún ìgbà díẹ̀ nígbà Ogun Abẹ́lé Nàìjíríà. Ní oṣù kẹwàá ọdún 2015, wọ́n mú Kanu nítorí ẹ̀sùn ìṣọ̀tẹ̀, lẹ́yìn náà ni wọ́n tún mú un, àwọn ìwọ́de lòdì sí ìhámọ́ rẹ̀ ní ọ̀pọ̀ ìpínlẹ̀ Gúúsù ìlà-oòrùn.[172] Lẹ́yìn náà, Kanu sá lọ sí òkèèrè, ó sì sá lọ sí ìta láti ṣe ìrànlọ́wọ́ fún ìṣọ̀tẹ̀ kékeré ní Gúúsù ìlà-oòrùn Nàìjíríà kí Interpol tó mú un, wọ́n sì mú un padà sí Nàìjíríà. Buhari pàṣẹ pé kí wọ́n pa àwọn ọmọ ẹgbẹ́ IPOB tí kò ní ohun ìjà.[174] Buhari ordered the massacre of unarmed members of the IPOB[175]

Boko Haram

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Láti ọdún 2015, ìjà lòdì sí àwọn oníjàgídíjàgan ti gba apá tuntun. Ní inú àwọn ẹgbẹ́ náà ti pín sí ẹ̀gbẹ́ Boko Haram àtijọ́ tí Abubakar Shekau ń ṣàkóso àti Islamic State ní Ìpínlẹ̀ Ìwọ̀ Oòrùn Áfíríkà tí Abu Musab al-Barnawi ń ṣàkóso. [176] Àwọn ẹgbẹ́ mìíràn tí Al-Qaeda ní Maghreb Islamic ń tọ́jú bíi Ansaru, tí wọ́n lé kúrò ní Mali nítorí Operation Serval tí àwọn ará Faransé ń ṣàkóso ti yọjú tí wọ́n sì fọwọ́sowọ́pọ̀ pẹ̀lú Boko Haram bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n jẹ́ alátakò wọn.[177] Èyí jẹ́ nítorí àìní, nítorí pé àwọn ẹgbẹ́ méjèèjì kò lè fi ara wọn sílẹ̀ nípa jíjà ara wọn.[178] Ní oṣù Kejì ọdún 2020, ó lé ní ọgọ́rùn-ún méjìléláàádọ́ta àwọn ọmọ ẹgbẹ́ Ansaru ni wọ́n pa nínú ìkọlù ọlọ́pàá ní Birnin Gwari.[179]

Ní oṣù kẹwàá ọdún 2016, ìjọba ṣe àdéhùn pẹ̀lú ẹgbẹ́ apanilaya Boko Haram, èyí tí ó mú kí wọ́n tú àwọn ọmọbìnrin Chibok 21 sílẹ̀.[180] Ní oṣù Kejìlá ọdún 2016, ìjọba ti gba ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn agbègbè tí Boko Haram ti gbà tẹ́lẹ̀, lẹ́yìn tí wọ́n sì ti gba igbó Sambisa, Buhari kéde pé wọ́n ti ṣẹ́gun Boko Haram ní ọ̀nà ìwádìí. Àwọn ọmọ ogun apanilaya lé nǹkan bí mílíọ̀nù méjì ènìyàn kúrò nílé wọn, àti pé ìgbàpadà àwọn ìlú náà ti ń fa àwọn ìpèníjà ìrànlọ́wọ́ nínú ìlera, ẹ̀kọ́ àti oúnjẹ.[181] Ní ọjọ́ kẹfà oṣù karùn-ún ọdún 2017, ìjọba Buhari tún gba ìdásílẹ̀ àwọn ọmọbìnrin 82 nínú 276 tí wọ́n jí gbé ní ọdún 2014, ní pàṣípààrọ̀ àwọn olórí Boko Haram márùn-ún.[182] Ní ọjọ́ keje oṣù karùn-ún ọdún 2017, Ààrẹ Buhari pàdé àwọn ọmọbìnrin Chibok 82 tí wọ́n tú sílẹ̀, kí ó tó lọ sí London, UK, fún ìtọ́jú àtẹ̀lé fún àìsàn kan tí a kò sọ.[183]

Shekau pa ara rẹ̀ lẹ́yìn tí àwọn alátakò ISWAP yí ẹgbẹ́ rẹ̀ ká ní oṣù karùn-ún ọdún 2021. Ní oṣù díẹ̀ lẹ́yìn náà, ọgọ́rọ̀ọ̀rún àwọn oníjàgídíjàgan “tí wọ́n ronú pìwàdà” jọ̀wọ́ ara wọn fún ìjọba, tí wọ́n sọ pé ọ̀pọ̀ nínú wọn jẹ́ olóòótọ́ sí Shekau.[184]

Iwa-ipa darandaran-agbẹ

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Agbègbè Middle Belt ti Nigeria ti ni ewu si awọn ija laarin awọn agbẹ ati awọn darandaran, awọn ẹgbẹ meji ti n gbiyanju lati gba ilẹ ti o le gbin fun jijẹ tabi ogbin ati wiwọle si omi.[172] Agbara ati iselu ti rogbodiyan naa pẹlu ipinya ẹya ati ẹsin pọ si lakoko ijọba Buhari bi awọn iṣẹlẹ ti awọn ija waye ni awọn apakan ni Gúúsù Nàìjíríà.[172] Nǹkan bi awọn ara ilu 300 ni a pa ni abule kan ni Ipinle Benue, Middle-Belt ti orilẹ-ede naa ati pe o ku nipa awọn alágbádá 40 ni Enugu ni Guusu ila oorun Nigeria. Iwa-ipa naa ti ni gbigbe ti o ju 250,000 awọn ara ilu lọ ti wọn n lọ si awọn ilu ti ko mura silẹ lati koju awọn aṣikiri ti n wọle.[185] Ija laarin awọn agbẹ ti ọpọlọpọ ninu wọn jẹ Kristiẹni ati awọn darandaran ti o jẹ Musulumi ti ru wahala ẹsin soke ko ṣe iranlọwọ nigbati aarẹ firanṣẹ awọn ọmọ ogun ologun lati gba awọn ologun Kristiẹni kuro ni ibọn lakoko ti awọn alariwisi n sọ pe idahun rẹ ti ko gbona si awọn darandaran malu ti o ni ihamọra.[185]

Ìgbìyànjú ijọba lati yanjú ija náa yori si Eto Ìyípadà Ẹranko Orilẹ-ede lati sọ awọn malu di olaju ati lati mu àgbègbè Middle Belt duro ṣinṣin.[185] Ni ọdun 2017, RUGA, ọrọ kúkúrú fun Àgbègbè Ijẹko Rural ṣugbọn ọrọ kan ti o tumọ si ibùgbé ni Fulani jẹ ojútùú ti a dabaa ti o wa lati inu awọn ijiroro lori eto iyipada.[185] RUGA ni lati ya awọn àgbègbè koríko sọtọ fun awọn darandaran bi wọn ṣe n ṣi lọ si gúúsù; sibẹsibẹ, ọpọlọpọ awọn ipinlẹ Gusu tako eyikeyi níní ilẹ ti ko ni imọran fun RUGA ati pe a da eto náà dúró.[185]

Ìwà ọ̀daràn àwọn àgbe ìbon Àríwá Nàìjíríà

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Láti ọdún 2015 lọ, Ìjọba Buhari ti jìyà pẹ̀lú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn iṣẹ́ olè ní Àríwá Nàìjíríà.[186] Wọ́n ti pe òpópónà Abuja sí Kaduna ní "ọ̀nà ìjínigbé", nítorí ìwà ìkà tí àwọn olè ń hù.[187] Ní oṣù Kejì ọdún 2020, Northern Elders Forum, àjọ kan tí ó jẹ́ ti ẹgbẹ́ òṣèlú àti àwùjọ, sọ pé ìjọba ti já àwọn ọmọ Nàìjíríà kulẹ̀ ní ti ààbò.[188]

Ní oṣù Keje ọdún 2021, nǹkan bí ènìyàn márùndínlọ́gọ́ta ni wọ́n jí gbé lójoojúmọ́, àwọn ọlọ́ṣà sì ń wá owó ìràpadà.[189] Àwọn ọlọ́ṣà mìíràn dojúkọ jíjí màlúù, ràkúnmí, àti àwọn ẹran ọ̀sìn mìíràn nígbà tí àwọn ẹgbẹ́ kan kọlu gbogbo àwọn abúlé àti àwọn agbègbè mìíràn tí ó gbòòrò sí i, wọ́n sì gba ìṣàkóso wọn. Ìwà ọ̀daràn yìí fa ìbẹ̀rù ìfọwọ́sowọ́pọ̀ láàárín àwọn ọlọ́ṣà àti àwọn oníjàgídíjàgan ní àríwá ìlà oòrùn, pẹ̀lú ìbẹ̀rù náà tí a fìdí rẹ̀ múlẹ̀ ní oṣù Kẹjọ ọdún 2021 nígbà tí Ilé Iṣẹ́ Iṣilọ Nàìjíríà ròyìn pé àwọn ẹgbẹ́ ọlọ́ṣà ńláńlá tí ó wà ní Zamfara ń rìnrìn àjò lọ sí Ìpínlẹ̀ Borno fún ìdánilẹ́kọ̀ọ́ láti ọ̀dọ̀ Boko Haram.[190]

Àwọn ọ̀ràn nípa orílẹ̀-èdè

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ìjọba Buhari gbé ìlànà Ruga tí ó ń fa àríyànjiyàn kalẹ̀ (ètò ìgbékalẹ̀ ènìyàn), tí a gbé kalẹ̀ láti yanjú ìjà láàárín àwọn darandaran Fulani àti àwọn àgbẹ̀ tí wọ́n ń gbé ní ìgboro. Ètò náà, tí a ti dá dúró lọ́wọ́lọ́wọ́, yóò “ṣẹ̀dá àwọn agbègbè tí a yà sọ́tọ̀ níbi tí àwọn darandaran yóò gbé, tí wọn yóò dàgbà tí wọn yóò sì tọ́jú màlúù wọn, tí wọn yóò máa ṣe wàrà àti àwọn iṣẹ́ mìíràn tí ó ní í ṣe pẹ̀lú iṣẹ́ màlúù láìsí pé wọ́n ń rìn kiri láti wá ilẹ̀ ìjẹko fún màlúù wọn.”[191]

A fi ẹ̀sùn kan Buhari wọ́n dari orílè-èdè gẹ́gẹ́bíi ológun

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Buhari dojúkọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ àríwísí ní ipò rẹ̀. Ní ọdún 2019, ìjọba rẹ̀ fara gbá àríwísí tó gbòòrò lórí ìwà àìtọ́ tí wọ́n hù sí Sowore[192], Ajìjàgbara Àwùjọ tó wà ní Amẹ́ríkà nígbà ìgbẹ́jọ́ rẹ̀, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ilé ẹjọ́ gbà á ní kí wọ́n fisile.[193] dẹ́bi fún ìgbésẹ̀ yìí gan-an, pẹ̀lú Sowore fúnra rẹ̀ tó sọ pé Buhari ti rú òfin ìlú rẹ̀.[194] Ní oṣù Kejìlá ọdún 2019, ìwé ìròyìn Punch ti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà sọ pé láti ìgbà náà lọ, wọn yóò pe ìjọba Buhari ní "ìjọba"[195] lẹ́yìn náà, wọn yóò sì pè é ní "General Buhari"[195] nítorí pé ìjọba rẹ̀ bíi ti ológun yàtọ̀ sí tiwantiwa.[196] Wọ́n tẹnumọ́ pé òun jẹ́ "aláṣẹ ológun", ìgbésẹ̀ kan tí àwọn ènìyàn gbà pẹ̀lú onírúurú àríwísí lórí ìkànnì àwùjọ.[197]

Àjàkálẹ̀ àrùn kárí-ayé covid-19

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Buhari meets with US Secretary of State Antony Blinken in 2021

Lẹ́yìn ìbúgbà àjàkálẹ̀ àrùn COVID-19 ní Nàìjíríà, Buhari dá ẹgbẹ́ òṣìṣẹ́ Ààrẹ sílẹ̀ fún ìdarí àrùn náà ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. [198] Ní ọjọ́ kẹtàlélógún oṣù kẹta, olórí òṣìṣẹ́ Buhari, Abba Kyari, ní àrùn COVID-19, èyí sì mú kí ìbẹ̀rù pé ó ṣeé ṣe kí Buhari ti ní àrùn náà, a sì fihàn pé àrùn náà kò ní àrùn náà.[199] Ní ọjọ́ ọgbọ̀n oṣù kẹta, Buhari kéde ìdènà fún ọ̀sẹ̀ méjì sí àwọn ìlú pàtàkì ní Abuja, Lagos àti Ogun.[200] Ní ọjọ́ kẹrìnlá oṣù kẹwàá, ẹgbẹ́ òṣìṣẹ́ ààrẹ lórí COVID-19 kìlọ̀ nípa ìgbì kejì tó lè ṣẹlẹ̀ “tí a kò bá tẹ̀lé àwọn ìlànà àti ìlànà náà dáadáa.[201]

ìfẹ̀hónúhàn fún Fòpin sí àwọn ọlọ́pàá SARS

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ní oṣù kẹwàá ọdún 2020, àwọn ìwọ́de lòdì sí ìwà ìkà ọlọ́pàá tí wọ́n sọ pé ó jẹ́ ti ẹgbẹ́ ọlọ́pàá pàtàkì ti ẹgbẹ́ ọlọ́pàá Nàìjíríà, Ẹgbẹ́ Àjọ Àtakò Olè-Olè (SARS) bẹ̀rẹ̀ ní ìlú Èkó àti àwọn ìlú ńlá mìíràn. Ẹgbẹ́ Ààrẹ End SARS tí kò ní àwọn olórí tí ó wà ní ìṣọ̀kan ju àwọn aṣòfin kékeré tí wọ́n ṣètò àwọn ìwọ́de àkọ́kọ́ lọ, ní ìbáramu pẹ̀lú ẹgbẹ́ Occupy Nigeria ti ọdún 2012.[202]

Ní ọjọ́ kejìlá oṣù kẹwàá, ọjọ́ kan lẹ́yìn tí àwọn olùṣe ìwọ́de kéde àwọn ìbéèrè wọn, Buhari kéde pípa SARS run, ó sì ṣèlérí “àtúnṣe ọlọ́pàá tó gbòòrò”.[203] Láti ìgbà òmìnira ní ọdún 1960, ẹgbẹ́ ọlọ́pàá Nàìjíríà ti wà ní iwájú nínú gbígbógun ti ìwà ọ̀daràn tó wà ní Nàìjíríà pẹ̀lú ìbílẹ̀ àwọn olè jíjà, ẹgbẹ́ òkùnkùn, ìtajà oògùn olóró, ìwà jìbìtì àti jíjí ènìyàn gbé ní ipa tó lágbára lórí agbára àwọn òṣìṣẹ́ wọn.[204] èyí sì fi ààyè sílẹ̀ fún àwọn ọmọ ẹgbẹ́ SARS láti lo agbára àti ṣe ìpànìyàn láìsí ìdájọ́.[205]

Ní ọjọ́ kẹtàlá oṣù kẹwàá, Mohammed Adamu, Olórí Àgbà ti Ọlọ́pàá, kéde ìdásílẹ̀ ẹgbẹ́ tuntun kan tí a pè ní Special Weapons and Tactics (SWAT) láti gba iṣẹ́ SARS.[206] Ìgbésẹ̀ yìí kò tẹ́ ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn olùṣe àfihàn lọ́rùn, tí wọ́n retí àtúnṣe pàtàkì sí ètò ọlọ́pàá.[207] Ní ọjọ́ kẹrìnlá oṣù kẹwàá, àwọn ìfihàn náà tẹ̀síwájú pẹ̀lú ó kéré tán àwọn olùṣe àtúnṣe mẹ́wàá tí wọ́n pa, àti àwọn ìjà líle tí ó wáyé láàrín àwọn olùṣe àtìlẹ́yìn fún SARS àti àwọn olùṣe àtìlẹ́yìn fún SARS pẹ̀lú ẹgbẹ́ olókìkí ti Presidential Guard Brigade tí ó dá sí ní olú ìlú àpapọ̀.[208]

Ní ọjọ́ kejìlá oṣù kẹfà ọdún 2021, Buhari pàṣẹ pé kí wọ́n kó àwọn ọmọ ẹgbẹ́ ọlọ́pàá orílẹ̀-èdè Nàìjíríà àti ti ẹgbẹ́ ọmọ ogun Nàìjíríà lọ sí orílẹ̀-èdè náà láti dènà àwọn ìwọ́de tí wọ́n gbèrò láti tako ìjọba. Ìjọba sọ pé ó jẹ́ láti dènà ìbàjẹ́ òfin àti ìlànà tí ó di àṣà nígbà àwọn ìwọ́de EndSARS ní oṣù kẹwàá ọdún 2020.[209]

Ìfòfindè Twitter

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Lẹ́yìn tí Buhari kọ ìwé kan lórí Twitter pé wọ́n ń halẹ̀ mọ́ àwọn ọmọ ogun Biafra ní gúúsù ìlà oòrùn Nàìjíríà ní ọjọ́ karùn-ún oṣù kẹfà ọdún 2021, Twitter pa àwọn ọ̀rọ̀ rẹ̀ rẹ́ gẹ́gẹ́ bí ìrúfin àwọn òfin iṣẹ́ wọn. Kò pẹ́ lẹ́yìn náà, ìjọba Nàìjíríà fòfin de Twitter kúrò ní orílẹ̀-èdè náà pátápátá.[210] Wọ́n mú ìfòfindè náà kúrò ní ọjọ́ kẹtàlá oṣù kìíní ọdún 2022, lẹ́yìn tí wọ́n sọ pé Twitter ti gbà láti forúkọ sílẹ̀ àwọn iṣẹ́ rẹ̀ ní Nàìjíríà àti láti san owó orí.[211]

Ètò ìjọ́ba ilẹ̀ òkèèrè

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Buhari with Iranian Supreme Leader Ali Khamenei, 23 November 2015.
Indian vice president Mohammad Hamid Ansari (left), Buhari (center) and Nigerian vice president Yemi Osinbajo at the State House in Abuja, 27 September 2016.
Buhari with US president Joe Biden, 2 November 2021

Buhari ṣàpèjúwe ìkọlù ológun tí ẹgbẹ́ ọmọ ogun Myanmar àti àwọn ọlọ́pàá ṣe sí àwọn Mùsùlùmí Rohingya gẹ́gẹ́ bí ìparẹ́ ẹ̀yà, ó sì kìlọ̀ nípa àjálù bí ìpakúpa ẹ̀yà Rwanda.[212]

Nígbà tí ó lọ sí Germany, tí ó sì dúró lẹ́gbẹ̀ẹ́ Chancellor Germany Angela Merkel,[213] Buhari tún sọ pé “Mi ò mọ ẹgbẹ́ tí ìyàwó mi jẹ́, ṣùgbọ́n ó jẹ́ ti ibi ìdáná mi àti yàrá ìgbàlejò mi àti yàrá kejì” [214] lẹ́yìn tí ìyàwó rẹ̀ ti gbà á nímọ̀ràn tẹ́lẹ̀ pé kí ó mú kí ipò rẹ̀ ga sí i.[214]

Buhari ni aarẹ akọkọ ti o pe fun adehun agbaye lati fopin si iwa-ipa si awọn obinrin ati awọn ọmọbirin.[215]

Lẹ́yìn ìṣàkóso orílẹ̀èdè (2023–2025)

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Buhari fi agbara le Bola Tinubu, arọ́pò rẹ̀ lọ́wọ́ ní ọjọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n oṣù karùn-ún ọdún 2023 ní agogo mẹ́wàá. am ( WAT ) níbi ayẹyẹ ìfìdíkalẹ̀ kan ní Eagle Square, Agbègbè Olú-ìlú Àpapọ̀. Ó fi ipò agbára sílẹ̀ ní Abuja lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ lẹ́yìn ayẹyẹ ìfìdíkalẹ̀ náà, ní ìbámu pẹ̀lú àṣà àwọn olórí orílẹ̀-èdè àti àwọn ààrẹ àtijọ́ padà sí ìpínlẹ̀ rẹ̀ ní Katsina níbi tí àwọn ọlọ́lá ìpínlẹ̀ àti àṣà ìbílẹ̀ ti gbà á tọwọ́tẹsẹ̀ kí ó tó fi ara rẹ̀ sílẹ̀ ní oko àti ipò ìdílé rẹ̀ ní Daura.[216]

Gẹ́gẹ́ bí apá kan nínú àwárí tí wọ́n ṣe nínú ẹjọ́ tí wọ́n gbé kalẹ̀ sí Gómìnà Banki Àárín Gbùngbùn Nàìjíríà tẹ́lẹ̀, Godwin Emefiele, Boss Mustapha, ọ̀kan lára àwọn òṣìṣẹ́ ìjọba Ààrẹ Buhari tẹ́lẹ̀, jẹ́rìí pé àwọn afurasi mẹ́ta kan jí owó $6.2 mílíọ̀nù (£4.9 mílíọ̀nù) láti banki àgbáyé, nípa lílo ìwé àṣẹ Buhari tí wọ́n ṣe.[217]

Ìpapòdà rẹ̀

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ní ọ̀sẹ̀ díẹ̀ ṣáájú ikú rẹ̀, Buhari, ẹni tí ó ti kúrò ní ìgbésí ayé gbogbogbò lẹ́yìn tí ó fi ipò sílẹ̀ ní ọdún 2023, rìnrìn àjò lọ sí London fún ìtọ́jú. Ó ń gba ìtọ́jú ní ilé ìwòsàn kan ní ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì fún ohun tí wọ́n pè ní àìsàn gígùn. Nígbà tí ó jẹ́ ààrẹ, ó ti gba ìtọ́jú ìṣègùn gígùn ní London, èyí tí ó fa àríwísí àti àníyàn nípa àìṣe kedere.[218]

Buhari kú sí ilé ìwòsàn kan ní ìlú London ní nǹkan bí agogo mẹ́rin ààbọ̀. pm (15:30 UTC),[219] ní ọjọ́ kẹtàlá oṣù keje ọdún 2025.[220] Ó jẹ́ ẹni ọdún méjìlélọ́gọ́rin.[221][222] Ní ọjọ́ kẹrìnlá oṣù keje, Igbákejì Ààrẹ Kashim Shettima dé sí London láti pàdé opó Buhari àti àwọn ọmọ rẹ̀, nígbà tí ó ń darí àwọn aṣojú àwọn aláṣẹ Nàìjíríà tí wọ́n fi ẹ̀sùn kàn láti dá òkú rẹ̀ padà sí Nàìjíríà.[223][224] Wọ́n dá ìsìnkú náà dúró ní ọjọ́ kan lẹ́yìn ìgbìmọ̀ pẹ̀lú ìdílé rẹ̀.[225][226] Wọ́n ṣe ìfilọ́lẹ̀ ìgbìmọ̀ kan tí George Akume darí láti sọ ìsìnkú Buhari di “ìsìnkú gbogbo ìpínlẹ̀”.[227]

Ní ọjọ́ kẹẹ̀ẹ́dógún oṣù keje ọdún 2025, wọ́n fi òkú Buhari, tí wọ́n fi àsíá orílẹ̀-èdè Nàìjíríà wé, ránṣẹ́ sí Nàìjíríà lórí ọkọ̀ òfurufú ààrẹ Nàìjíríà, wọ́n sì dé sí pápákọ̀ òfurufú Umaru Musa Yar'adua ní Katsina.[227][228][229] Ní ọjọ́ kan náà, wọ́n sin òkú rẹ̀ sí ilé rẹ̀ ní Daura, Ìpínlẹ̀ Katsina[230] ní ìbámu pẹ̀lú ìlànà ẹ̀sìn Islam.[231] Wọ́n ṣe ìsìnkú ìjọba lórí tẹlifíṣọ̀n,[232][233][234] wọ́n sì sin ín ní ìjọba èyí tí àwọn olórí ìjọba àti ìjọba tó wà nípò àti àwọn tó ti wà nípò tẹ́lẹ̀ láti Guinea-Bissau àti Niger wá síbẹ̀ pẹ̀lú.[235]

Ibu ọlá fún

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Buhari's second wife, Aisha Buhari

Lẹ́yìn ikú Buhari, Ààrẹ Nàìjíríà Bola Tinubu ṣàpèjúwe ogún rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí èyí tí ó pẹ́ tó sì ṣe pàtàkì sí ipa ọ̀nà tiwantiwa Nàìjíríà, ó sì kéde ọjọ́ méje ti ìbànújẹ́, pẹ̀lú àṣẹ láti gbé àsíá orílẹ̀-èdè náà ní ìdajì ibi fún ọjọ́ méje láti ọjọ́ kẹtàlá oṣù keje.[236][237] Tinubu pàṣẹ fún Igbákejì Ààrẹ Kashim Shettima láti rìnrìn àjò lọ sí United Kingdom láti bá òkú Buhari padà sí Nàìjíríà fún ìsìnkú rẹ̀. [224]

Àwọn ami ẹyẹ

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ami ẹyẹ ilé òkèèrè

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àmín ẹyẹ tí orílè-èdè Nàìjíríà

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àmín ẹyẹ ìbílè

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ní ọdún 2017, ìgbìmọ̀ àwọn ọba ìbílẹ̀ Gúúsù-Ìlà Oòrùn fi àwọn oyè olórí ti Enyioma I ti Ebonyi àti Ochioha I ti Igboland ṣe ọlá fún Ààrẹ Buhari.[247] Nígbà tí wọ́n fi ṣe ayẹyẹ rẹ̀, Ààrẹ náà ti ní oyè kan,[248] ti Ogbuagu I ti Igboland, nínú ètò àwọn ọba Nàìjíríà. Lẹ́yìn náà, wọ́n fún un ní òmíràn, Ikeogu I ti Igboland, ní ọdún tó tẹ̀lé e.[249][250]

Àwọn Ìtókasí

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
  1. ↑ "Muhammadu Buhari Presidential Candidate". thisisbuhari.com. Retrieved 8 February 2015.
  2. ↑ "Muhammad Buhari". Enyclopaedia Britannica. Retrieved 8 February 2015.
  3. ↑ Magnoswki, Daniel. "Buhari Goes From Nigeria's Change Champion to 'Baba Go Slow'". Bloomberg. Retrieved 6 September 2015.
  4. ↑ Buhari, Muhammadu. "From Baba Buhari Am Now Being Called Baba 'Go Slow' – 22/07/15". YouTube. Retrieved 6 September 2015.
  5. ↑ "Muhammadu Buhari | Biography & Facts | Britannica". www.britannica.com (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). 2023-05-29. Retrieved 2023-06-03.
  6. ↑ "President Buhari's inaugural speech on May 29, 2015". The Guardian Nigeria News - Nigeria and World News (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). 2019-05-29. Retrieved 2022-08-22.[Ìjápọ̀ tí kò ṣiṣẹ́ mọ́]
  7. ↑ Abang, Mercy (2019-05-29). "Nigeria's Muhammadu Buhari sworn in for second term as president". Google. Retrieved 2019-09-24.
  8. ↑ "Military Regime of Buhari and Idiagbon, January 1984 - August 1985". Archived from the original on 9 February 2020. Retrieved 12 September 2013.
  9. ↑ Max Siollun (October 2003). "Buhari and Idiagbon: A Missed Opportunity for Nigeria". Dawodu.com. http://www.dawodu.com/siollun3.htm. Retrieved 12 September 2013.
  10. ↑ "UPDATED: Buhari wins second term". Punch Newspapers. 27 February 2019. Archived from the original on 6 September 2019. Retrieved 30 August 2019. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  11. ↑ Stephanie Busari; Aanu Adeoye (27 February 2019). "Nigeria's President Muhammadu Buhari reelected, but opponent rejects results". CNN. Archived from the original on 1 October 2021. Retrieved 1 October 2021. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  12. ↑ "Nigeria's Buhari wins re-election, rival pursues fraud claim". Reuters. 27 February 2019. https://www.reuters.com/article/us-nigeria-election-idUSKCN1QG11U.
  13. ↑ Okere, Alexander (13 July 2025). "Former President Buhari Dies At 82". Channels Television. Retrieved 13 July 2025.
  14. ↑ Zuber, David (19 April 2022). "Muhammadu Buhari (1942– )". BlackPast.org. Retrieved 28 March 2025.
  15. ↑ Smith, David (31 March 2015). "Muhammadu Buhari: reformed dictator returns to power in democratic Nigeria". The Guardian. Archived from the original on 5 March 2017. Retrieved 27 March 2025. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  16. 1 2 Paden, John N. (2016). Muhammadu Buhari: The Challenges of Leadership in Nigeria. Huda Huda Publishing Company. pp. 3–10. ISBN 978-978-951-423-6. https://books.google.com/books?id=83c8nQAACAAJ. Retrieved 11 January 2025.
  17. ↑ M. G. Smith (1978). The Affairs Of Daura. pp. 327. https://archive.org/details/the-affairs-of-daura/page/326/mode/2up?q=Waziri.
  18. ↑ Kirk-Greene, A. H. M.; Hogben, S. J. (1 January 1966). The Emirates of Northern Nigeria: A Preliminary Survey of Their Historical Traditions. Internet Archive. Oxford University Press. pp. 155. https://archive.org/details/emiratesofnorthe0000ahmk/mode/2up?view=theater.
  19. ↑ Obotetukudo, Solomon (2011). The Inaugural Addresses and Ascension Speeches of Nigerian Elected and Non-elected presidents and prime minister from 1960–2010. University Press of America. p. 90.
  20. ↑ "President Muhammadu Buhari". The State house abuja. 2020. Archived from the original on 8 April 2025. Retrieved 7 May 2025. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  21. ↑ "Prominent Nigerians who share birthday month with President Buhari". guardian.ng (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). 18 December 2022. Retrieved 17 September 2023.
  22. ↑ Momoh 2000, p. 343.
  23. ↑ Momoh 2000, p. 65.
  24. ↑ Siddhartha Mitter (28 October 2015). "India can rival China in Nigeria, by being exactly what China is not: Open and free". Quartz. Archived from the original on 1 November 2015. https://web.archive.org/web/20151101070327/http://qz.com/534257/india-can-rival-china-in-nigeria-by-being-exactly-what-china-is-not-open-and-free/.
  25. ↑ Solomon Williams Obotetukudo (2010). The Inaugural Addresses and Ascension Speeches of Nigerian Elected and Non-Elected Presidents and Prime Minister, 1960–2010. University Press of America. pp. 91–92.
  26. ↑ "Nigeria : Constitution and politics". The Commonwealth. Archived from the original on 11 September 2019. Retrieved 5 January 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  27. ↑ "PRESIDENT MUHAMMADU BUHARI (GCFR) | Michael Okpara University of Agriculture, Umudike". Archived from the original on 13 June 2020. Retrieved 5 January 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  28. ↑ "Nigeriaroute.com". Archived from the original on 3 June 2016. Unknown parameter |url-status= ignored (help) Archived 12 June 2020 at the Wayback Machine.
  29. ↑ "This is how the 36 states were created". 23 October 2017. Archived from the original on 12 June 2020. Retrieved 5 January 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  30. ↑ Alapiki, Henry E (2005). "State Creation in Nigeria: Failed Approaches to National Integration and Local Autonomy". African Studies Review 48 (3): 49–65. doi:10.1353/arw.2006.0003. JSTOR 20065139.
  31. 1 2 Akinsanya, Adeoye A. (2013). An Introduction to Political Science in Nigeria. John Adebunmi Ayoade. p. 272. ISBN 978-0-7618-5743-3. https://books.google.com/books?id=WUySAAAAQBAJ&q=buhari+1983+chad&pg=PA272.
  32. ↑ [Ìjápọ̀ tí kò ṣiṣẹ́ mọ́]
  33. ↑ The Source Magazine Online Archived 23 July 2015 at the Wayback Machine.. Thesourceng.com. Retrieved on 4 November 2016.
  34. ↑ Matthews, Martin P. Nigeria: current issues and historical background. p. 121.
  35. ↑ "No to another Republic of Nigerian Army!". guardian.ng (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). 3 September 2023. Retrieved 17 September 2023.
  36. 1 2 Graf 1988, p. 149.
  37. ↑ Graf 1988, p. 150.
  38. ↑ Graf 1988, p. 153.
  39. ↑ "Nigeria: Repeal of Decree 2". refworld.org. 1 October 1998. Archived from the original on 20 January 2015. Retrieved 19 January 2015. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  40. ↑ "THE UNTOLD TALES OF GEN. BUHARI ... [a must read]". Naija Politica. 4 December 2014. Archived from the original on 20 January 2015. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  41. 1 2 "Nigeria's Muhammadu Buhari in profile". BBC News. 17 April 2011. https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12890807.
  42. ↑ "Nigeria: Human Rights Watch Africa". africa.upenn.eu. 10 May 1996. Archived from the original on 15 March 2015. Retrieved 19 January 2015. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  43. 1 2 "Fela Kuti, PoC, Nigeria" (PDF). amnesty.org. 2010. Archived from the original (PDF) on 4 April 2015. On numerous occasions he was detained and harassed by the authorities Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  44. ↑ Alex, Last (12 November 2012). "The foiled Nigerian kidnap plot". bbc.co.uk. Archived from the original on 24 November 2018. Retrieved 21 July 2018. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  45. ↑ "S-H-O-C-K-I-N-G!!! 5 starnge things you never knew about Buhari – By Nzeribe Enz". transparentnigeria.com. Nzeribe Enz. 20 October 2014. Archived from the original on 19 January 2015. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  46. ↑ 53 SUITCASES SAGA: Buhari blasts Atiku, Jonathan – Vanguard News Archived 6 April 2015 at the Wayback Machine.. Vanguardngr.com (21 March 2011). Retrieved on 4 November 2016.
  47. ↑ "My Stance On 'Non Disclosure' Remains Unshakable – Tunde Thompson". nationalnetworkonline.com. 9 October 2013. Archived from the original on 20 January 2015. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  48. ↑ Ogbondah, Chris (1991). "Origins and Interpretation of Nigerian Press Laws". Africa Media Review. http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/africa%20media%20review/vol5no2/jamr005002006.pdf. Retrieved 19 January 2015.
  49. ↑ "CCT Chairman Advocates Return of Decree 2 to punish Journalists". 7 June 2016. Archived from the original on 13 October 2023. Retrieved 17 September 2023. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  50. ↑ Nwachuku, Levi Akalazu; G. N. Uzoigwe (2004). Troubled Journey: Nigeria Since the Civil War. University Press of America. p. 192.
  51. ↑ Vreeland, James Raymond (19 December 2006). The International Monetary Fund: Politics of Conditional Lending. Routledge. p. 60. ISBN 978-0-415-37463-7. "Buhari proved his independence by pushing through economic austerity so severe it went beyond what many advised – all the while he refused IMF assistance."
  52. ↑ Mathews, Martin P. (1 May 2002). Nigeria: Current Issues and Historical Background. Nova Science Publishers, Inc.. p. 122. ISBN 978-1-59033-316-7. https://books.google.com/books?id=hTs6GpM4zDMC&q=buhari+imf&pg=PA122. Retrieved 19 January 2015.
  53. ↑ Graf 1988, p. 164.
  54. ↑ "Nigeria's Muhammadu Buhari in profile". bbc.co.uk. 11 December 2014. Archived from the original on 13 August 2018. Retrieved 21 July 2018. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  55. ↑ Clifford D. May (10 August 1984). "Nigeria's discipline campaign: Not sparing the rod". The New York Times. https://www.nytimes.com/1984/08/10/world/nigeria-s-discipline-campaign-not-sparing-the-rod.html.
  56. ↑ Graf 1988, p. 154.
  57. ↑ "Security and Anticrime Measures". country-data.com. June 1991. Archived from the original on 14 March 2015. Retrieved 19 January 2015. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  58. ↑ "Buhari: History and the Wilfully Blind". thisdaylive.com. 10 January 2015. Archived from the original on 13 January 2015. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  59. ↑ "Muhammadu Buhari, Nigeria's Strictest Leader". abiyamo.com. 2 July 2013. Archived from the original on 20 January 2015. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  60. ↑ "Expelled foreigners pouring out of Nigeria By The Associated Press". 5 May 1985. https://www.nytimes.com/1985/05/05/world/expelled-foreigners-pouring-ved=0CHwQ6AEwDw#v=onepageout-of-nigeria-by-the-associated-press.html.
  61. ↑ "Présidentielle nigériane : Muhammadu Buhari affrontera Goodluck Jonathan". jeuneafrique.com. 11 December 2014. Archived from the original on 4 December 2021. Retrieved 19 January 2015. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  62. ↑ "The crimes of Buhari-Wole Soyinka". saharareporters.com. 14 January 2007. Archived from the original on 20 January 2015. Retrieved 19 January 2015. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  63. ↑ My contract with Nigeria – Buhari. vanguardngr.com (17 March 2015)
  64. ↑ "Muhammadu Buhari". Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/biography/Muhammadu-Buhari. Retrieved 8 February 2015.
  65. ↑ Falola, Toyin; Heaton, Matthew M. (2008). A History of Nigeria. Cambridge University Press. ISBN 9781139472036. https://books.google.com/books?id=XygZjbNRap0C&pg=PR7.
  66. ↑ "Buhari: Most part of my detention was in a small bungalow in Benin". TheCable (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). 7 November 2016. Archived from the original on 13 October 2023. Retrieved 17 September 2023. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  67. ↑ Nwachukwu, John Owen (16 May 2017). "How Ibrahim Babaginda sent bags of money to Buhari – John Parden". Daily Post Nigeria (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Retrieved 17 September 2023.
  68. ↑ Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Paden
  69. ↑ "GidauniyarJihar Katsina | Katsina State". Gidauniya (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Archived from the original on 14 August 2024. Retrieved 16 July 2025. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  70. 1 2 "Development: PTF – shining in the gloom". June 1998. Archived from the original on 20 January 2012. Retrieved 4 November 2011. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  71. ↑ "The Buhari PTF Days: The Untold Story". Pointblank News (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). 14 December 2014. Archived from the original on 19 July 2020. Retrieved 17 July 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  72. ↑ Akhaine, Saxone (27 August 2001) Nigeria: Buhari Calls for Sharia in All States Archived 23 January 2015 at the Wayback Machine.
  73. ↑ "Insurgency and Buhari's call for full Sharia". vanguardngr.com. Viewpoint. 24 December 2014. Archived from the original on 19 January 2015. Retrieved 19 January 2015. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  74. ↑ Nigeria's Muhammadu Buhari in profile – BBC News Archived 13 August 2018 at the Wayback Machine.. Bbc.co.uk (31 March 2015). Retrieved on 4 November 2016.
  75. ↑ Iginla, Ademola (6 January 2015) A Great Message: Gen Buhari Tweets From His Heart This Morning. osundefender.org
  76. ↑ Boko Haram names Buhari, 5 others as mediators – Vanguard News Archived 19 January 2015 at the Wayback Machine.. Vanguardngr.com (1 November 2012). Retrieved on 4 November 2016.
  77. ↑ Stop Killing Boko Haram Members – Buhari Tells FG Archived 19 January 2015 at the Wayback Machine.. pointblanknews.com (2 June 2013)
  78. ↑ "Why we're yet to crush Boko Haram – Jonathan". vanguardngr.com. 13 December 2014. Archived from the original on 19 January 2015. Retrieved 19 January 2015. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  79. ↑ Has Nigeria's Niger Delta managed to buy peace? – BBC News Archived 19 November 2018 at the Wayback Machine.. Bbc.co.uk (1 May 2013). Retrieved on 4 November 2016.
  80. ↑ "Nigeria: Facts and figures". BBC News. 17 April 2007. http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/6508055.stm.
  81. ↑ "Buhari at 69: The leader Nigeria lacks – Daily Trust". dailytrust.com. 18 December 2011. Archived from the original on 13 October 2023. Retrieved 17 September 2023.
  82. ↑ "Huge win for Nigeria's Yar'Adua" Archived 26 April 2007 at the Wayback Machine., BBC News, 23 April 2007.
  83. ↑ Felix Onuah and Camillus Eboh, "Nigerian president picks ministers", Reuters (IOL), 4 July 2007.
  84. ↑ Emeka Mamah (18 March 2010). "Buhari Joins Congress for Progressive Change". Vanguard. Archived from the original on 19 October 2012. Retrieved 22 April 2011. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  85. ↑ "Summary of the 2011 Presidential election results". Archived from the original on 29 May 2011. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  86. ↑ "Nigerian Religious Leaders Advise Political Candidates". cfr.org. 12 December 2014. Archived from the original on 13 January 2015. Retrieved 19 January 2015. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  87. ↑ Soyombo, Fisayo (31 December 2014). "Opinion Will Muhammadu Buhari be Nigeria's next president?". aljazeera.com. Archived from the original on 11 January 2015. Retrieved 19 January 2015. In 2011, Buhari was accused of inciting the violence that followed his loss to Jonathan. The following year, he said "the dog and the baboon would all be soaked in blood" should the 2015 election be rigged. Buhari has shed blood before for his presidential ambition, some people believe. And they think he would do it again. Such a man, they reason, should never taste power. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  88. ↑ Ndujihe, Clifford; Idonor, Daniel (11 October 2011). "Post-election violence: FG panel report indicts Buhari". vanguardngr.com. Archived from the original on 19 January 2015. Retrieved 19 January 2015. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  89. ↑ "Buhari's Presidential Attempts And 2015 Chances". naij.com. November 2014. Archived from the original on 13 November 2014. Retrieved 21 January 2015. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  90. ↑ Festus Owete (21 April 2011). "Congress for Progressive Change considers going to court and Buhari declared that he will make Nigeria ungovernable for Jonathan. Since then the Boko Haram Sect has been bombing Nigerians". Next. Archived from the original on 4 March 2016. Retrieved 22 April 2011. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  91. ↑ "Buhari will not probe past corrupt Nigerian leaders if they repent – APC". premiumtimesng.com. 29 December 2014. Archived from the original on 19 January 2015. Retrieved 19 January 2015. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  92. ↑ "#Nigeria2015: Jonathan wants Buhari disqualified". premiumtimesng.com. 11 January 2015. Archived from the original on 18 January 2015. Retrieved 19 January 2015. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  93. ↑ "Buhari: Certificate nuisance!". vanguardngr.com. 6 January 2015. Archived from the original on 19 January 2015. Retrieved 19 January 2015. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  94. ↑ Ajasa, Femi. (8 May 2014) BUHARI TO BOKO HARAM: You're bigots masquerading as Muslims – Vanguard News Archived 9 May 2014 at the Wayback Machine.. Vanguardngr.com. Retrieved on 4 November 2016.
  95. ↑ Muhammed, Garba. (24 July 2014) Suicide bombs in Nigeria's Kaduna kill 82, ex-leader Buhari targeted Archived 21 August 2016 at the Wayback Machine. Reuters. Uk.reuters.com. Retrieved on 4 November 2016.
  96. ↑ Nigeria Opposition Leader Vows to Improve Security . Voanews.com (12 December 2014). Retrieved on 4 November 2016.
  97. ↑ "MEND replies PDP, says Buhari best candidate". punchng.com. 9 January 2015. Archived from the original on 10 January 2015. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  98. ↑ "Nigeria: l'ex-président Olusegun Obasanjo lâche Goodluck Jonathan". RFI. 18 February 2015. Archived from the original on 10 March 2015. Retrieved 4 March 2015. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  99. ↑ Colin Freeman (31 March 2015). "Muhammadu Buhari claims victory in Nigeria's presidential elections". The Telegraph. https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/nigeria/11507102/Muhammadu-Buhari-claims-victory-in-Nigerias-presidential-elections.html.
  100. ↑ "Historic succession complete as Buhari is sworn in as the president of Nigeria | Nigeria | The Guardian". amp.theguardian.com. 29 May 2015. Retrieved 17 September 2023.
  101. ↑ "Nigeria Presidential Elections Results 2019". BBC News. 26 February 2019. Archived from the original on 4 November 2020. Retrieved 23 May 2023. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  102. ↑ Oyeyemi, Tunji (29 May 2019). "2019 Presidential Inauguration Ceremony". FMIC. Retrieved 23 May 2023.
  103. 1 2 Erezi, Dennis (29 May 2019). "Buhari sworn in for second term". The Guardian. Retrieved 23 May 2023.
  104. ↑ "Nigerians got poorer in Muhammadu Buhari's first term". The Economist. ISSN 0013-0613. https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2019/05/30/nigerians-got-poorer-in-muhammadu-buharis-first-term.
  105. 1 2 Obadare, Ebenezer (2019). "Introduction: Nigeria – Twenty years of civil rule". African Affairs 121 (485): e75–e86. doi:10.1093/afraf/adz004.
  106. 1 2 "Executive exerts its privilege" (in en). Africa Confidential 60 (17). 30 August 2019. https://www.africa-confidential.com/article-preview/id/12727/Executive_exerts_its_privilege. Retrieved 23 October 2019."Executive exerts its privilege" (in en). Africa Confidential 60 (17). 30 August 2019. https://www.africa-confidential.com/article-preview/id/12727/Executive_exerts_its_privilege. Retrieved 23 October 2019.
  107. 1 2 "The Gang of 43 breaks cover" (in en). African Confidential 60. 26 July 2019. https://www.africa-confidential.com/article/id/12703/The_Gang_of_43_breaks_cover. Retrieved 23 October 2019.
  108. ↑ Adetayo, Olalekan (22 May 2016). "Buhari cancels two-day state visit to Lagos". The Punch (Abuja). http://punchng.com/buhari-cancels-two-day-state-visit-lagos/.
  109. ↑ Nwabughuiogu, Levinus (6 June 2016). "Buhari heads to London for medical treatment". Vanguard News. http://www.vanguardngr.com/2016/06/buhari-heads-london-medical-treatment/.
  110. ↑ Ifijeh, Martins (9 June 2016). "Nigeria: Meniere's Disease and Buhari's Health". Thisday Live (All Africa). http://allafrica.com/stories/201606090823.html.
  111. ↑ "Buhari Travelled Abroad Over Poor Health – Nigerians". Naij. https://www.naij.com/388658-buhari-travelled-abroad-over-poor-health-nigerians.html.
  112. ↑ Rahman, Tunde (11 June 2016). "On President Buhari's Health". ThisDay Live. http://www.thisdaylive.com/index.php/2016/06/11/on-president-buharis-health/.
  113. ↑ Kolawole, O'Femi (7 June 2016). "President Buhari's health and Aso Rock lies". The Cable. https://www.thecable.ng/president-buharis-health-aso-rock-lies.
  114. ↑ "Buhari not dead – Presidency" (in en-GB). Premium Times Nigeria. 21 January 2017. http://www.premiumtimesng.com/news/headlines/221184-buhari-not-dead-presidency.html.
  115. ↑ "Muhammadu Buhari extends medical leave in UK". Aljazeera. Archived from the original on 6 February 2017. Retrieved 6 February 2017. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  116. ↑ "Buhari fails to return – New Telegraph Nigerian Newspaper". Archived from the original on 8 February 2017. Retrieved 7 February 2017. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  117. ↑ Ismail Mudashir, "I won’t return until doctors are satisfied – Buhari" Archived 12 February 2017 at the Wayback Machine., Daily Trust, 12 February 2017.
  118. ↑ "Why I can’t return home now, by Buhari" Archived 13 February 2017 at the Wayback Machine., The Nation
  119. ↑ "XCLUSIVE: I won’t return until doctors are satisfied — Buhari" Archived 13 February 2017 at the Wayback Machine., Premium Times, 11 February 2017.
  120. ↑ adekunle (10 March 2017). "Ag. President, others receive Buhari in Presidential Villa". Vanguard News. Archived from the original on 10 March 2017. Retrieved 11 April 2017. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  121. ↑ Comrade, Ameh (10 March 2017). "Buhari returns to Nigeria". Daily Post Nigeria. Archived from the original on 10 March 2017. Retrieved 11 April 2017. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  122. ↑ "UPDATED: Buhari arrives Nigeria". Premium Times Nigeria. 10 March 2017. Archived from the original on 10 March 2017. Retrieved 11 April 2017. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  123. ↑ "Nigeria President Buhari: I've never been so sick". BBC News. 10 March 2017. https://www.bbc.com/news/world-africa-39228656.
  124. ↑ "Muhammadu Buhari returns home from London medical leave". Nigeria News. Al Jazeera. Archived from the original on 10 March 2017. Retrieved 11 April 2017. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  125. ↑ "Breaking: Osinbajo remains Acting President, says Buhari". Vanguard News. 10 March 2017. Archived from the original on 10 March 2017. Retrieved 11 April 2017. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  126. ↑ "#WhereIsBuhari: President Buhari Absent From May Day Rally". Sahara Reporters. 1 May 2017. Archived from the original on 9 August 2017. Retrieved 21 August 2017. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  127. ↑ Nathaniel, Soonest (2 May 2017). "Panic over Buhari's health: OBJ, IBB, Abdulsalami to meet secretly in Minna". naij.com. Archived from the original on 3 August 2017. Retrieved 21 August 2017. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  128. ↑ "Falana & Civil Society Leaders Urge President Buhari to take Medical Leave". BellaNaija. 2 May 2017. Archived from the original on 2 May 2017. Retrieved 2 May 2017. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  129. ↑ "Buhari To Work From Home Today • Channels Television". channelstv.com. 26 April 2017. Archived from the original on 12 August 2017. Retrieved 21 August 2017. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  130. ↑ "Nigeria's President Buhari urged to take medical leave". BBC News. 2 May 2017. https://www.bbc.com/news/world-africa-39778012.
  131. ↑ "Buhari's health needs urgent medical attention – Falana". dailypost.ng. 1 May 2017. Archived from the original on 3 August 2017. Retrieved 21 August 2017. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  132. ↑ "Muhammadu Buhari: Nigeria"s President urged to take medical leave". pulse.ng. 2 May 2017. Archived from the original on 29 August 2017. Retrieved 21 August 2017. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  133. ↑ Bolashodun, Oluwatobi (28 April 2017). "BREAKING: President Buhari absent at Friday Juma'at prayer in Aso Villa". naij.com. Archived from the original on 3 August 2017. Retrieved 21 August 2017. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  134. ↑ "Again, Buhari travels to UK for check-up, hands over to Osinbajo". 8 May 2017. http://www.vanguardngr.com/2017/03/buharill-still-travel-london-medicals-presidency/.
  135. ↑ "Buhari returns after lengthy UK medical treatment". www.aljazeera.com. Archived from the original on 20 August 2017. Retrieved 21 August 2017. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  136. ↑ Adeshida, Abayomi; Agbakwuru, Johnbosco; Nwabughiogu, Levinus; Ajayi, Omeiza. "After 104 days on medical vacation…Finally, Buhari returns". Vanguard. https://www.vanguardngr.com/2017/08/104-days-medical-vacation-finally-buhari-returns/.
  137. ↑ "Buhari returns from UK medical trip". Punch Newspapers. http://www.punchng.com/buhari-returns-from-uk-medical-trip/.
  138. ↑ Obadare, Ebenezer (May 2017). "Perspective: A Nigerian President's Disappointing Return". Current History 116 (790). doi:10.1525/curh.2017.116.790.194. http://www.currenthistory.com/Article.php?ID=1414.
  139. ↑ "Muhammadu Buhari, Nigeria's 'new broom' president in profile" (in en-GB). BBC News. 31 March 2011. https://www.bbc.com/news/world-africa-12890807.
  140. ↑ "Economy Thwarts Buhari" (in en). Afr Res Bull Econ 53 (4): 21242B–21244B. June 2016. doi:10.1111/j.1467-6346.2016.07042.x. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-6346.2016.07042.x.
  141. ↑ "Political schisms hit recovery and reform". African Confidential 57 (23). 18 November 2016. http://www.africa-confidential.com/article/id/11829/Political_schisms_hit_recovery_and_reform. Retrieved 18 November 2016.
  142. ↑ "Verbatim: Why I attempted absconding from office after becoming President — Buhari – OAK TV". oak.tv. Oak TV (Oak TV). Archived from the original on 3 January 2017. https://web.archive.org/web/20170103094211/https://oak.tv/attempted-absconding-officeri/.
  143. 1 2 Pilling, David (12 July 2017). "Nigeria has let a crisis go to waste". https://www.ft.com/content/2f7d3a24-66eb-11e7-8526-7b38dcaef614.
  144. ↑ "NIGERIA: A Turbulent Year". Afr Res Bull Econ 53 (5). 1 July 2016.
  145. ↑ "Buhari opens the war chest" (in en). Africa Confidential 58 (23). 17 November 2017. https://www.africa-confidential.com/article-preview/id/12169/Buhari_opens_the_war_chest. Retrieved 14 February 2018.
  146. ↑ Àṣìṣe ìtọ́kasí: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named vol6013
  147. ↑ Fahd, Abdulmalik (22 November 2016). "Is the N-Power programme key to delivering a campaign promise?". Ventures Africa (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Archived from the original on 1 July 2020. Retrieved 15 July 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  148. ↑ "National Social Investments Programme". N-SIP (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Archived from the original on 8 August 2020. Retrieved 15 July 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  149. ↑ "Full transcript of Buhari's interview with Bloomberg". Punch Newspapers (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). 21 June 2022. Retrieved 11 December 2022.
  150. ↑ "Buhari says N-Power, others will be institutionalised". October 2019. Archived from the original on 4 December 2021. Retrieved 5 August 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  151. ↑ "restsquared.blogg.se – Freeciv roads". restsquared.blogg.se (in Èdè Suwidiisi). Archived from the original on 7 September 2024. Retrieved 9 September 2024. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  152. ↑ "Federal Ministry of Finance introduces new whistleblowing initiative". Archived from the original on 6 February 2017. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  153. ↑ "Federal Ministry of Finance introduces new whistleblowing initiative – Newsletters – International Law Office". 6 February 2017. Archived from the original on 6 February 2017. Retrieved 9 September 2024. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  154. ↑ "Buhari and other leaders caught in plagiarism scandal". Naij.com. 10 January 2017. Archived from the original on 2 February 2017. Retrieved 27 January 2017. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  155. ↑ "Nigerian president apologizes for plagiarizing Obama in speech". The Guardian. Associated Press. 17 September 2016. https://www.theguardian.com/world/2016/sep/17/nigerian-president-apologizes-for-plagiarizing-obama-in-speech.
  156. ↑ "Nigeria's Buhari admits line plagiarised from Obama". Aljazeera. Archived from the original on 2 February 2017. Retrieved 27 January 2017. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  157. ↑ "Nigeria president blames aide for plagiarising Obama". BBC News. 17 September 2016. https://www.bbc.com/news/world-africa-37395605.
  158. ↑ "Buhari sacks own official over plagiarism of Obama's speech". Vanguard Newspaper. 28 September 2016. Archived from the original on 2 February 2017. Retrieved 27 January 2017. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  159. 1 2 3 "Nigeria: EFCC Secures 603 Convictions in Three Years - allAfrica.com". Archived from the original on 29 May 2018. Unknown parameter |url-status= ignored (help) Archived 28 April 2020 at the Wayback Machine.
  160. ↑ "CCT convicts Onnoghen of false assets declaration -". Premium Times Nigeria (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). 18 April 2019. Archived from the original on 12 June 2020. Retrieved 22 March 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  161. ↑ "Former Nigerian attorney general arrested, to face corruption charges – Xinhua | English.news.cn". www.xinhuanet.com. Archived from the original on 28 April 2020. Retrieved 13 July 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  162. ↑ "Nigeria drops, ranked fourth most corrupt in West Africa on TI corruption index". 23 January 2020. Archived from the original on 28 February 2020. Retrieved 9 March 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  163. ↑ "Security agents arrest EFCC chairman Ibrahim Magu" (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). 6 July 2020. Archived from the original on 12 July 2020. Retrieved 13 July 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  164. ↑ Nwachukwu, John Owen (13 July 2020). "EFCC: Ibrahim Magu opens up on 'N550b missing interest'". Daily Post Nigeria (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Archived from the original on 13 July 2020. Retrieved 13 July 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  165. ↑ Olisah, Chike (10 July 2020). "Buhari appoints new Ag. Chairman of EFCC, gives reason for Magu's suspension". Nairametrics (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Archived from the original on 13 July 2020. Retrieved 13 July 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  166. ↑ Mac-Leva, Fidelis; Mutum, Ronald; Jimoh, Abbas (12 July 2020). "All eyes on new EFCC helmsman, Mohammed Umar". Daily Trust (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Archived from the original on 13 July 2020. Retrieved 13 July 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  167. ↑ "Maina: Former Pension Reform Taskforce boss collapse for Abuja court". BBC News. 3 December 2020. https://www.bbc.com/pidgin/tori-55175746.
  168. ↑ "Aisha Buhari, Magu, Others: Top Political Scandals In 2020". Sahara Reporters. 22 December 2020. http://saharareporters.com/2020/12/22/aisha-buhari-magu-others-top-political-scandals-2020.
  169. 1 2 "The oil clean-up that didn't?" (in en). Africa Confidential 60 (18). 13 September 2019. https://www.africa-confidential.com/article-preview/id/12746/The_oil_clean-up_that_didn%27t.
  170. ↑ "Danegeld in the Delta; The Niger Delta Avengers". The Economist. 25 June 2016. https://www.economist.com/news/leaders/21701124-nigerias-turbulent-oilfields-cannot-be-pacified-bribing-rebels-danegeld-delta.
  171. ↑ "Niger Delta Groups Deny Militants Have Ties To Political 'Looters', Call For Autonomy In Delta Area". Sahara Reporters. Retrieved 17 September 2023.
  172. 1 2 3 4 5 6 "Nigeria's security under Buhari". Strategic Comments 22 (6): iii–v. 2 July 2016. doi:10.1080/13567888.2016.1229389.
  173. ↑ "Nigerian court acquits Shia leader el-Zakzaky of all charges". Al Jazeera. Archived from the original on 31 August 2021. Retrieved 1 September 2021. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  174. ↑ Oyero, Ezekiel (29 June 2021). "UPDATED: Nnamdi Kanu re-arrested, returned to Nigeria – Malami". Premium Times Nigeria (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Archived from the original on 10 November 2022. Retrieved 10 November 2022. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  175. ↑ "Nigeria: At least 115 people killed by security forces in four months in country's Southeast". Amnesty International (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). 5 August 2021. Archived from the original on 16 July 2025. Retrieved 15 July 2025. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  176. ↑ "Boko Haram's Factional Feud". Council on Foreign Relations (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Archived from the original on 5 July 2020. Retrieved 14 February 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  177. ↑ "Islamists Ansaru claim attack on Mali-bound Nigeria troops: paper – Yahoo! News". 2 February 2013. Archived from the original on 2 February 2013. Retrieved 14 February 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  178. ↑ Gaffey, Conor (4 April 2016). "What is the other militant Islamist group in Nigeria besides Boko Haram?". Newsweek (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Archived from the original on 12 June 2020. Retrieved 14 February 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  179. ↑ "Police storm ANSARU terrorists' camp, neautralise 250 terrorists, bandits". Vanguard News (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). 5 February 2020. Archived from the original on 7 February 2020. Retrieved 14 February 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  180. ↑ Porter, Steven (5 January 2017). "Schoolgirl hostage found almost three years after Boko Haram capture". Christian Science Monitor (Boston).
  181. ↑ Fick, Maggie (28 November 2016). "Boko Haram leaves traumatic legacy". Financial Times.
  182. ↑ "Nigeria exchanges 82 Chibok girls kidnapped by Boko Haram for prisoners". Reuters. 7 May 2017. https://www.reuters.com/article/us-nigeria-security-idUSKBN1820P1.
  183. ↑ "Buhari Departs for London After Receiving Chibok Girls". 8 May 2017. Archived from the original on 10 May 2017. Retrieved 7 June 2017. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  184. ↑ Maclean, Ruth; Alfa, Ismail (23 September 2021). "Thousands of Boko Haram Members Surrendered. They Moved In Next Door." (in en-US). The New York Times. ISSN 0362-4331. https://www.nytimes.com/2021/09/23/world/africa/boko-haram-surrender.html.
  185. 1 2 3 4 5 "High risks, low politics" (in en). Africa Confidential 60 (16). 9 August 2019. https://www.africa-confidential.com/article-preview/id/12716/High_risks%2c_low_politics. Retrieved 23 October 2019.
  186. ↑ "Banditry in Nigeria: A brief history of a long war". Punch Newspapers (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). 27 December 2018. Archived from the original on 12 June 2020. Retrieved 14 February 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  187. ↑ "Abuja-Kaduna Highway of Kidnapping". Daily Trust (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). 16 July 2017. Archived from the original on 12 June 2020. Retrieved 14 February 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  188. ↑ "ICYMI: Buhari has failed Nigerians, say northern elders". Punch Newspapers (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). 10 February 2020. Archived from the original on 14 February 2020. Retrieved 14 February 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  189. ↑ "Nigerians Are Being Kidnapped For Ransom — But This Time It's Not Boko Haram". https://www.npr.org/2021/07/14/1016093356/nigerians-are-being-kidnapped-for-ransom-but-this-time-its-not-boko-haram.
  190. ↑ "'Bandits travelling from Zamfara to Borno for terrorist training'". Punch Newspapers (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). 29 July 2021. Archived from the original on 13 October 2023. Retrieved 17 September 2023. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  191. ↑ "Rethinking the Ruga policy". Latest Nigeria News, Nigerian Newspapers, Politics (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). 5 July 2019. Archived from the original on 12 June 2020. Retrieved 7 April 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  192. ↑ "End Unfair Trial Of Sowore, Amnesty International Tells Nigerian Government". Sahara Reporters. 11 March 2020. Archived from the original on 11 April 2020. Retrieved 11 April 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  193. ↑ "Court grants Sowore N100m bail, requests N50m security deposit". Punch Newspapers (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). 4 October 2019. Archived from the original on 11 April 2020. Retrieved 11 April 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  194. ↑ Ogundipe, Samuel (14 November 2019). "Sowore speaks from custody, says Buhari out to destroy civic space". Premium Times Nigeria (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Archived from the original on 11 April 2020. Retrieved 11 April 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  195. 1 2 "Buhari: The general and the democracy". Punch Newspapers (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). 17 December 2019. Archived from the original on 11 April 2020. Retrieved 11 April 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  196. ↑ "Nigerian newspaper says it will now call President Buhari a 'military dictator'". CNN (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). 11 December 2019. Archived from the original on 11 April 2020. Retrieved 11 April 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  197. ↑ Opejobi, Seun (11 December 2019). "Nigerians react as Punch changes Buhari's title to 'Major General'" (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Archived from the original on 11 April 2020. Retrieved 11 April 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  198. ↑ Daka, FTerhemba (10 March 2020). "Buhari names task force on coronavirus". The Guardian. Archived from the original on 13 June 2020. Retrieved 7 April 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  199. ↑ "President Buhari's Top Aide Tests Positive for Coronavirus in Nigeria". Council on Foreign Relations (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Archived from the original on 9 April 2020. Retrieved 7 April 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  200. ↑ "Nigeria announces lockdown of major cities to curb coronavirus". www.aljazeera.com. Archived from the original on 19 June 2020. Retrieved 7 April 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  201. ↑ Ajimotokan, Olawale (13 October 2020). "Nigeria May Witness Second Wave of Covid-19, Says PTF". allAfrica (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Archived from the original on 8 November 2020. Retrieved 15 October 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  202. ↑ Attiah, Karen. "Opinion: For the sake of democracy, Nigeria's #EndSars campaign against police brutality must prevail" (in en-US). The Washington Post. ISSN 0190-8286. https://www.washingtonpost.com/opinions/2020/10/13/sake-democracy-nigerias-endsars-campaign-against-police-brutality-must-prevail/.
  203. ↑ "Sars ban: Two dead in Nigeria police brutality protests" (in en-GB). BBC News. 12 October 2020. https://www.bbc.com/news/world-africa-54506567.
  204. ↑ "The price of underpolicing". TheCable (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). 3 August 2020. Archived from the original on 4 December 2021. Retrieved 15 October 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  205. ↑ Angela Ukomadu; Felix Onuah (13 October 2020). "Nigeria's Buhari promises police reform; one protester killed" (in en). Reuters. https://www.reuters.com/article/us-nigeria-protests-police-idUSKBN26X1RE.
  206. ↑ "IGP announces new squad "SWAT" to replace SARS". The Guardian. 13 October 2020. Archived from the original on 16 October 2020. Retrieved 15 October 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  207. ↑ "Nigeria's youth finds voice in police brutality protests". France 24 (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). 14 October 2020. Archived from the original on 20 October 2020. Retrieved 15 October 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  208. ↑ "#ENDSARS: Soldiers attack Protesters, Journalists in Abuja". Vanguard News (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). 13 October 2020. Archived from the original on 14 October 2020. Retrieved 15 October 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  209. ↑ "End Sars". Premium Times. Azagba. 12 June 2021. Archived from the original on 12 June 2021. Retrieved 12 June 2021. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  210. ↑ "Nigeria ends its Twitter ban after seven months". Aljazeera (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Retrieved 11 April 2022.
  211. ↑ "Twitter agrees to open office in Nigeria – Lai Mohammed". The Guardian (Nigeria). 11 August 2021. https://guardian.ng/news/twitter-agrees-to-open-office-in-nigeria-lai-mohammed/.
  212. ↑ "Nigerian president likens Myanmar crisis to Bosnia, Rwanda genocides". Reuters. 19 September 2017. https://www.reuters.com/article/us-myanmar-rohingya-un-nigeria/nigerian-president-likens-myanmar-crisis-to-bosnia-rwanda-genocides-idUSKCN1BU26Q.
  213. ↑ "World's Most Powerful Women". Forbes (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Archived from the original on 20 September 2017. Retrieved 11 April 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  214. 1 2 "Nigeria's President Buhari: My wife belongs in kitchen" (in en-gb). BBC News. 14 October 2016. https://www.bbc.com/news/world-africa-37659863.
  215. ↑ Matthew, Agbaje (26 September 2021). "Group lauds Buhari over treaty to end violence against women, girls". WuzupNigeria (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Archived from the original on 7 July 2022. Retrieved 7 July 2022. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  216. ↑ Angbulu, Stephen (29 May 2023). "Buhari arrives Daura hometown⁣⁣". Punch Newspapers (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Archived from the original on 29 May 2023. Retrieved 29 May 2023. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  217. ↑ "Nigerian ex-President Muhammadu Buhari's signature forged to withdraw $6m, court hears" (in en-GB). 14 February 2024. https://www.bbc.com/news/world-africa-68282228.
  218. ↑ Ateboh (3 July 2025). "EXCLUSIVE: Ex-President Buhari is ill, hospitalised abroad". Premium Times Nigeria. Archived from the original on 14 July 2025. Retrieved 15 July 2025. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  219. ↑ "Nigeria's ex-President Muhammadu Buhari dies in London aged 82". Al Jazeera. Retrieved 15 July 2025.
  220. ↑ Ugo, Chima Joseph (13 July 2025). "Breaking: Ex-President Buhari Dies at 82". Prime 9ja Online. ISSN 3092-8907. https://www.prime9ja.com.ng/2025/07/ex-president-buhari-dies-at-82.html.
  221. ↑ "Former Nigerian leader Muhammadu Buhari dies aged 82". BBC News. 13 July 2025. Retrieved 13 July 2025.
  222. ↑ Smith, Harrison. "Muhammadu Buhari, Nigerian president and ex-military ruler, dies at 82". The Washington Post. https://www.washingtonpost.com/obituaries/2025/07/13/muhammadu-buhari-nigeria-dead/.
  223. ↑ Nwachukwu, John Owen (14 July 2025). "Shettima visits Aisha, Buhari's children in London [PHOTOS"]. Nigeria Daily Post. https://dailypost.ng/2025/07/14/shettima-visits-aisha-buharis-children-in-london-photos/.
  224. 1 2 "Buhari to be buried in Nigeria as Tinubu orders Shettima to go to UK". Premium Times Nigeria. 13 July 2025. Archived from the original on 13 July 2025. Retrieved 13 July 2025. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  225. ↑ Sunday, Ochogwu (14 July 2025). "Buhari's burial date shifted". Daily Post Nigeria. https://dailypost.ng/2025/07/14/buharis-burial-date-shifted/.
  226. ↑ Dzirutwe, MacDonald (14 July 2025). "Nigeria's former leader Buhari to be buried on Tuesday, official says". Reuters. https://www.reuters.com/world/africa/nigerias-former-leader-buhari-be-buried-tuesday-official-says-2025-07-14/.
  227. 1 2 Ariemu, Ogaga (15 July 2025). "Buhari's body departs UK for Nigeria". Daily Post Nigeria. https://dailypost.ng/2025/07/15/buharis-body-departs-uk-for-nigeria/.
  228. ↑ Abubaker, Mansur (15 July 2025). "Ex-Nigerian President Buhari to be buried at home". BBC News. https://www.bbc.com/news/articles/c93kxl08glwo.
  229. ↑ Umar, Abdurrahman; Emgobiambu (15 July 2025). "UPDATED: Buhari's Body Arrives In Daura For Burial". Channels TV. https://www.channelstv.com/2025/07/15/just-in-buharis-body-arrives-in-katsina/.
  230. ↑ "JUST IN: Katsina govt announces date, place of Buhari's burial". Premium Times. 14 July 2025. https://www.premiumtimesng.com/news/top-news/807090-just-in-katsina-govt-announces-date-place-of-buharis-burial.html.
  231. ↑ "Ex-Nigeria President Buhari buried at home". BBC. 15 July 2025. https://www.bbc.com/news/articles/c93kxl08glwo.
  232. ↑ TVC News Nigeria (15 July 2025). "Live Coverage of Former President Muhammadu Buhari's State Funeral". YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=fN2HPy3qUOk.
  233. ↑ "BREAKING: Ex-President Buhari's Body Arrives In Katsina For State Burial". Sahara Reporters. 15 July 2025. https://saharareporters.com/2025/07/15/breaking-ex-president-buharis-body-arrives-katsina-state-burial.
  234. ↑ "Final salute: Nigeria bids Buhari emotional farewell". Punch Newspapers. 15 July 2025. Retrieved 16 July 2025.
  235. ↑ "Former Nigerian president Buhari buried at family compound". France 24. 15 July 2025. https://www.france24.com/en/live-news/20250715-former-nigerian-president-buhari-buried-at-family-compound.
  236. ↑ "President Tinubu Mourns Buhari's Passing, Orders VP Shettima to Bring Late Leader's Body Home". TG News. 13 July 2025. Retrieved 13 July 2025.
  237. ↑ "Nigeria declares seven days of mourning for ex-President". 14 July 2025. Archived from the original on 14 July 2025. Retrieved 14 July 2025. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  238. ↑ "President receives Benin Republic's highest honour". Pulse Nigeria. 3 August 2015. Retrieved 18 July 2025.
  239. ↑ Thompson, Ayomide (15 March 2016). "Buhari recognised for 'personal integrity and exemplary leadership' in Equatorial Guinea". Ventures Africa (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Archived from the original on 8 June 2021. Retrieved 18 July 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  240. ↑ "PHOTOS: Buhari receives Guinea Bissau highest honours, inaugurates road". thenationonlineng.net. 8 December 2022. Archived from the original on 2 September 2024. Retrieved 2 September 2024. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  241. ↑ Ahmad, Bashir (26 July 2019). "IN PICS: President @GeorgeWeahOff confers "The Grand Cordon of the Knighthood of Venerable Order of the Pioneers", Liberia's highest honour on President @MBuhari today in Monrovia, at the Liberia's 172nd Independence Anniversary.". Twitter. Archived from the original on 8 June 2021. Retrieved 8 June 2021. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  242. ↑ Oweh, Innocent (27 July 2019). "Buhari Bags Liberia's Order of Knighthood, Deploys 50 Technical Aid Corps". Independent Nigeria. Archived from the original on 8 June 2021. Retrieved 8 June 2021. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  243. ↑ "Galaxy Television | President Buhari Receives Highest Niger Republic Award". www.galaxytvonline.com.
  244. ↑ "Buhari's Portugal award, a testament to his unique leadership – APC". PM News. Nigeria. 3 July 2022. Archived from the original on 19 August 2024. Retrieved 19 August 2024. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  245. ↑ "President Muhammadu Buhari receives the Highest National Honour of the Republic of Senegal "L' Ordre National de Lion Senegal" in Dakar on 7th July 2022 –". Tlivemedia.com. 8 July 2022. Archived from the original on 15 September 2024. Retrieved 19 August 2024. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  246. ↑ "Nigeria". Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Serbia. Retrieved 18 July 2025.
  247. ↑ Jonathan, Zovoe (14 November 2017). "Buhari Receives Igbo Chieftaincy Titles". Punch. https://punchng.com/photos-buhari-receives-igbo-chieftaincy-titles/.
  248. ↑ "Abia Monarchs Chide Member Over Award Of Chieftaincy Title To Buhari". The Guardian. https://m.guardian.ng/news/nigeria/national/abia-monarchs-chide-member-over-award-of-chieftaincy-title-to-buhari/.
  249. ↑ Yassar, Ameen K. (3 December 2018). "Gov. Ganduje Receives Igbo Chieftaincy Title For President Buhari". PrNews. https://prnigeria.com/2018/12/03/ganduje-igbo-chieftancy-title/.
  250. ↑ "President Muhammadu Buhari" (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). The Statehouse, Abuja. Archived from the original on 28 June 2020. Retrieved 28 May 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)


[1]

  1. ↑ Graf 1988.
Jẹ́ kíkójáde láti "https://yo.wikipedia.org/w/index.php?title=Muhammadu_Buhari&oldid=614015"