Jump to content

Bọ́lá Tinúbú

Lát'ọwọ́ Wikipedia, ìwé ìmọ̀ ọ̀fẹ́
Bola Tinubu
12th Gómìnà Ìpínlẹ̀ Èkó 16th Ààrẹ Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà Ààrẹ Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà
Ààrẹ Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà
May,2023 – Till date
Ààrẹ16th Ààrẹ Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà
AsíwájúBuba Marwa (military admin.)
Arọ́pòBabatunde Fashola
Àwọn àlàyé onítòhún
Ọjọ́ìbí29 Oṣù Kẹta 1952 (1952-03-29) (ọmọ ọdún 74)
Lagos State, Nigeria
Ẹgbẹ́ olóṣèlúAll Progressive Congress
(Àwọn) olólùfẹ́Olúrẹ̀mí Tinubu
OccupationPolitician

Asíwájú Bọ́lá Ahmed Adekunle Tinúbú (GCFR) tí wọ́n bí ní ọjọ́ Ọjọ́ kàndínlọ́gbọ̀n oṣù Kẹ́ta, ọdun 1952 jẹ́ olósèlú Nàìjíríà tí o jẹ́ Ààrẹ Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí wọ́n ṣe ìbúra fún lọ́jọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n oṣù karùn-ún ọdún 2023 lẹ́yìn tí ó jáwé olúborí nínú ìdìbò ààrẹ ọdun 2023.[1] Ó jẹ́ Gómìnà-àná Ìpínlẹ̀ Èkó láàrin ọjọ́ kọkàndílọ́gbọ̀n oṣù kaàrún ọdún 1999 títí di ọjọ́ kọkàndílọ́gbọ̀n oṣù kaàrún ọdún 2007.[2] ó sì tún jẹ́ Sénétọ̀ tó ṣojú ìwọ̀ oòrùn ìpínlẹ̀ Èkó (Lagos West) nígbà Ìjọba Olómìnira Kẹta.

Tinubu lo ìgbà ọ̀dọ́ rẹ̀ ní gúúsù ìwọ̀-oòrùn Nàìjíríà, lẹ́yìn náà ó lọ sí Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà, níbi tí ó ti kẹ́kọ̀ọ́ ìṣirò owó (Accounting) ní Chicago State University. Ó padà sí Nàìjíríà ní ǹkan bí ọdún 1980, ó sì bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ pẹ̀lú Mobil Nigeria gẹ́gẹ́ bí oníṣirò owó, kí ó tó wọ inú òṣèlú gẹ́gẹ́ bí Oldham fún ipò sénétọ̀ fún iwọ̀ oòrùn ìpínlẹ̀ Èkó (Lagos West) ní ọdún 1992 lábẹ́ àsíá ẹgbẹ́ òsèlú Social Democratic Party. Lẹ́yìn tí alákòóso ológun Sani Abacha tú Sénétì ká ní ọdún 1993, Tinubu lọ fi ara pamọ́, ó sì di ajàfẹ́tọ̀ọ́ fún ìdápadà ìjọba tiwa-n-tiwa gẹ́gẹ́ bí ọmọ ẹgbẹ́ National Democratic Coalition.[3]

Nínú ìdìbò gómìnà Ìpínlẹ̀ Èkó àkọ́kọ́ lẹ́yìn ìpadà sí ìjọba alágbádá, Tinubu ṣẹ́gun pẹ̀lú àlàfo ńlá gẹ́gẹ́ bí ọmọ ẹgbẹ́ Alliance for Democracy. Ọdún mẹ́rin lẹ́yìn ìgbà náà, ó tún ṣẹ́gun láti lo sáà rẹ̀ fún ìgbà kejì. Lẹ́yìn tí ó fi ipò sílẹ̀ ní ọdún 2007, ó kó ipa pàtàkì nínú dídá ẹgbẹ́ òsèlú All Progressives Congress (APC) sílẹ̀ ní ọdún 2013. Ní ọdún 2023, wọ́n yàn án sípò Ààrẹ, lẹ́yìn tí ó ṣẹ́gun Atiku Abubakar àti Peter Obi.[4]

Lábẹ́ ìṣèjọba rẹ̀, ìjọba fòpin sí àwọn ìrànwọ́ owó lórí epo tí ó ti wà tẹ́lẹ̀, pẹ̀lú pípa ìṣòro owó ìjọba mọ́.[5] Ó tún tú àwọn igbìmọ̀ ìṣàkóso ọ̀pọ̀ ilé-iṣẹ́ ìjọba àpapọ̀ àti àwọn ilé-iṣẹ́ tí ìjọba ní, ó rọ́pò ọ̀pọ̀ àwọn olórí nínú ẹgbẹ́ ológun àti àwọn ẹgbẹ́ aláàbò, ó ṣe àtìlẹ́yìn fún àwọn ìlú àgbègbè láti dáhùn sí ìfipá gbà ìjọba Benin ní ọdún 2025, nígbà tó ń bá Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà ṣiṣẹ́ pọ̀ lórí ààbò láti dojú kọ àwọn ìpínlẹ̀ Mùsùlùmí (Islamic State), ó sì tún móríbọ́ nínú ìgbìyànjú ìdìtẹ̀ ìjọba tí wọ́n fi ẹ̀sùn kàn pé ó ṣẹlẹ̀.[6][7]

Ìbẹ̀rẹ̀ ìgbésí ayé

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Wọ́n bí Tinubu ní ìpínlẹ̀ Èkó sí ìdílé Mùsùlùmí kan tí ó jẹ́ ti ẹ̀yà Yorùbá[8]. Ó jẹ́ ọmọ Abibatu Mogaji, tó jẹ́ Ìyálọ́jà ti ìpínlẹ̀ Èkó. Àwọn orísun tó ṣeé gbẹ́kẹ̀lé gbà pé wọ́n bí i ní ọdún 1952[9]; ṣùgbọ́n àwọn alátakò olóṣèlú máa ń jiyàn lórí ọdún ìbí yìí, wọ́n sì ń sọ pé ó dàgbà ju bẹ́ẹ̀ lọ. Àwọn orísun tó ṣeé gbẹ́kẹ̀lé kan tún sọ pé a kò tíì fìdí ọjọ́ ìbí rẹ̀ múlẹ̀ dájú[10][11].

Ẹ̀kọ́

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Tinubu lọ sí St. John's Primary School, Aroloya, ìpínlẹ̀ Èkó, kí ó tó tẹ̀síwájú sí Children Home School ní Ibadan[12]. Tinubu dé Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà ní ọdún 1975, níbi tí ó ti bẹ̀rẹ̀ ẹ̀kọ́ yunifásítì rẹ̀ ní Richard J. Daley College ní Chicago, kí ó tó lọ sí Fásitì ìpínlẹ̀ Chicago (Chicago State University), níbi tí ó ti kọ́ ìmọ̀ pàtàkì nínú ìṣirò owó (Accounting) àti ìṣàkóso (Management). Ó ṣe àwọn iṣẹ́ kékèké bíi fífọ àwo, ṣíṣe iṣẹ aláàbò lálẹ́ àti wíwakọ̀ takisì láti lè rí owó gbọ́wọ́ fún ara rẹ̀ nígbà tó ń kẹ́kọ̀ọ́[13]. Ó wà lára àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tó gba àmì ọlá Dean's List nígbà tó wà ní ilé-ẹ̀kọ́, ó sì tún máa ń kọ́ àwọn akẹgbẹ́ rẹ̀ láti ìrànwọ́ fún wọn. Díẹ̀ lára àwọn ọmọ kíláàsì rẹ̀ sọ pé àwọn ìkọ́ni rẹ̀ ràn àwọ́n lọ́wọ́ láti mú wọn yege sí i. Ní ọdún tó kẹ́yìn rẹ̀ ní yunifásítì, Tinubu jẹ́ ààrẹ ẹgbẹ́ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ Accounting Society. Àpapọ̀ àmì rẹ̀ (GPA) jẹ́ 3.54[13]. Ó parí ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní ọdún 1979, níbi tí ó ti gba ìwé ẹ̀rí ìyẹ̀wù àkọ́kọ́ (Bachelor of Science B.Sc.) nínú Business Administration pẹ̀lú àmì ọlá to ga jùlọ (summa cum laude)[14][15].

Ìbẹ̀rẹ̀ iṣẹ́

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Lẹ́yìn tí ó parí ẹ̀kọ́, Tinubu ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí oníṣirò owó fún àwọn ilé-iṣẹ́ Amẹ́ríkà bí Arthur Andersen, Deloitte, àti GTE Services Corporation[16][17]. Ní Deloitte, ó ní ìrírí nínú àyẹ̀wò ìṣirò (auditing) àti ìmọ̀ràn ìṣàkóso (management consultancy) fún àwọn ilé-iṣẹ́ ńlá tó wà lára àwọn ilé-iṣẹ́ Fortune 500. Ó jẹ́ olùdámọ̀ràn fún alábàáṣiṣẹ́ Saudi Aramco, tó ń jẹ́ National Oil, níbi tí ó ti ṣèrànwọ́ láti dá ètò ìṣirò àti àyẹ̀wò ìṣirò wọn sílẹ̀. Ìṣẹ́ yìí sì di ìbẹ̀rẹ̀ ìlọsíwájú rẹ̀ nínú iṣẹ́ ìsirò owó[18]. Tinubu kó lọ sí ìlú London, níbi tí wọ́n ti gbà á ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùṣàyẹ̀wò ìṣirò fún Mobil Oil UK. Lẹ́yìn náà, ó darapọ̀ mọ́ Mobil Producing Nigeria Unlimited (tó ń jẹ́ Seplat Energy[19] báyìí) gẹ́gẹ́ bí olórí alákóso ilé-iṣẹ́ àti olùtọ́jú owó (Treasurer) ní ǹkan bí ọdún 1980[20][18].

Tinubu kópa gidigidi nínú ìdàgbàsókè àwùjọ ní ìpínlẹ̀ Èkó, ó sì ń kó owó jọ fún àwọn ètò ìdàgbàsókè àwùjọ. Ó darí Primrose Group, ẹgbẹ́ ìṣe òṣèlú kan tó ń gbé ìyípadà ìlọsíwájú pàtàkì lárugẹ nínú òṣèlú Ìpínlẹ̀ Èkó lákòókò ìṣèjọba Babangida. Lẹ́yìn náà, ó pinnu láti wọ inú òṣèlú ní kíkún, dípò kí ó máa bá iṣẹ́ owó tó ń fún un ní owó púpọ̀ ní Mobil lọ[21].

Ìbẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ òṣèlú

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ìrìnàjò òṣèlú Tinubu bẹ̀rẹ̀ ní ọdún 1991,[22] nígbà tí ó darapọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ òṣèlú Social Democratic Party (SDP), tí ó sì kópa gidigidi nínú ìpolongo fún ìdíje Moshood Kashimawo Abiola.[23]

Ìṣèjọba olómìnira kẹta

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ní ọdún 1992, wọ́n dìbò yàn án sí ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin (Senate), níbi tí ó ti ń ṣojú Agbègbè ìwọ̀òrùn Èkó (Lagos West). Ní ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin (National Assembly), ó jẹ́ alákóso aṣòfin lórí àmojútó owó (Senate Committee on Banking), ìgbìmọ̀ ìnáwó (Finance), pínpín ìṣùnà (Appropriation), àti owó (Currency)[24].

Lẹ́yìn tí wọ́n fagilé àbájáde ìdìbò ààrẹ ọjọ́ kejìlá oṣù kẹfà ọdún 1993, Tinubu di ọ̀kan lára àwọn olùdásílẹ̀ ẹgbẹ́ alátìlẹ́yìn ìjọba aláwọ̀n-ara ẹni, National Democratic Coalition (NADECO). Ẹgbẹ́ náà kó àwọn ènìyàn jọ láti béèrè fún ìpadàbọ̀ ìjọba aláwọ̀n-ara ẹni àti kí wọ́n gba Abiola gẹ́gẹ́ bí ẹni tó ṣẹ́gun ìdìbò ọjọ́ kejìlá oṣù kẹfà ọdún 1993.[25]

Ìfarapamọ́ àti ìpadàbọ̀

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Lẹ́yìn tí Ọ̀gágun Sani Abacha [26]fipá gba agbára gẹ́gẹ́ bí olórí ìjọba ológun,[26] Tinubu dojú kọ́ ọ̀pọ̀ ìgbà tí wọ́n mú un, tí wọ́n fi sí àtìmọ́lé, ìhalẹ̀mọ́ni àti inúnibíni. Èyí mú kí ó sá kúrò ní Nàìjíríà fún ààbò ẹ̀mí rẹ̀. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ wípé, kò juwọ́ sílẹ̀; ó darapọ̀ mọ́ NADECO ní òkè òkun gẹ́gẹ́ bí ẹni tó wà ní ìfarapamọ́, láti máa jà fún ìṣèjọba tiwa-n-tiwa àti ìpadàbọ̀ ìṣàkóso aláwọ̀n-ara ẹni ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó lọ fi ara pamọ́ ní ọdún 1994, ó sì padà sí Nàìjíríà ní ọdún 1998, lẹ́yìn ikú Abacha. Ìpadàbọ̀ rẹ̀ bá ìgbésẹ̀ ìyípadà sí Orílẹ̀-èdè Olómìnira Kẹrin ti Nàìjíríà mu[27].

Ní àkókò tí ìdìbò ọdún 1999 ń sún mọ́, Bola Tinubu jẹ́ ọmọlẹ́yìn àwọn aṣáájú ẹgbẹ́ òsèlú Alliance for Democracy (AD), pẹ̀lú Abraham Adesanya àti Ayo Adebanjo.[28] Ó ṣì ṣẹ́gun nínú ìdìbò abẹ́lé ẹgbẹ́ òsèlú AD fún ipò gómìnà Ìpínlẹ̀ Èkó, nígbà tí ó ṣẹ́gun Funsho Williams àti Wahab Dosunmu, tó jẹ́ Mínísítà tẹ́lẹ̀ fún iṣẹ́ àti ilé (Works and Housing)[29]. Ní Oṣù kínní ọdún 1999, ó dije fún ipò Gómìnà Ìpínlẹ̀ Èkó lábẹ́ àsíá ẹgbẹ́ òsèlú AD, ó sì ṣẹ́gun, tí wọ́n sì dìbò yàn án gẹ́gẹ́ bí Gómìnà ìpínlẹ̀ Èkó[30].

Gómìnà ìpínlẹ̀ Èkó (1999-2007)

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Gẹ́gẹ́ bí olóṣèlú tó ní ọgbọ́n nínú ètò ìṣèlú, Tinubu yè jáde láàrin ìgbìmọ̀ ńlá tí ẹgbẹ́ òṣèlú People's Democratic Party (PDP) tó ń ṣèjọba nígbà náà tí wọn gba ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìpínlẹ̀ ní Gúúsù Ìwọ̀-Oòrùn Nàìjíríà. Ó jẹ́ gómìnà kan ṣoṣo lábẹ́ ẹgbẹ́ òsèlú Alliance for Democracy (AD) tí wọ́n dìbò yàn. Èyí sì mú kí ìforígbárí máa wáyé léraléra láàárín òun àti Ìjọba Àpapọ̀ tí PDP ń ṣàkóso, pàápàá jùlọ lórí ìgbìmọ̀ rẹ̀ láti dá Àwọn Agbègbè Ìdàgbàsókè Ìgbìmọ̀ Ìjọba Ìbílẹ̀ (Local Council Development Areas – LCDAs) mẹ́tàdínlógójì sílẹ̀ ní Ìpínlẹ̀ Èkó.[31] Ìdájọ́ Ilé Ẹjọ́ Gíga Jùlọ ti Nàìjíríà (Supreme Court) tí ó ṣe àtìlẹ́yìn fún un pàṣẹ pé kí wọ́n dá owó Ìjọba Ìbílẹ̀ Ìpínlẹ̀ Èkó tí wọ́n ti gba dúró padà.

Ní ọdún mẹ́jọ tí ó fi wà nípò gómìnà, Tinubu bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ṣíṣe àwọn ọ̀nà tuntun láti lè bá gbígbé àwọn olùgbé ìpínlẹ̀ náà tí iye wọn ń pọ̀ sí i ní kíákíá mu. Asiwaju Bola Ahmed Tinubu, tó jẹ́ Gómìnà Ìpínlẹ̀ Èkó láàárín ọdún 1999 sí 2007, gba ọ̀pọ̀lọpọ̀ àmì-ẹ̀yẹ nítorí aṣáájú rere rẹ̀. Àwọn àmì-ẹ̀yẹ náà ni Gómìnà Tó Dára Jù Lọ ní Nàìjíríà fún ọdún 2000, tí Nigerian-Belgian Chamber of Commerce fún un; Y2002 Ẹ̀bùn iṣẹ́ tó dára jù lọ (Best Practices Prize) fún ìmúgbòòrò àyíká ìgbé-ayé, tí Federal Ministry of Works àti UN Habitat Group fún un; àti Y2000 àmì ẹ̀yẹ ètò ìṣèjọba ayélujára tó dára jù lọ ní Nàìjíríà (Best Computerized Government in Nigeria Award), tí Computer Association of Nigeria fún un. A tún fún un ní Honorary Doctor of Law Degree láti Abia State University nítorí ipa rẹ̀ nínú ìjọba tiwa-n-tiwa, ìṣàkóso rere àti ìdàgbàsókè Nàìjíríà. Tinubu tún ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ oyè ìbílẹ̀, ó sì ń ṣe àtìlẹ́yìn fún onírúurú ẹgbẹ́ amọ̀ja àti ẹgbẹ́ àwùjọ[32].

Tinubu àti igbákejì gómìnà rẹ̀ tuntun, Femi Pedro, tún ṣẹ́gun nínú ìdìbò gómìnà ní Oṣù Kẹrin ọdún 2003. Gbogbo àwọn ìpínlẹ̀ mìíràn ní Gúúsù Ìwọ̀-Oòrùn ṣubú sí ọwọ́ ẹgbẹ́ òṣèlú People's Democratic Party (PDP) nínú ìdìbò náà.[33] Ó wà nínú ìfigagbága pẹ̀lú Ìjọba Àpapọ̀ tí Olusegun Obasanjo bóyá ìpínlẹ̀ Èkó ní ẹ̀tọ́ láti dá àwọn ìjọba ìbílẹ̀ (Local Council Development Areas LCDAs) tuntun sílẹ̀ láti lè bá iye àwọn olùgbé rẹ̀ tó pọ̀ gan-an mu. Ìjà yìí mú kí Ìjọba Àpapọ̀ gba owó tí ó yẹ fún àwọn ìgbìmọ̀ ìjọba ìbílẹ̀ ní ìpínlẹ̀ náà.[34] Ní apá ìkẹyìn àkókò rẹ̀ nípò gómìnà, ó máa ń bá àwọn alágbára PDP jà léraléra, bíi Adeseye Ogunlewe, sénétọ̀ tẹ́lẹ̀ ti Ìpínlẹ̀ Èkó tó di Mínísítà fún iṣẹ́, àti Bode George, alákóso ẹgbẹ́ òṣèlú PDP ní Gúúsù Ìwọ̀-Oòrùn[35].

Ní ọdún 2006, Tinubu gbìyànjú láti bẹ Atiku Abubakar, igbákejì ààrẹ Nàìjíríà nígbà náà, láti di olórí ẹgbẹ́ òṣèlú tuntun rẹ̀, Action Congress of Nigeria (ACN). Atiku Abubakar jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ òṣèlú People's Democratic Party (PDP), ṣùgbọ́n ó ti ní èdèkòyédè pẹ̀lú Ààrẹ Olusegun Obasanjo nítorí ìfẹ́ rẹ̀ láti rọ́pò Obasanjo gẹ́gẹ́ bí ààrẹ. Tinubu fún Atiku Abubakar ní àǹfààní láti kúrò ní ẹgbẹ́ òṣèlú PDP kí ó sì darapọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ òṣèlú AC, ó sì fún un ní àǹfààní láti jẹ́ olùdíje ẹgbẹ́ náà fún ipò ààrẹ, pẹ̀lú àdéhùn pé òun, Tinubu, yóò jẹ́ igbákejì rẹ̀. Ṣùgbọ́n Atiku kọ́ àbá náà. Lẹ́yìn tí ó darapọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ òṣèlú AC, ó yan Sénétọ̀ Ben Obi láti Gúúsù-Ìlà-Oòrùn gẹ́gẹ́ bí igbákejì rẹ̀. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé Atiku dije nínú ìdìbò náà lábẹ́ àsíá ẹgbẹ́ Tinubu, PDP ló tún ṣẹ́gun pẹ̀lú àlàfo púpọ̀[36].

Ìbáṣepọ̀ láàárín Tinubu àti igbákejì gómìnà rẹ̀, Femi Pedro, túbọ̀ ń burú sí i lẹ́yìn tí Pedro kéde pé òun fẹ́ dije fún ipò gómìnà. Pedro dije láti di olùdíje AC fún ipò gómìnà nínú ìdìbò ọdún 2007, ṣùgbọ́n ó yọ orúkọ rẹ̀ kúrò ní ọjọ́ tí wọ́n fẹ́ yan olùdíje ẹgbẹ́ náà. Ó kúrò ní ẹgbẹ́ òṣèlú AC, ó sì darapọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ òṣèlú Labour Party, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó ṣì ń bá a lọ ní ipò igbákejì gómìnà[37]. Àkókò Tinubu gẹ́gẹ́ bí Gómìnà Ìpínlẹ̀ Èkó parí ní ọjọ kọkàndílọ́gbọ̀n Oṣù Karùn-ún ọdún 2007, nígbà tí arọ́pò rẹ̀ tí o jẹ́ olórí òṣìṣẹ́ rẹ̀ tẹ́lẹ̀, Babatunde Fashola, gba ipò gómìnà Ìpínlẹ̀ Èkó[38][39].

Àkókò ṣáájú ìbò Ààrẹ (2007–2023)

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ìdìbò ọdún 2007

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ní ọdún 2009, lẹ́yìn ìṣẹ́gun ńlá tí ẹgbẹ́ òṣèlú People's Democratic Party (PDP) ṣe nínú ìdìbò oṣù kẹrin ọdún 2007, Tinubu bẹ̀rẹ̀ sí í kópa nínú ìjíròrò láti kó àwọn ẹgbẹ́ òṣèlú alatako tí wọ́n túká jọ sínú “ẹgbẹ́ ńlá” kan tí yóò lè dojú kọ́ ẹgbẹ́ òṣèlú PDP, ẹgbẹ́ tó ń lòjọba nígbà náà.[40] Ní oṣù kẹta ọdún 2009, àwọn ìròyìn kan jáde pé wọ́n ti ṣe àwárí ètò kan láti pa Tinubu.[41]

Ìdìbò Ààrẹ ọdún 2011

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Tinubu, gẹ́gẹ́ bí aṣáájú orílẹ̀-èdè ti ẹgbẹ́ òṣèlú Action Congress of Nigeria (ACN), ṣàfihàn ìtìlẹ́yìn gbangba fún ìdíje apapọ̀ ti Nuhu Ribadu àti Fola Adeola gẹ́gẹ́ bí olùdíje ààrẹ àti igbákejì ààrẹ ẹgbẹ́ òṣèlú ACN ní ọdún 2011.[42] Sahara Reporters ṣe àfihàn lẹ́yìn náà pé Tinubu ṣe àdéhùn pẹ̀lú ìjọba Jonathan láti ṣe ìtìlẹ́yìn fún ìdìbò àtúnṣe rẹ̀, tàbí kí ó dojú kọ́ ẹ̀sùn irọ́jẹ́ méjì tí ìjọba àpapọ̀ fi kàn án nípa ìtàn ẹ̀kọ́ rẹ̀.[43][44]. Tinubu ti kọ́kọ́ kún fọ́ọ̀mù olùdíje gómìnà fún ẹ̀ka tó n mójú tó ètò ìdìbò ìjọba àpapọ̀ INEC ní ọdún 1998, níbi tí ó ti sọ lọ́nà tí kò tọ́ pé òun lọ sí Government College, Ibadan.[45] Nígbà tó ń múra sílẹ̀ fún ìdìbò ọdún 2015, Tinubu sọ pé ó ṣe ìtìlẹ́yìn fún Goodluck Jonathan nítorí ohun tí ó rí gẹ́gẹ́ bí ètò àtúnṣe rẹ̀. Èyí jẹ́ ẹ̀tọ́ kan tí ó ti bẹ̀rẹ̀ sí í fi ẹjọ́ kàn akéde Sahara Reporters lórí rẹ̀ ṣáájú.[42][46][47]

Ìdìbò ààrẹ ọdún 2015

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ní oṣù Kejì ọdún 2013, Tinubu wà lára àwọn olóṣèlú kan tí wọ́n dá ẹgbẹ́ alatako “ńlá” kan sílẹ̀ n[48]ípasẹ̀ ìṣọ̀kan àwọn ẹgbẹ́ alatako mẹ́ta tó tóbi jù lọ ní Nàìjíríà; Action Congress of Nigeria (ACN), Congress for Progressive Change (CPC), All Nigeria Peoples Party (ANPP)—pẹ̀lú ẹ̀ka kan ti ẹgbẹ́ òṣèlú All Progressives Grand Alliance (APGA) àti ẹ̀ka tuntun PDP (nPDP), èyí tí ó jẹ́ ẹ̀ka kan láti inú PDP tó ń ṣèjọba nígbà náà.[49] Àwọn ẹgbẹ́ wọ̀nyí parapọ̀ dá All Progressives Congress (APC) sílẹ̀.[50]

Ní ọdún 2014, Tinubu ṣe ìtìlẹ́yìn fún ọ̀gá ológun tẹ́lẹ̀, General Muhammadu Buhari, ẹni tó jẹ́ aṣáájú ẹ̀ka CPC nínú APC. Buhari ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn alátìlẹ́yìn ní Àríwá Nàìjíríà, ó sì ti dije fún ipò ààrẹ ní ọdún 2003, 2007 àti 2011 gẹ́gẹ́ bí olùdíje ààrẹ CPC.[51] Ní ìbẹ̀rẹ̀, Tinubu fẹ́ di igbákejì ààrẹ Buhari, ṣùgbọ́n ó wá yọ̀ǹda fún Yemi Osinbajo, alábàákẹ́gbẹ́ rẹ̀ àti Komisanna fún Ìdájọ́ tẹ́lẹ̀.[52] Ní ọdún 2015, Buhari lo ẹgbẹ́ òṣèlú APC láti ṣẹ́gun nínú ìdìbò, ó sì fòpin sí ìjọba PDP tó ti pé ọdún mẹ́rìndínlógún. Èyí sì jẹ́ ìgbà àkọ́kọ́ tí ààrẹ Nàìjíríà tó wà nípò ti pàdánù ìdìbò sí olùdíje ẹgbẹ́ alatako.[53]

Tinubu tún kó ipa pàtàkì nínú ìjọba Buhari, nípa ṣíṣe ìtìlẹ́yìn fún àwọn ìlànà ìjọba àti pípa agbára rẹ̀ mọ́ nínú ẹgbẹ́, dípò èrò tí ó ti pẹ́ tí àwọn ènìyàn ń sọ pé ó fẹ́ dije fún ààrẹ.[54] Ní ọdún 2019, ó ṣe ìtìlẹ́yìn fún ìpolongo ìdìbò àtúndìbò Buhari, ẹni tó ṣẹ́gun olùdíje ẹgbẹ́ òṣèlú PDP, Atiku Abubakar. Ní ọdún 2020, lẹ́yìn ìṣòro inú ẹgbẹ́ kan tí ó yọrí sí ìkúrò Adams Oshiomhole, alátìlẹ́yìn Tinubu àti alága ẹgbẹ́, àwọn kan gbà pé ìgbésẹ̀ náà jẹ́ láti dí àwọn àǹfààní Tinubu lọ́wọ́ láti dije fún ààrẹ ní ọdún 2023.[55]

Ìdìbò ààrẹ ọdún 2023

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ní ọjọ́ kẹwa oṣù kínní ọdún 2022, Tinubu kéde ní òfin pé òun fẹ́ dije fún ipò ààrẹ.[56][57][58] Ní ọjọ́ kẹjọ oṣù kẹfà ọdún 2022, Tinubu jáwé olúborí nínú ìdìbò àpéjọ ẹgbẹ́ òṣèlú APC tó ń ṣe ìjọba lọwọ, níbi tí ó ti rí ìdìbò 1,271. Ó ṣẹ́gun igbákejì ààrẹ Yemi Osinbajo àti Rotimi Amaechi, tí wọ́n rí ìdìbò 235 àti 316 lẹ́sẹ̀sẹ̀.[59]

Ní ọjọ́ kínní oṣù kẹta ọdún 2023, ààjọ̀ tó mójú tó ètò ìdìbò orílẹ̀-èdè (Independent National Electoral Commission INEC) kéde Tinubu gẹ́gẹ́ bí ẹni tó ṣẹ́gun ìdìbò ààrẹ ọdún 2023.[60] Wọ́n kéde rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ààrẹ tí a yàn lẹ́yìn tí ó rí ìdìbò 8,794,726, tó fi ṣẹ́gun àwọn olùdíje rẹ̀. Ó gba 36.6% nínú gbogbo ìdìbò, ó sì gba ó kéré tán 25% nínú àwọn ìpínlẹ̀ mejidinlọ́gbọ̀n (28), èyí tó tó díẹ̀ láti jẹ́ kí ó ṣẹ́gun ààrẹ ní ìpele ìdìbò kan.[61] Atiku Abubakar ti ẹgbẹ́ òṣèlú PDP, ẹni tó wá lẹ́yìn rẹ̀, gba ìdìbò 6,984,520. Peter Obi ti Labour Party gba ìdìbò 6,101,533, ó sì wá ní ipò kẹta.[62]

A ṣe àkíyèsí ìdìbò gbogbogbò náà nítorí pé ní ìbẹ̀rẹ̀, a retí pé ọ̀pọ̀ ènìyàn máa kópa nínú rẹ̀, ṣùgbọ́n ìdìbò náà kò lọ ní àlàáfíà ní gbogbo ibi. Àwọn ìròyìn wà nípa rírà ìdìbò, dídẹruba àwọn olùdìbò, ìkọlù àwọn ibi ìdìbò ní àwọn agbègbè kan àti pé àwọn òṣìṣẹ́ ìdìbò dé pẹ́. A tún fi ẹ̀sùn kan pé ẹ̀tàn ìdìbò tó ṣe kedere wáyé.[63][64] Láti tún jẹ́ kí ọ̀rọ̀ ìgbẹ́kẹ̀lé nínú ìdìbò náà túbọ̀ nira, àwọn òṣìṣẹ́ INEC kò kó àwọn èsì láti àwọn ibi ìdìbò sínú ojú-òpó tí INEC ṣe fún wíwo èsì bí wọ́n ṣe ti ṣèlérí pé wọn yóò ṣe ní ọjọ́ ìdìbò.[65][66][67] Nígbà tí wọ́n bẹ̀rẹ̀ sí í kéde èsì àwọn ìpínlẹ̀ ní ọjọ́ kẹrìndínlọ́gbọ̀n oṣù Kejì ní ilé ìkó èsì orílẹ̀-èdè ní Abuja, àwọn ẹgbẹ́ alatako bẹ̀rẹ̀ sí í tako ìlànà náà nítorí pé àwọn dátà èsì kò tíì péye sí ojú-òpó náà kí wọ́n tó kéde wọn, bí òfin ṣe béèrè.[68][69] Àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ wọ̀nyí, pẹ̀lú àwọn ọ̀rọ̀ àwọn olùwòran àti àwọn ẹgbẹ́ àwùjọ aráàlú tó ṣàríwísí INEC, mú kí ìpolongo Abubakar, Obi àti Kwankwaso kọ́kọ́ béèrè nípa èsì ìdìbò náà, lẹ́yìn náà wọ́n kọ̀ ọ́ ní gbangba ní ọjọ́ kejìdínlọ́gbọ̀n oṣù Kejì.[70][71][72][73] Gbogbo àwọn ìpolongo ẹgbẹ́ alatako mẹ́ta tó tóbi jù lọ, pẹ̀lú àwọn ẹgbẹ́ àwùjọ aráàlú kan àti Ààrẹ tẹ́lẹ̀ rí Olusegun Obasanjo, ké sí INEC láti tún ìdìbò náà ṣe nítorí ẹ̀tàn àti ìwà ipá.[74][75][76][77] Ní ọwọ́ kejì, ìpolongo Tinubu gbóríyìn fún INEC, ó sì ké sí kí wọ́n mú àwọn agbẹnusọ ẹ́gbẹ́ òṣèlú PDP tí wọ́n ní ń “ru àwọn ènìyàn sókè sí ìwà ipá”.[78] Ní òwúrọ̀ kùtùkùtù ọjọ́ kínní oṣù kẹta, alága INEC, Mahmood Yakubu, kéde Tinubu gẹ́gẹ́ bí ẹni tó jáwé olúborí lẹ́yìn tí wọ́n ti kó gbogbo èsì àwọn ìpínlẹ̀ jọ.[79] Ní ìdáhùn sí èyí, Abubakar, Obi àti Kwankwaso kọ èsì náà, wọ́n sì ṣèlérí láti pe ẹjọ́ lórí rẹ̀.[80][81][82]

Ààrẹ (2023 - titi di báyìí)

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Tinubu bẹ̀rẹ̀ ìṣèjọba rẹ gẹ́gẹ́ bí Ààrẹ Nàìjíríà ní ọjọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n oṣù kàrún ọdún 2023. Adájọ́ Gíga Jùlọ orílẹ̀-èdè náà, Olukayode Ariwoola, bura fún un gẹ́gẹ́ bí Ààrẹ Nàìjíríà ní dédé agogo 10:41 àárọ̀ (WAT), níbi ayẹyẹ ìgbéṣẹ́ tí a ṣe ní Eagle Square, Abuja.[83] Ìjọba rẹ̀, lẹ́yìn tí àwọn ọ̀rọ̀ ẹjọ́ tí àwọn alatako gbé dìde lẹ́yìn ìdìbò oṣù kẹta ti yanju, jẹ́ ìjọba tí gbogbo ènìyàn gbà pé ó ní ìtẹ́wọ́gbà láìsí àtakò kankan, ó sì ní ìdánimọ̀ láti ọ̀dọ̀ àgbáyé.[84] Ọ̀pọ̀ àwọn olórí orílẹ̀-èdè àti àwọn olórí ìjọba ló wá sí ayẹyẹ ìbúra náà.[85] Ní ọjọ́ kẹẹ̀dọ́gbọ̀n oṣù kàrún ọdún 2023, ààrẹ tó ṣáájú rẹ̀, Muhammadu Buhari, fún Tinubu ní ọlá orílẹ̀-èdè tó ga jùlọ, Grand Commander of the Order of the Federal Republic (GCFR). Ó sì fún igbákejì Ààrẹ, Kashim Shettima, ní ọlá orílẹ̀-èdè kejì tó ga jùlọ, Grand Commander of the Order of the Niger (GCON).[86]

Àtúnṣe ọrọ̀ ajé

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Nínú ọ̀rọ̀ tí Tinubu sọ ní ayẹyẹ ìbẹ̀rẹ̀ ìjọba rẹ̀, ó kéde pé ìjọba òun yóò yọ ìrànwọ́ owó tí ìjọba ń fún epo (fuel subsidy) kúrò.[87] Ọ̀rọ̀ yìí fa kí àwọn ènìyàn bẹ̀rẹ̀ sí í ra epo lọ́pọ̀lọpọ̀ nítorí ìbẹ̀rù ìgòkè owó, ó sì tún fa ìgòkè owó epo ní àwọn ibùdó títà epo ní Nàìjíríà láàárín òru.[88] Ẹgbẹ́ òṣìṣẹ́ orílẹ̀-èdè, Nigerian Labour Congress (NLC), kéde ìdásẹ̀ iṣẹ́ àti ìfẹ̀hónúhàn jákèjádò orílẹ̀-èdè nítorí ìgòkè owó epo. Lẹ́yìn náà, wọ́n dá ìfẹ̀hónúhàn náà dúró nítorí ìjíròrò tó ń bá àwọn aṣojú ìjọba lọ lọ́wọ́.[89] Ìrànwọ́ owó tí ìjọba ń fún lílo epo ti jẹ́ ẹrù ńlá lórí owó ìjọba Nàìjíríà fún ọ̀pọ̀ ọdún. Bánkì àgbáyé (World Bank) gbóríyìn fún ìyọkúrò rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìgbésẹ̀ rere fún ọrọ̀ ajé Nàìjíríà.[90] Ní ọjọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n oṣù kàrún ọdún 2023, Tinubu fòpin sí ìrànwọ́ owó epo tó ń ná ìjọba lówó lọ́pọ̀lọpọ̀, èyí tí ó sì mú kí a túbọ̀ fi ọjà epo sí ọwọ́ àwọn aládàáni.[91] Nígbà tí Tinubu fòpin sí i, ìrànwọ́ owó yìí ń ná ìjọba Nàìjíríà tó tó dọ́là biliọnu mẹ́wàá ($10 billion) lọ́dọọdún.[91]

Ní alẹ́ ọjọ́ kẹsan oṣù kẹfà, Ààrẹ Tinubu dá Godwin Emefiele dúró lórí ipò rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Gómìnà bankì àpapọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà (Central Bank of Nigeria).[92] Ìdádúró Emefiele jẹ́ ìgbà kejì nínú ìtàn tí Ààrẹ Nàìjíríà ti yọ olórí ilé-ifowopamọ́ gíga jùlọ ní orílẹ̀-èdè náà kúrò nípò.[93] Àwọn ọlọ́pàá aṣírí orílẹ̀-èdè, SSS, mú Emefiele ní èkó nígbà tí ó ń gbìyànjú láti sá kúrò ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà lọ sí Benin.[94] Ọ̀pọ̀ ènìyàn wo ìdádúró rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìgbésẹ̀ rere.[95][96] Emefiele jẹ́ oníṣòwò owó tó ní ìwòye ìṣọ́ra, ó sì máa ń ṣe àtìlẹ́yìn fún ìlànà ìjọba láti dá iye naira Nàìjíríà dúró.[97][96][98] Wọ́n rọ́pò Emefiele pẹ̀lú ọ̀kan lára àwọn igbákejì rẹ̀, Folashodun Adebisi, gẹ́gẹ́ bí gómìnà àgbàṣe ti Central Bank of Nigeria. Gẹ́gẹ́ bí ọ́fíìsì Ààrẹ ṣe sọ, ìyípadà náà wáyé “ní ìbámu pẹ̀lú ìwádìí tó ń lọ lórí ọ́fíìsì rẹ̀ àti àwọn àtúnṣe tí a gbero fún ẹ̀ka owó ti ọrọ̀ ajé.”[98] Ìdádúró àti ìmú Emefiele lẹ́yìn náà nípasẹ̀ àwọn ọlọ́pàá aṣírí lórí ẹ̀sùn ìnáwó ìpániláyà ni àwọn kan rí gẹ́gẹ́ bí ohun tó ní í ṣe pẹ̀lú àwọn ìwòye rẹ̀ àti bí wọ́n ṣe sọ pé ó sọ Central Bank di ohun èlò òṣèlú. Wọ́n tún tọ́ka sí àwọn ìlànà tí ó gbé kalẹ̀ nígbà ìjọba Buhari, pẹ̀lú arbitrage àti àtúnṣe owó Naira.[99] Síbẹ̀, àwọn olùwòran kan ti ṣàkíyèsí ipa òṣèlú nínú ìdádúró Emefiele, pàápàá jùlọ lórí ìgbéga ààlà gbèsè ìjọba láti 5% sí 15% ní ìkọ̀kọ̀, nípasẹ̀ ọ̀nà Ways and Means, ní ọjọ́ díẹ̀ ṣáájú ayẹyẹ ìbúra Ààrẹ Tinubu.[100]

Lẹ́yìn ìdádúró rẹ̀, ní ọjọ́ márùn-ún lẹ́yìn náà, ọjọ kẹrinla oṣù kẹfà, bánkì àpapọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà (Central Bank of Nigeria) yọ àwọn ìdènà tó wà lórí ọjà paṣípààrọ̀ owó ilẹ̀ òkèèrè kúrò, ó sì jẹ́ kí iye Naira ṣubú sí ibi tó kéré jùlọ tí ó tíì dé rí nínú ọjà.[101] Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé irú ìgbésẹ̀ bẹ́ẹ̀ kò jẹ́ ohun tuntun pátápátá, ó fi hàn pé irú ìyípadà bẹ́ẹ̀ ni a ń retí lẹ́yìn ìdádúró Emefiele.[102] Àwọn àtúnṣe owó Tinubu ni a ti ṣàpèjúwe gẹ́gẹ́ bí ohun tó kọjá ìlànà Structural Adjustment Programme (SAP) ti ọdún 1986, nítorí ìsapá láti yí ọrọ̀ ajé Nàìjíríà àti ìṣúná ìjọba padà lọ́nà gbígbòòrò láti ìgbà tí ìjọba àwùjọ padà sí orílẹ̀-èdè náà ní ọdún méjìlá sẹ́yìn.[103][104] Ní ọjọ́ kẹẹ̀dógún oṣù kẹfà, Ààrẹ Tinubu dá National Economic Council sílẹ̀, tí igbákejì Ààrẹ Shettima sì jẹ́ alága rẹ̀.[105] Igbìmọ̀ náà ní ojúṣe láti gba Ààrẹ ní ìmọ̀ràn lórí àwọn ọ̀rọ̀ tó kan ọrọ̀ ajé. Ó sì ní Gómìnà bankì àpapọ àti gbogbo àwọn gómìnà ìpínlẹ̀ Nàìjíríà nínú rẹ̀.[106] Alábàákẹ́gbẹ́ Tinubu tó sún mọ́ ọn, Wale Edun, tó jẹ́ oníṣòwò ìfowópamọ́ ìdókòwò (investment banker), ni a yan gẹ́gẹ́ bí ẹni tó ń bójú tó àwọn ìlànà owó àti ètò ìṣúná.[107]

Ìgbìmọ̀ ìjọba àti àwọn àyànmọ́

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ní ọjọ́ kẹta oṣù kẹfà, Ààrẹ Tinubu yan Sẹ́nétọ̀ George Akume gẹ́gẹ́ bí Akòwé sí Ìjọba Àpapọ̀ (Secretary to the Government of the Federation), àti Femi Gbajabiamila gẹ́gẹ́ bí Olórí Ọ́fíìsì Ààrẹ (Chief of Staff to the President).[108] Ní ọjọ́ kẹsan oṣù kẹfà, Tinubu dá Alága ààjọ tón mójú tó ètò ọrọ̀ ajé àti ìwà ọ̀daràn (Economic and Financial Crimes Commission EFCC), Abdulrasheed Bawa, dúró nípò. Ní ọjọ́ kan náà, àwọn ọlọ́pàá aṣírí Nàìjíríà mú un lórí ẹ̀sùn lílo ipò rẹ̀ lọ́nà tí kò bófin mu, lẹ́yìn ìforígbárí kan láàárín àwọn aṣojú SSS àti EFCC ní ìlú Èkó.[109][110] Ìdádúró Bawa, gẹ́gẹ́ bí ti Emefiele, kún fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìjà àti ọ̀rọ̀ inú òṣèlú, nítorí pé Bawa ti fi Tinubu sí abẹ́ ìwádìí tẹ́lẹ̀.[111] Wọ́n rọ́pò Bawa pẹ̀lú Abdulkarim Chukkol gẹ́gẹ́ bí alága adelé àjọ EFCC.[112]

Ní ọjọ́ kọkàndínlógún oṣù kẹfà, Ààrẹ Tinubu kéde Mallam Nuhu Ribadu gẹ́gẹ́ bí Olùdámọ̀ràn Aabo Orílẹ̀-Èdè (National Security Adviser).[113] Yíyan Nuhu Ribadu, ẹni tó jẹ́ ọlọ́pàá tẹ́lẹ̀, ni a rí gẹ́gẹ́ bí ìyípadà pàtàkì kúrò nínú ètò ológun, èyí tí ó ti pẹ́ tí ó ti ń ṣàkóso ọ̀pọ̀ nínú ètò ààbò orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.[114] Ní ọjọ́ kọkàndínlógún oṣù kẹfà bákannáà, Ààrẹ Tinubu tún ṣe àtúnṣe ńlá sí aṣáájú gbogbo àwọn ọmọ ogun àti àwọn agbára aṣọ-ogun mìíràn, ó sì fún àwọn ọ̀gágun (Major General) tó ju ọgọ́fà àti márùn-ún lọ ní ìfẹ̀yìntì nínú ìgbésẹ̀ náà.[115][116] A retí pé ètò ààbò orílẹ̀-èdè lábẹ́ Tinubu yóò tẹ̀ lé ìlànà tí àwọn aráàlú máa ń ní àṣẹ lórí àwọn ọmọ ogun, lábẹ́ Ọ́fíìsì Olùdámọ̀ràn Aabo Orílẹ̀-Èdè, èyí tí jẹ́ ilé-iṣẹ́ tí òfin orílẹ̀-èdè dá sílẹ̀ ní ọdún 1993.[117]

Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé Tinubu ti ṣe àwọn ìyípadà tó lágbára nínú àwọn ìlànà ìṣúná àti owó, kò tíì dá Ìgbìmọ̀ Àwọn Minisita (Cabinet) rẹ̀ sílẹ̀ nígbà yẹn.[118] Ó ti ń ké sí ìjọba ìṣọ̀kan kan kí àwọn aṣáájú ẹgbẹ́ alatako lè darapọ̀ mọ́ ìjọba rẹ̀.[119] Àtúnṣe òfin orílẹ̀-èdè tí aṣáájú rẹ̀ ṣe tẹ́lẹ̀ fi àyè lẹ̀ fún Ààrẹ láti yan àwọn Minisita láàárín ọjọ́ ọgọ́ta àkọ́kọ́ tó bá bẹ̀rẹ̀ sí í ṣiṣẹ́. Ní ọjọ́ kọkàndínlógún oṣù kẹfà, Tinubu tú àwọn ìgbìmọ̀ olùdarí gbogbo àwọn Mínísítà, ààjọ àti ẹgbẹ́ ìjọba Nàìjíríà ká.[120] Lẹ́yìn tí ó ti lo oṣù kan nípò àti lẹ́yìn tí ìdìbò àwọn aṣáájú ilé aṣòfin parí, òfin fi Tinubu sí ipò tí ó gbọ́dọ̀ rán àwọn orúkọ àwọn ẹni tí ó fẹ́ yàn sípò Minisita sí Senate kí wọ́n lè ṣe àyẹ̀wò àti ìgbọ́ràn wọn kí ó tó di ọjọ́ kọkàndílọ́gbọ̀n oṣù keje.[121]

Ní ọjọ́ kọkàndínlógún oṣù Kejì ọdún 2024, Tinubu yan Oyetunde Oladimeji Ojo, ẹni tí ó fẹ́ ọmọbìnrin rẹ̀, Folashade Tinubu, gẹ́gẹ́ bí olórí Federal Housing Authority. Ìyàn náà fa àríwísí nítorí ẹ̀sùn pé ó jẹ́ àpẹẹrẹ fífi àwọn mọ̀lẹ́bí sípò (nepotism).[122]

Àṣà

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ní ọjọ́ kọkàndílọ́gbọ̀n oṣù kaàrún ọdún 2024, Tinubu fọwọ́ sí òfin kan tí ó tún gba “Nigeria, We Hail Thee” padà gẹ́gẹ́ bí orin orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Orin yìí ni orin orílẹ̀-èdè láti ọdún 1960 sí 1978, kí wọ́n tó rọ́pò rẹ̀ pẹ̀lú “Arise, O Compatriots.”[123] Tinubu tún kéde ipò pajawiri (state of emergency) ní Ìpínlẹ̀ Rivers, ó sì yọ gómìnà kúrò nípò, ó sì fi alákóso tí ìjọba yàn sípò rẹ̀.[123] Ìgbésẹ̀ yìí fa àríwísí gbòòrò, pẹ̀lú àwọn kan tí wọ́n pè é ní ohun tí ó tako òfin orílẹ̀-èdè lọ́nà tó burú jáì.[123]

Ètò ìdìtẹ̀ sí ìjọba

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ní ìparí oṣù Kẹ́sán ọdún 2025, ìdìtẹ́ kan láti dojú kọ ìjọba Tinubu ni àwọn amí ológun Nàìjíríà ṣàwárí, Sahara Reporters sì tú ọ̀rọ̀ náà síta.[124][125] Ìpàdé àti ìfihàn agbára àwọn ọmọ ogun fún àyájọ́ Ọjọ́ òmìnira (Independence Day), tí a ṣètò fún ọjọ́ kínní Oṣù Kẹwàá ọdún 2025,[126] ni wọ́n fagilé.[127] Àwọn ológun mẹ́rìndínlógún ni Defence Intelligence Agency mú, pẹ̀lú brigadier general kan, colonel kan, lieutenant colonel mẹ́rin, major márùn-ún, captain méjì, lieutenant commander ọ̀gágun omi kan àti squadron leader kan nínú ẹgbẹ́ ọmọ ogun òfuurufú.[128] Àwọn ìròyìn àkọ́kọ́ nípa ìdìtẹ́ náà ni àwọn ológun kọ́kọ́ sẹ́, wọ́n sì dín ìjẹ́mú àwọn ológun náà kù sí ọ̀ràn ìbáwí nìkan.[129][130] Wọ́n fi ẹ̀sùn kan pé àwọn ológun tí wọ́n wá láti àríwá ló kópa nínú ìdìtẹ́ náà, Colonel Mohammed Ma'aji sì ni ó ń ṣètò rẹ̀,[131] pẹ̀lú ọ̀gá kan tí ó ṣiṣẹ́ ní ọ́fíìsì National Security Adviser, tí wọ́n sì fi ẹ̀sùn kàn pé Timipre Slyva, gómìnà ìpínlẹ̀ tẹ́lẹ̀ àti minisita epo, pèsè ìrànlọ́wọ́ owó fún wọn.[132][133][134] Gẹ́gẹ́ bí ìròyìn náà ṣe sọ, àwọn tó ń dìtẹ́ náà gbero láti fi agbára gba ìjọba àpapọ̀ ní ọjọ́ kẹẹ̀dọ́gbọ̀n Oṣù Kẹwàá, nípa pípa Ààrẹ àti àwọn aṣáájú ìjọba gíga kan.[135] Ní ọjọ́ kejìdínlógún Oṣù Kẹwàá, Tinubu rọ́pò àwọn olórí iṣẹ́ ológun, General Olufemi Oluyede ó sì sọ di Chief of Defence Staff lẹ́yìn tí wọ́n gbé e ga sí ipò náà. Ìwádìí lórí ọ̀ràn náà sì ṣì ń bá a lọ.[136]

éde ète èké èké ààre

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ní ọjọ́iṣẹ alá ọkàiṣẹ́ aláná, oṣù kíní, ọdún 2022(January fi ran ara rẹ̀ lọ́wọ́ ní ilé ẹ̀kọ́àìjíríà ní odún 2023 lábé ẹgbẹ́ òṣèlú All Progressives Congress(APC).[124] Ní ọjọ́ kẹjọ oṣù kẹfà ọdún 2022,akẹgbẹakẹgbẹ́ rẹ̀ láti ṣe ti ṣe jáwé oúboààrẹ nínú ẹgbẹ́ òṣèlú All Progressive Congress(APC) pẹàlú àmì ayò 1271, láwọn wọn yege nínú ẹ̀kọ́ wọnọnÀàrẹ Yẹmí Ọ̀ṣínbàjò àti Rotimi Amaechi tí ó gba 235(Osinbajo) àti 316(Rotimi).[125][126]

Àwọn Ìtọ́kasí

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
  1. ↑ Majeed, Bakare (2023-05-29). "PROFILE: Bola Tinubu: The Kingmaker becomes Nigeria's President, 16th Leader". Premium Times Nigeria (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Retrieved 2023-05-29.
  2. ↑ "Bola Ahmed Tinubu - Profile". Africa Confidential. 2019-10-07. Retrieved 2019-10-07.
  3. ↑ https://businessday.ng/columnist/article/for-tinubu-his-lifelong-ambition-trumps-the-unity-of-nigeria/
  4. ↑ https://thenigerialawyer.com/inigeriaelections2023-final-results-of-2023-presidential-election-as-declared-by-ineci/
  5. ↑ https://www.aljazeera.com/news/2023/7/18/nigerian-petrol-prices-reach-record-high-after-subsidy-removal
  6. ↑ https://www.aljazeera.com/news/2025/12/8/nigeria-says-it-deployed-troops-to-benin-to-dislodge-coup-plotters
  7. ↑ https://dailytrust.com/alleged-coup-military-hands-over-report-to-tinubu/
  8. ↑ https://www.dw.com/en/who-is-nigerias-new-president-bola-tinubu/a-64851330
  9. ↑ https://www.theguardian.com/world/2023/feb/24/godfather-of-lagos-is-the-man-to-beat-in-pivotal-nigerian-election
  10. ↑ https://www.thetimes.com/world/africa/article/nigerian-presidential-candidate-proves-hes-fit-for-office-on-exercise-bike-fhq7z7l7p
  11. ↑ https://www.vanguardngr.com/2022/06/tinubu-and-the-certificate-scandal-that-refuses-to-die/
  12. ↑ https://buzznigeria.com/bola-tinubu/
  13. 1 2 https://web.archive.org/web/20110723020125/http://www.asiwajubolatinubu.net/about/index.html
  14. ↑ https://www.icirnigeria.org/chicago-university-replies-icir-on-tinubus-controversial-certificate/
  15. ↑ https://web.archive.org/web/20231008192033/https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/630920-chicago-varsity-confirms-tinubus-graduation-identity-inconsistent-on-certificate-submitted-to-inec.html
  16. ↑ https://web.archive.org/web/20110723020125/http://www.asiwajubolatinubu.net/about/index.html
  17. ↑ https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/africa/How-I-made-my-first-million-dollars-in-America-Bola-Tinubu-reveals-1573562
  18. 1 2 https://pmnewsnigeria.com/2022/06/30/my-education-career-at-deloitte-mobil-others-tinubu/
  19. ↑ https://www.seplatenergy.com/media/fohcbgzc/corporate-announcement-on-completion-december-12th-2024.pdf
  20. ↑ http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/281895.stm
  21. ↑ https://thenationonlineng.net/tinubu-president-elect-against-all-odds/
  22. ↑ https://www.thecable.ng/tinubus-house-of-war
  23. ↑ https://thenationonlineng.net/tinubu-june-12-and-nadeco/
  24. ↑ http://nigeriaworld.com/feature/publication/ajiboye/050408.html
  25. ↑ https://247ureports.com/2026/04/from-nadeco-to-2027-how-rejection-rewrote-the-histories-of-tinubu-reno-omokri-fani-kayode-and-bwala/
  26. ↑ https://thenewsnigeria.com.ng/2021/10/17/most-comprehensive-tinubu-interview-about-his-early-life-struggles-abroad-against-military-governorship-others/
  27. ↑ http://www.vanguardngr.com/2009/10/10/they-labelled-me-military-mole-in-nadeco-for-nothing-%E2%80%94-bucknor-akerele/
  28. ↑ https://web.archive.org/web/20100226165315/http://www.sunnewsonline.com/webpages/columnists/onabule/today-14-mar-2008.htm
  29. ↑ https://web.archive.org/web/20090201171918/http://www.sunnewsonline.com/webpages/news/national/2008/dec/20/national-20-12-2008-02.htm
  30. ↑ https://web.archive.org/web/20101128145704/http://sunnewsonline.com/webpages/features/powergame/2009/oct/25/powergame-25-10-2009-001.html
  31. ↑ https://pmnewsnigeria.com/2024/10/17/21-years-after-lagos-assembly-to-scrap-37-lcdas-created-by-tinubu-in-major-overhaul/
  32. ↑ https://web.archive.org/web/20061231191044/http://www.sunnewsonline.com/webpages/features/citysun/2005/june/29/citysun-29-06-2005-002.htm
  33. ↑ https://web.archive.org/web/20100106165431/http://www.sunnewsonline.com/webpages/features/powergame/2009/sept/06/powergame-06-09-2009-001.htm
  34. ↑ https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/02/25/tinubu-and-his-lifelong-ambition/
  35. ↑ https://web.archive.org/web/20111108234408/http://news.biafranigeriaworld.com/archive/2004/jun/17/148.html
  36. ↑ https://guardian.ng/politics/why-i-didnt-pick-tinubu-as-running-mate-in-2007-by-atiku/
  37. ↑ https://web.archive.org/web/20071016192754/http://sunnewsonline.com/webpages/features/powergame/2007/july/08/powergame-08-07-2007-001.htm
  38. ↑ https://web.archive.org/web/20090622150053/http://www.sunnewsonline.com/webpages/features/powergame/2009/june/14/powergame-14-06-2009-001.htm
  39. ↑ https://web.archive.org/web/20070504125648/http://www.sunnewsonline.com/webpages/politics/2006/oct/13/politics-13-10-2006-001.htm
  40. ↑ https://web.archive.org/web/20090415134235/http://www.sunnewsonline.com/webpages/politics/2009/apr/11/politics-11-04-2009-001.htm
  41. ↑ https://web.archive.org/web/20090603005324/http://www.sunnewsonline.com/webpages/politics/2009/mar/30/politics-30-03-2009-002.htm
  42. 1 2 https://dailypost.ng/2014/12/16/accusations-traded-acn-ribadu-2011-false-tinubu/
  43. ↑ https://saharareporters.com/2014/12/15/threat-perjury-trial-how-jonathan-blackmailed-bola-tinubu-2011-presidential-election
  44. ↑ https://pointblanknews.com/pbn/articles-opinions/bola-tinubu-nuhu-ribadu-echoes-treachery/
  45. ↑ https://gazettengr.com/recall-documents-show-jonathan-govt-filed-withdrew-criminal-charges-against-bola-tinubu-for-submitting-fake-academic-claims-to-inec-in-1999/
  46. ↑ https://dailypost.ng/2015/03/17/tinubu-finally-admits-he-helped-jonathan-defeat-ribadu-in-2011/
  47. ↑ https://saharareporters.com/2011/04/05/tragedy-nuhu-ribadu
  48. ↑ https://www.nytimes.com/2023/02/28/world/africa/nigeria-election-challenges.html
  49. ↑ https://www.vanguardngr.com/2013/11/amaechi-4-other-pdp-govs-npdp-join-apc/
  50. ↑ https://www.premiumtimesng.com/news/119162-update-acn-anpp-apga-cpc-merge-into-new-party-apc.html
  51. ↑ https://www.vanguardngr.com/2014/12/buhari-wins-apc-presidential-primaries/
  52. ↑ https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/173435-breaking-buhari-formally-presents-osibanjo-apc-presidential-running-mate.html
  53. ↑ https://www.cfr.org/blog/muhammadu-buharis-presidential-victory-nigeria
  54. ↑ https://www.msn.com/en-xl/africa/nigeria/tinubu-meets-buhari-in-aso-rock-speaks-on-2023-presidential-ambition/ar-BBYHhXG
  55. ↑ http://saharareporters.com/2020/06/24/exclusive-apc-leader-bola-tinubus-presidential-ambition-crumbles-unable-visit-aso-villa
  56. ↑ https://www.thecable.ng/tinubu-why-i-believe-ill-win-presidency-in-2023
  57. ↑ http://saharareporters.com/2022/01/28/breaking-barely-three-weeks-after-declaring-interest-2023-presidency-tinubu-travels-out
  58. ↑ https://dailytrust.com/2023-presidency-why-apc-should-compensate-tinubu-badara
  59. ↑ https://gazettengr.com/breaking-bola-tinubu-jagaban-of-borgu-clinches-apc-presidential-ticket/
  60. ↑ https://punchng.com/breaking-inec-declares-tinubu-winner-of-presidential-election/
  61. ↑ https://punchng.com/breaking-ill-be-your-servant-tinubu-promises-nigerians/
  62. ↑ https://guardian.ng/news/inec-declares-bola-tinubu-winner-of-2023-presidential-election/
  63. ↑ https://thenationonlineng.net/cdd-releases-preliminary-report-on-polls-alleges-voter-suppression/
  64. ↑ https://punchng.com/nigeriaelections2023-nhrc-releases-malpractices-vote-buying-statistics/
  65. ↑ https://punchng.com/nigeriaelections2023-inec-reneges-on-promise-to-upload-results-from-polling-units/
  66. ↑ https://punchng.com/nigeriaelections2023-yiaga-expresses-concern-over-failed-result-upload/
  67. ↑ https://www.vanguardngr.com/2023/02/address-issues-threatening-to-mar-credibility-of-election-results-cso-charges-inec/
  68. ↑ https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/584972-party-agents-protest-delay-in-uploading-results-on-irev-discrepancies-in-results.html
  69. ↑ https://punchng.com/presidential-poll-inec-continues-results-collation-despite-protests/
  70. ↑ https://www.vanguardngr.com/2023/02/2023-elections-eu-faults-inec-says-process-distorted-lacks-transparency/
  71. ↑ https://leadership.ng/us-uk-iri-observers-react-to-electoral-process/
  72. ↑ https://punchng.com/nigeriaelections2023-elections-not-free-fair-say-okowa-datti-ahmed/
  73. ↑ https://www.vanguardngr.com/2023/02/its-sham-nnpp-faults-inec-over-election-results/
  74. ↑ https://dailypost.ng/2023/02/27/full-text-of-obasanjos-message-on-2023-presidential-election/
  75. ↑ https://www.channelstv.com/2023/02/28/2023-elections-kwankwasos-nnpp-joins-pdp-lp-to-call-for-cancellation/
  76. ↑ https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/02/28/the-world-moves-against-nigerias-tainted-polls/
  77. ↑ https://www.wsj.com/articles/nigerias-ruling-party-candidate-takes-early-lead-in-slow-vote-count-5875b068
  78. ↑ https://www.vanguardngr.com/2023/02/polls-tinubu-campaign-demands-arrest-of-dino-momodu-pastor-enenche/
  79. ↑ https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/585443-breaking-inec-declares-apcs-bola-tinubu-winner-of-nigerias-presidential-election.html
  80. ↑ https://www.bbc.com/news/world-africa-64760226
  81. ↑ https://www.theguardian.com/world/2023/mar/02/peter-obi-challenge-nigeria-election-result
  82. ↑ https://www.premiumtimesng.com/news/top-news/589518-for-the-records-download-peter-obis-petition-challenging-election-of-bola-tinubu-as-nigerias-president.html
  83. ↑ https://punchng.com/full-list-fg-releases-timetable-for-tinubu-shettima-swearing-in/
  84. ↑ https://bidenwhitehouse.archives.gov/briefing-room/statements-releases/2023/05/22/president-biden-announces-presidential-delegation-to-the-federal-republic-of-nigeria-to-attend-the-inauguration-of-his-excellency-bola-ahmed-tinubu/
  85. ↑ https://dailytrust.com/world-leaders-others-attend-tinubus-inauguration-today/
  86. ↑ https://punchng.com/tinubu-shettima-get-gcfr-gcon-titles/
  87. ↑ https://www.premiumtimesng.com/news/top-news/601239-fuel-subsidy-is-gone-tinubu-declares.html
  88. ↑ https://guardian.ng/news/nigerias-petrol-subsidy-removal-takes-effect-as-fuel-price-jumps-over-n500/
  89. ↑ https://www.reuters.com/world/africa/nigeria-court-stops-labour-unions-strike-over-petrol-subsidy-2023-06-05/
  90. ↑ https://africa.businessinsider.com/local/markets/world-bank-affirms-that-tinubus-economic-reforms-could-save-nigeria-n39-trillion/8tm2q82
  91. 1 2 https://www.aljazeera.com/news/2023/7/18/nigerian-petrol-prices-reach-record-high-after-subsidy-removal
  92. ↑ https://www.premiumtimesng.com/business/business-news/603540-updated-tinubu-suspends-emefiele-as-cbn-governor.html
  93. ↑ https://sunnewsonline.com/what-the-law-says-about-removal-of-cbn-governor/
  94. ↑ https://www.reuters.com/world/africa/nigerias-security-agency-detains-suspended-central-bank-governor-statement-2023-06-10/
  95. ↑ https://www.reuters.com/article/nigeria-cenbank-bonds-idAFL8N3841BD
  96. 1 2 https://qz.com/africa/564513/a-not-so-brief-history-of-the-fall-and-fall-of-the-nigerian-naira
  97. ↑ https://techcabal.com/2023/06/09/can-the-president-suspend-godwin-emefiele/
  98. 1 2 https://www.ft.com/content/4d2d920f-a535-4fb9-806b-062948784063
  99. ↑ https://www.thecable.ng/from-terrorism-allegations-to-arrest-a-timeline-of-dss-emefiele-face-off
  100. ↑ https://www.centralbanking.com/node/7958873
  101. ↑ https://www.reuters.com/markets/currencies/nigeria-allows-naira-drop-more-than-36-official-market-2023-06-14/
  102. ↑ https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-06-12/devaluation-in-nigeria-s-naira-in-focus-after-emefiele-ousted
  103. ↑ https://www.thecable.ng/the-return-of-sap
  104. ↑ https://www.blueprint.ng/tinubus-romance-with-world-banks-policies/
  105. ↑ https://guardian.ng/news/tinubu-inaugurates-nec-meets-sanusi-abdulsalami/
  106. ↑ https://statehouse.gov.ng/news/nec-sets-up-ad-hoc-committee-on-salaries-wages-vp-shettima-urges-council-members-to-build-a-global-diversified-economy/[Ìjápọ̀ tí kò ṣiṣẹ́ mọ́]
  107. ↑ https://businessday.ng/opinion/article/why-wale-eduns-new-job-is-puzzling/
  108. ↑ https://guardian.ng/news/tinubu-appoints-gbajabiamila-as-chief-of-staff-akume-is-sgf/
  109. ↑ https://www.efcc.gov.ng/efcc/news-and-information/news-release/9204-dss-siege-on-our-lagos-office-shocking-efcc
  110. ↑ https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/604574-suspended-efcc-chair-abdulrasheed-bawa-detained.html
  111. ↑ https://dailypost.ng/2021/06/21/tinubu-is-under-investigation-efcc-chairman-bawa/
  112. ↑ https://www.efcc.gov.ng/efcc/news-and-information/news-release/9258-abdulkarim-chukkol-acting-chairman-efcc
  113. ↑ https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/605501-nuhu-ribadu-profile-of-new-national-security-adviser.html
  114. ↑ https://gazettengr.com/ribadu-nigerias-first-national-security-adviser-from-non-military-background-since-1999/
  115. ↑ https://www.premiumtimesng.com/news/top-news/605484-breaking-tinubu-sacks-military-chiefs-igp-customs-boss-names-replacements-with-ribadu-as-nsa.html
  116. ↑ https://dailytrust.com/breaking-tinubu-fires-all-service-chiefs-upgrades-ribadu/
  117. ↑ https://www.premiumtimesng.com/opinion/599912-the-question-of-a-non-military-nsa-by-abdulrahman-usman-leme.html
  118. ↑ https://www.africaintelligence.com/west-africa/2023/05/12/the-members-in-waiting-of-bola-tinubu-s-kitchen-cabinet,109954095-gra
  119. ↑ https://www.arise.tv/tinubus-plan-to-include-opposition-parties-in-government-splits-labour-party/
  120. ↑ https://dailytrust.com/breaking-tinubu-dissolves-boards-of-all-mdas/
  121. ↑ https://guardian.ng/news/anxiety-mounts-as-nigerians-await-tinubus-ministerial-list/
  122. ↑ https://www.africanews.com/2024/02/16/nigerias-president-tinubu-picks-son-in-law-oyetunde-oladimeji-ojo-to-run-housing-agency/
  123. 1 2 3 https://theconversation.com/nigerias-state-of-emergency-was-president-tinubus-declaration-legal-and-justified-253137
  124. ↑ Daka, Terhemba; (Abuja), Adamu Abuh; Harcourt), Ann Godwin (Port; (Yenagoa), Julius Osahon; (Ibadan), Rotimi Agboluaje (2022-01-11). "Tinubu confirms presidential ambition: I’m a kingmaker, I want to be king - Nigeria and World News". The Guardian Nigeria News - Nigeria and World News. Archived from the original on 2022-05-02. Retrieved 2022-04-27.
  125. ↑ AFP, Le Monde avec (2022-06-08). "Présidentielle au Nigeria : l’ancien gouverneur de Lagos, Bola Tinubu, remporte la primaire du parti au pouvoir". Le Monde.fr (in Èdè Faransé). Retrieved 2023-04-01.
  126. ↑ Akoni, Olasunkanmi (June 11, 2022). "APC: Why Tinubu is yet to visit pan Yoruba, Igbo groups - Aide". Vanguard News. Retrieved June 12, 2022.
Jẹ́ kíkójáde láti "https://yo.wikipedia.org/w/index.php?title=Bọ́lá_Tinúbú&oldid=631585"